Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol I/Murmuron y gragen

← Bedd-argraff

Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol I gan Owen Wynne Jones (Glasynys) golygwyd gan Owen Morgan Edwards

Hywel Wyn yr Hafod →

TWLL DU
Dywed Glasynys iddo gael rai o syniadau Murmuon y Gragen oddiwrth draddodiadau a golygfeydd y Twll Du a elwir hefyd yn "Gegin y Cythraul"

"Swn y tonnau'n curo'r glannau,
Tonnau'r nos ar draeth y dydd."

MURMURON Y GRAGEN.

MIN diwedydd teithio wneuthum draws y morfa tua'r traeth,
Tybiais glywed adswn TYNGED ym chwedleua'n ffri a ffraeth
Clywais hefyd suol—siffrwd, fel bydd ffrwd yn sibrwd Ust,
Yn y pellder wedyn clywais,—"Dyro gragen wrth dy glust."
Hyd y feisdon crwydrai'r wendon, gan ymdaenu dros y traeth,—
Weithiau'n codi yn ei chwman, weithiau'n llonydd megis llaeth;
Byddai weithiau'n hir a chribog, a chantellog yn ei thro,
A phryd arall yn cynddeiriog ruglo'r cregyn yn y gro.
Gwelwn yn y du Orllewin dew gymylau'n do ar do,
Rhai'n fynyddau, creigiau gwgus, ereill megis bryniog fro;
Rhuai'r môr, a thyrfai'r tonnau, moryn ar ol moryn ddaeth,
Fel i ddangos ei wrhydri wrth ymlafnio hyd y traeth.
Sisial 'r oedd y gro a'r cregyn wrth eu rhygnu yn ddi-ball,
Minnau yn y môr—luwch—ddrycin yn palfalu fel un dall.
Tybiwn glywed ar y morlan yr ymddiddan gyda'r Ust;—
"Dos i'r traeth a phiga gragen, dyro honno wrth dy glust,
Clywi ynddi'r Môrforwynion yn clodfori'r tonnog gôr,
Clywi hefyd y cyfrinion sydd ynghadw gan y môr."

Eis i lawr i'r traeth i chwilio, cefais gragen yn y man.
Wedyn myned wnes i wrando'r hyn a glywswn ar y lan;
Du-fantellog dawch y Dwyrain, i'r Gorllewin rithiog len,
Ymdaenasant nes oedd pygddu fwrllwch tew o gylch fy mhen.
Codai'r môr ei ruwch yn feiddgar, gwaeddai'r tonnau'n wallgof groch,
A phob cragen ar y feisdon oedd yn swnio megis cloch.
Methai'r gwynt a bod yn llonydd, rhuthrai'n hyf gan faeddu poer,
Ac ysgytiai'r tonnau'n enbyd. Rhwng dau gwmwl corniog loer
Daflodd oleu gwelw, egwan, goleu rhithiog, dawnsiog, gwyllt,
Goleu—arlliw gwibiog fellten, pan fo GRYM yn lluchio byllt;
Gwelwn long, neu rywbeth tebyg,—ar amrantiad collodd hon,
"Soddi, soddi, boddi, boddi," ydoedd stwr y drystiog don.
Dyma'r gragen! Beth yw'r dwndwr? Su wylofus ynddi sydd,
Swn y tonnau'n curo'r glannau,—tonnau'r nos ar draeth y dydd;
Swn unoldeb anfarwoldeb ym mhellderau'r byd a ddaw,
Sydd i'w glywed yn y gragen yn ymdyrfu yn ddi-daw;
Ing a gofid, gloes wylofain, braw ac ubain, poen ac aeth,
Glywir draw ymysg y tonnau sydd yn golchi'r bythol draeth.
Clywaf oer—gri cyfaill difri, cynni'n cnoi ei enaid caeth,
A gwiberod, seirff a nadrodd, a'u colynnau megis saeth
Yn ei bigo, gwenwyn marwol yn eplysu'i dyner gnawd,
Dirdyniadau llym llosgiadau yn ei ffaglu, druan tlawd!
Ingoedd wleddant ar ei galon, cigfran sydd yn bwyta'i fron,
Yntau'n llefain, "O! na fyddwn dan ryw ebargofus don."
Edrych, gwel ei lygaid gwelw,—delw angeu yn y ddau,
Yntau'n llefain nes mae'r twrw yn y gragen yn lleihau,
Gwelais ef yn fachgen llawen, cyn i Gynnen lâs ei bryd
Ei ddyfetha, drwy wybeta hyd ei lwybrau yn y byd;
Gwelais ef fel awel dawel yn y coed ar fore Mai,
Llanw bywyd yn ei gludo draw, heb neb yn son am drai,
Gwrando'i drydar dwfn—gwynfannus sydd yn ysu'r ddwyfron hyn—
Galarganu mae ei farwnad fel yr alarch ar ryw lyn.
Os oes eisiau angel—deimlad, gwrandaw ganiad gwlad yr hedd,
Er mwyn cael gair o dragwyddoldeb, rho dy glust wrth ddrws y bedd.
LLONG YN COLLI? BODDI! BODDI! O! mae hyn yn toddi 'nghnawd,—
Gweld y dwylaw oll yn suddaw! O! ddolefau'r truain tlawd!
Ond mi glywaf yn y gragen son am drymach peth na hyn,
"Yr adlefau yn ddialgar sydd yn ceisio damnio'r gwyn!"—
Dynion nef a dynion daear, bydd edifar i chwi'r gwaith,
Ni ddileir mo'ch culni gwrthun oesoedd tragwyddoldeb maith.
Sisial sisial mae rhyw seiniau, dwsmel seiniau gwlad yr hedd—
Er mwyn cael gair o dragwyddoldeb, rho dy glust wrth ddrws y bedd.
Clywi Fwynder, morwyn Hyder, pan yn syber wrth ei swydd
Yno'n canu, yn suo-ganu, odlau llawen meibion llwydd:

