Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol I/Llywelyn a'i gi

← Llyn y Morwynion

Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol I gan Owen Wynne Jones (Glasynys) golygwyd gan Owen Morgan Edwards

Y Gwanwyn →

BEDDGELERT

Bedd Gelert, lannerch lonydd,
O'th gylch mae'r creigiau serth,

LLYWELYN A'I GI.
Mor edifar a'r gŵr a laddodd ei filgi.—DIAR.

LLYWELYN AP IORWERTH DRWYNDWN, a gyfenwir weithiau yn "Llywelyn Fawr," ydoedd dywysog glew, tua diwedd y deuddegfed cant. Yr oedd ef a'i deulu yn hafota yn Eryri, ac yn ymhyfrydu wrth ddilyn rhagorgampau diniwaid Cymru gynt. Yr oedd hely yr iwrch, yr ysgyfarnog, a'r llwynog, yn cael ei ystyried yn ymloniant arbennig yn y cyn-amseroedd.

Yr oedd gan y tywysog gi hoffus o'r enw Gelert, yr hwn a gyfrifid yn flaenor pob helfa. Un diwrnod, fodd bynnag, pan aed allan i ymddifyrru, ni welid mo Gelert ym mysg y cwn, a methid a dirnad paham na buasai ef yno. Ond pan ddychwelwyd yn ol, daeth y ci allan dan ysgwyd ei gynffon, i ddangos ei barch i'w arglwydd; ond yr oedd yn waed diferol drosto, a'r olwg arno yn arswydus. Rhuthrodd y tywysog i'r annedd, a chanfu'r cryd, yn yr hwn y gadawsid ei blentyn, a'i wyneb yn isaf, a ffrwd o waed yn dylifo oddiwrtho. Cynddeiriogodd Llywelyn, dadweiniodd ei gleddyf; trywanodd Gelert drwyddo, ac ysgrechai y famaeth a'r rhelyw o'r osgordd, a hidl wylent; ond rhruthrodd un o'r pendefigion ymlaen,—rhedodd mynach ymchwilgar yn gynt nag ef, ac er mawr orfoledd gwelai y baban yn cysgu yn dawel; rhod tro ar y gwrthban, a thyma g'obyn o flaidd yn gorwedd yn farw o dano, troed i edrych am Gelert; ond ni wnaeth ond tynnu un chwythad hir ac yna trengu.

Yr oedd y tywysog yn wylofus ei lef, ac yn edifarhau yn enbyd am ei fyrbwyllwaith angeuol, ac nid oedd dim anrhydedd yn ormod ganddo i'w wneyd â chorffyn y ci, ei gi ffyddlawn, yr hwn a waredodd blentyn ei arglwydd, ond a laddwyd o dan ddylanwad nwydau gwallgof. Claddwyd ef yng.nghwr y Ddôl, rhwng y Priordy a'r Gymwynas, ac erys ei fedd hyd y dydd hwn. Y mae'r maen garw mwsoglyd, a'r helygen lwydlas uwchben y llannerch y claddwyd Gelert, a gelwir y pentref cyfagos, yn gystal a'r plwyf, ar yr enw syml, ond tra swynol Bedd Gelert.

LLE llithra 'r Laslyn loew yn ddistaw tua'r traeth,
Wrth borth yr hen Gymwynas, hoff drigfa'r awen ffraeth,
Mae'r meddwl yn ymsynnu,—mae'n methu gwneuthur hynt,
Yng ngwmni glân fyfyrdod, i fro yr amser gynt!

Er syllu ar y Wyddfa, a'r eira ar ei phen,
Y Lliwedd serth a'r Aran, o dan ei mantell wen,
A Moel yr Hebog wargrom dan dewglyd wisg a gawn,
Yn gwylio'n syn fyfyriol y machlud bob prydnawn.
O! oror oer Eryri, mae ynnot nefol dân!
Cysegrwyd, do, dy greigiau, i Ryddid pur a chân.

Dy gymoedd ymguddedig, lle dewis bugail yw,
Ymhell o drwst a berw gwirionffol uchel ryw,
Ceir yno gymdeithasu yn dawel nos a dydd
A'r corneint neu â'r creigiau, plant diddan anian rydd;
Neu wrando chwiban peraidd plygeiniol gân y gwynt,
Yn goglais ein serchiadau am bethau'r dyddiau gynt.

BEDD GELERT, lannerch lonydd, o'th gylch mae'r creigydd serth,
Yn furiau rhag tymhestloedd, yn gaerau rhag eu nerth;
Er bloeddio o'r corwyntoedd, er udo yn ddidaw,
Ni chânt ond trwm ochneidio, yn gaeth yr ochor draw.
Yr harddaf o'n teg nentydd! mor gain a thlws ei gwedd,
Mae yma fywyd llawen yn bod ar waelod Bedd.

Hyfrydol ydyw edrych ar drem y bryniau ban,
Y glas—goch lwyni grugog ar lethrau Craig y Llan;
A'r geifr yn ymddifyrru—yn brefu'n llawn o nwyd,—
Eu gwlad yw'r graig ddaneddog, eu tref yw'r clogwyn llwyd.

Pa fan mor wyllt ramantus? Pa le mor dlws a hardd?
Mae'n herio yr arlunydd, mae'n gwatwar cais y bardd;
Delweddau yn blith drafflith,—pob un yn estyn bys,
I ddangos lle bu unwaith garegog Gadair Rhys.

Rhyw agen yw'r Gymwynas—y llethri union syth
Yn craffu ar eu gilydd, fel pe mewn cariad fyth,
A'r creigiau fel yn estyn eu breichiau yn ddifraw,
O'r braidd nad ym yn disgwyl eu gweld yn ysgwyd llaw;
Er fod y Laslyn yma yn drochion gwynion gant,
Yn chwyrnu'n uchelfrydig wrth rygnu'r graig yn bant,
Mae'n brysio tua'r Aber, ymhola am y ddôr,
Er mwyn cael gorffwys gronyn cyn cyrraedd eigion môr.

Pa le mae Dinas Emrys, chwareule'r Tylwyth Teg,
Ac Ogof y Dewiniaid y gwŷr a roddent reg
Ar ben gelynion Cymru, ysbeilwyr llawn o drais,—
Pan fyddai ein hynafiaid yn gorfod ar y Sais?
Pharaon yn Eryri gynt ydoedd enw hon,
Lle claddwyd Owain Finddu gan giwdawd ormes Don;
Ond Brynach yntau frathwyd â chleddyf yn y fan,
Gerllaw yn llwch mae'n llechu eu hargeledig ran;
Ac ar y meini geirwon mae gwaed y ddau o hyd,
Yn gof o'r gwaedlyd ymladd, a phery tra bo byd;
Y fan bu'r hen Wrtheyrn, ysgymun fab y fall,
Yn llechu'n edifarus, yn teimlo pwys ei wall,
Pan ydoedd ei frenhiniaeth a'i goron wedi eu dwyn,
Gan deulu Hors a Hengist, mewn munud dan ei drwyn.

Ond ofer ceisio adrodd y ddegfed ran o'r hyn
Sydd yma'n draddodiadol,—nid oes na dôl na bryn
Na chesail dawel mynydd nac edyn chwim y gwynt
Na ddygant ryw argofion o'r pethau fuant gynt;
Gadawer in' gael golwg ar le Mynachlog Mair,

Ond Ow! ei furiau heirddion, na 'i dyrau mwy nis cair;
Mae rhaib bydoldeb wedi eu dadsylfaenu oll,
Ac yntau y Lleiandy sydd wedi mynd ar goll.

Ond draw yn Nôl y Lleian, o dan helygen lwyd,
Mae carreg arw'n aros, O! garreg, pa beth wyd?
Ai dernyn bach o gromlech? neu un o'r meini arch,
I'r hwn mae'r difoes amser yn gorfod dangos parch!
Pa beth? A wnei di ateb? Ust! Ust! ai bedd wyt ti?
Mil henffych, faen mwsoglyd, am nodi Bedd y Ci.

II.
Yr helgorn uchel alwai yn fore ar y cŵn,
Marchogion Llys Llywelyn ymlonnent yn y swn;
Ymbarotoi yn frysiog yr oeddys am y dydd,
Gan feddwl cael difyrrwch wrth hela'r iwrch a'r hydd.

Yr helgorn ddiaspedai yng nghreigiau serth y fro;
A'r garreg adsain fynnai roi ateb yn ei thro;
Y milgwn hoenus neidient, a'r huaid oeddynt wyllt;
Bugeiliaid, druain, ofnent am fywyd rhai o'u myllt.

Edrychai y Tywysog yn serchog arnynt oll;
Ond canfu er ei ofid fod un o'r cŵn ar goll:
"Pa le mae'r cyflym Gelert, y milgi goreu'n fyw?"
Gofynnai yn bwysleisiol y T'wysog uchel ryw.

Ar hyn o berth gyfagos fe neidiai carw coch;
Y cŵn o'i ol cyflyment draw, heibio i Ddinas Moch
Drwy'r Craflwyn—tua Chwmllan, i lawr i'r Nant yn chwim;
Ond methai'r cŵn er hynny ag ennill arno ddim.