Clywi Gariad pur yn siarad gwir farddoniaeth ar y graig,
Dau yn uno, doed a ddelo, i fod mwy yn wr a gwraig!
Cysegredig fyddo'r clogwyn! Nefol engyl daenont wyl
Adenydd drosto, nes y delo eurog ddydd y priod—wyl.
Ond mae swn ar forlan einioes gan y gwynt wrth suo Ust,
"Pan ar draethell tragwyddoldeb, cadw'r gragen wrth dy glust."
Mae murmuron glân ysbrydion, miwsig moesol amser gwell
Yn y gragen, ac argoelion clir nad ydyw ddim ymhell;
Y mae'r wendon ar y feisdon wrth ymdaenu'n gwenu'n awr;
Ciliodd gŵg, diflannodd gofid, o flaen llygaid teg y wawr,
Y mae'r blodau'n dechreu agor, blagur ddail sy'n cuddio'r coed,
Anian dlos sy'n prydferth wisgo esgid feillion am ei throed.
Dros brydnawn y bydd wylofain, yn y bore hyfryd ddydd,—
Mae ym mynwes y dyfodol lawer rhodd i'r teulu rhydd.
Sued tonnau cribog amser ar draethellau'r byd a ddaw,
Canaf finnau heb un pryder tra bo'r gragen yn fy llaw;
Ac os daw dros fynydd Gofid awel oer i suo Ust,
Dilyn wnaf gynghorion Tynged;—rhof y gragen wrth fy nghlust.

Pan oedd awel dyner dawel Mai yn distaw sibrwd Ust,
Rhodio'r oeddwn hyd y feisdon gyda'r Gragen wrth fy nghlust;
Ynddi clywn su pruddglwyfus, swn dolefus ing ac aeth,
"Cuddia'r tonnau'n fuan, fuan, lun y troed sydd ar y traeth."
Eis i lawr i grwydro'r draethell, gwelais yno lun y troed.
Ac fel hyn ymholai'r meddwl,—fel gwna plentyn pedair oed,—
"Pwy oedd hwn fu'n croesi yma? Ymha blwyf 'roedd tŷ ei dad?
Pa beth, tybed, oedd ei neges? Ai ymdeithio'r oedd i'w wlad?
Dyma lun y troed yn amlwg yn y tywod ar y traeth,
Ac yn dangos ei gyfeiriad; ond pa beth o hono ddaeth?
Os aeth ef yr ochr aswy, tonnog feddrod yw ei ran,
Ond os cymerth dde gyfeiriad, mae'n ddiogel ar y lan."
Dilyn wnes yn araf bwyllog lun y troed ar draws y traeth,
Er mwyn gweled beth ei dynged, beth yn ddiwedd iddo ddaeth;
Croesais lawer afon lydan, llawer bâs lyn, llawer pwll,—
Ofni 'r oeddwn weld ei gorffyn wedi suddo i ryw dwll.
Ond ymlaen yn ddiflin hwyliais ar hyd llwybyr llun y troed,
Mewn peryglon enbyd weithiau, ac mewn ofnau mwya erioed;
Arall brydiau hwylus deithiwn, gan bêr—byncio melus salm,
Llawer emyn hefyd brofais ar fy siwrnai fel yn falm.
Ond o'r diwedd pan yn sefyll clywn greglais uwch fy mhen,
Creglais oer ac anaearol ydyw creglais gwylan wen.
Synfeddyliais, braidd nad ofnais mai rhyw arwydd ydoedd hyn,
Fod y troed, yr ol ddilynais, wedi suddo i rhyw lyn.
Draw fe swniai'r môr yn dreiddiol, swn parhaol donnog gôr;
Swn rhyw bellder anirnadwy, eto'n agos, sy'n y môr.