Gerllaw i Hafod Lwyfog collasant ef yn lân;—
Y T'wysog oedd yn llidiog, a'i lygaid byw yn dân;
Gofynnai unwaith wedyn am Gelert,—blaen y gâd,—
Y ci nodedig gafodd yn gofrodd gan ei dad.

Gerllaw y glyn caed codiad o'r prysgoed llamai iwrch;
A'r cŵn a'i hyf ymlidient,—y blaenaf ydoedd Twrch;
Ac yna Dewryn hirflew, yn nesaf Don a Brith;
A'r T'wysog a'i osgorddion farchogent yn eu plith.

Ond collwyd hwnnw eto—er hela, dala dim;
Cydunai pawb i holi "Pa le mae Gelert chwim?"
Ac wrth ddychwelyd adref, Llywelyn roddai wŷs
I'w heliwr chwilio allan am dano gyda brys.

Pan ydoedd y Tywysog a'i Dywysoges gu
Yn hela,—aeth y famaeth ar hynt i'r Ogof Ddu;
Cyn cychwyn rhoes y baban i gysgu yn ei gryd;
Prysurodd wedyn allan yn nwyfus iawn ei bryd.

Dychwelodd y Tywysog, ac wrth y neuadd lawn,
I'w gyfwrdd rhedai Gelert, a'i wedd yn erchyll iawn;
Yr oedd yn waed diferol i gyd o'i ben i'w draed;
Dychrynnai y Tywysog! Gofynnai, "Beth yw'r gwaed?"

Fe ruthrodd i'w ystafell; canfyddai yno'r cryd
Yn gorwedd ar ei wyneb, a'r lle yn waed i gyd!
Dolefai! ac yn wallgof ei gleddyf hyd ei garn
A roes drwy Gelert, druan, a mathrai ef yn sarn.

Y ci roes wawch angeuol, ac yn ei ingol aeth,
Griddfannai'n ddwfn a threiddiol, nes deffro rhywun wnaeth;
Sibrydai'r plentyn gwirion, o dan oblygion bwn;
Ymsynnai'r tad—a holai, "Pa beth! llais pwy oedd hwn?"

Ond un o'r hen fynachod a redodd at y cryd;
A chododd ef i fyny,—ac yno'n dawel glyd
Y bachgen bochgoch wenai, heb arno friw na brad,
Ac ebrwydd llon ymlonnai ym mreichiau 'i dyner dad.

Cyfodwyd y gwrthbannau;—yn farw wele flaidd!
"O Gelert, pwy mor ffyddlon? ei feio pwy a faidd?
Y Ci—O! Gelert—marw! Ow! gresyn! beth oedd hyn!
Y ci a gadwodd fywyd fy anwyl blentyn gwyn.

"Rhaid claddu'r ci yn barchus mewn llannerch deg ei gwedd;
Yn gof i'r oesoedd ddeuant rhof garreg ar ei fedd;
A thra bo hen Eryri, a son am danaf fi,
Dymunwn gael fy enwi ynglŷn â Bedd y Ci.”

III.
Adroddid gynt yn ddoniol, y chwedl ryfeddol hon,
Pan fyddai ein hynafiaid yn llawen ac yn llon;
A chlywyd lawer canwaith, ar hirnos gaeaf du,
Mewn amryw Fod yr Hafod, gofnodi'r hanes cu;
Yn neuadd y Fynachlog, y Gwyliau, clywid hon,
A'r "cwpan mawr" a lenwid, a medd i fwydo'r fron;
A dywed hen gofiannau y byddai'r cerddor mwyn,
Fel hyn, yn gof am Gelert, yn canu galar gŵyn,—

RHWNG BEDDGELERT A CHAERNARFON

Tra bo dwr fe fydd afonydd,
Tra bo dail bydd gleision glosydd;
Tra bo coed, a maes, a mynydd,
Yn dwyn i ni dân awenydd,
Dylid beunydd gyda'r delyn,
Uchel folir ci Llywelyn.

Tra bo llwydlas yr helygen,
Tra bo'n crynnu ddail yr aethnen;
Tra bo'n wynion flodau'r perthi,
Tra bo'n llawen adar llwyni;
Tra bo canu gyda'r delyn,
Uchel folir ci Llywelyn.

Pwy mor dirion, pwy mor anwyl?
Gweddus cadw iddo arwyl;
Do, bu hwn hyd angau'n ffyddlon,
Yn gwaredu baban gwirion;
Tra gwerthforir cân a thelyn,
Uchel folir ci Llywelyn.

Tra bo'r Wyddfa yn Eryri;
Tra bo dolydd is Cwm Dyli;
Tra bo hedydd uwch y gweunydd,
Tra bo maenor, môr, na mynydd,
Cofir gan yr oesoedd ddilyn
Argel wely ci Llywelyn