Gwelwn wedyn droad sydyn, yn y llun i lyn gerllaw,
Ac wrth graffu gwelwn hefyd iddo lanio 'r ochor draw;
Ar ei ol dilynais innau, yntau 'n pwyso ar y dde,
A mwy amlwg oedd ei gamrau yma nag oedd mewn un lle.
Fe gyfeiriai tua 'r feisdon,—yna tua phrydferth goed,
Lle ca 'r "un lluddedig orffwys" heb un arlliw llun ei droed.
Sefais innau 'n syn pan welais lun fy nhroed ar hyd y traeth,
A murmurai 'r môr wrth lenwi,—" Neb yn ol os trosodd aeth."
Ond pan oeddwn bron a boddi, daeth ryw angel hefo bâd,
A dychwelais dros y tonnau eto 'n ol i dŷ fy Nhad.

Y mae awel dyner dawel dwyfol Fai yn sibrwd Ust,
Minnau'n crwydro traethell einioes gyda'r gragen wrth fy nghlust;
Dyfal wrando dwfn—furmuron, iaith ysbrydion yn y gwynt,
Tonnog su y cel-gyfrinion ym mhellderau 'r amser gynt!
Sua 'r awel gyngan angel rhwng dail-frigau'r goedlan werdd,'
Ac encilion cymoedd ceimion sydd yn mud addoli 'r gerdd;
Gwridog flodau pren afalau sydd yn gnydau ar y coed,
A'r briallu sy 'n diballu fritho'r ddaear dan dy droed.
Dyma'r fan tu draw i'r draethell,—tawel fan y ddeheu law,
Lle ca'r "un lluddedig orffwys," wedi cefnu poen a braw.
Er mor aml y blin gystuddiau ym mâs lwynau'r draethell hir,
Ac er dyfned afon-rydiau poen a gofid, caed y tir;
Canaf efo 'r glân ysbrydion odlau mwynion, odlau hedd,
Odlau'r nefol bererinion pan mewn gwlad nad oes un bedd.
Pan dan gysgod pren afalau yn mwynhau ei ffrwythau pur,
Wedi anghof lwyr anghofio pob blinderau, poenau, cur,
Canaf newydd gân a synna bawb drwy holl orielau 'r nef,—
Gwrando'n fud wna tragwyddoldeb ar yr anthem "IDDO EF."
Sefyll wnaf ymysg cerubiaid a seraffiaid nefol gôr,
I fwynhau eu dwfn beroriaeth,—dwfn a thonnog fel y môr;
Ond pan welwn UN—YR IESU—gorfydd i'r angylion glân
Ddistaw wrando plant y cystudd yno 'n gorfoleddu cân;
Son y byddant am ei burdeb,—am y bywyd drwyddo ddaeth,
A moliannant yn ddiflino LUN Y TROED FU AR Y TRAETH.

RHIF VIII.
CANODD un o'r MOR-FORWYNION gân forwynol am Y GWYNT,—
Cân wyryfol NEFYN NEIFION, pan mewn ogof ar ei hynt;
Dyma'r swn ddylenwai'r ogof; telyn-gragen yn ei llaw,—
Mwynder gynghaneddai 'n felus odlau'r dyfnder yn ddidaw.

Canaf y Gwynt, adroddaf ei hynt,
A'i hanes drwy gydol yr oesoedd;

a fodd y gwnaeth gam a'r Awel, ei Fam,
Wrth ddibris anrheithio ei llysoedd;
Ac hefyd y modd ffyrnigwyllt y ffodd
A'i ysbail i'r gwagle diderfyn;
Ymladdai yn hyf bob gwron yn gryf;—
Ei gryfder ei hun oedd ei erfyn.
Er dechreu y byd, mae'n crwydraw o hyd
I chwilio a chwalu'n ddiseibio
Am enw ei Dad,— pa le 'r oedd ei wlad?
Ac erlyn ei Fam gan ei rheibio.
Ffyrniga fel llew,—gwna'r moroedd yn dew
O ddarnau maluriol y llongau;
A chwardda 'n ddi-fraw wrth afael yn llaw
Y creulon, aniwall, yr ANGAU.
Marchoga 'n ddi-baid,—pan fydd hynny 'n rhaid,—
Feirch cyflym a hoew'r elfennau;
Dros fynydd a bryn, dros ddyffryn a glyn,
Yn wylltion, heb ffrwyn yn eu pennau.
Bydd weithiau yn gawr, ar hyd y môr mawr,—
Yn hynaws, bryd arall yn ellyll;
Dyrwyga ei wedd,—ysguba ei hedd,
A'i donnau ysglisia yn defyll.
Oherwydd ei raib, a'i dymer ddi—saib,
Meddyliwyd ei roddi mewn carchar;
Yr Awel, ei fam, roes gychwyn i'r cam,
Gan ddisgwyl y lluchid e 'n llachar;
A chloddiwyd ei gell,—oer 'stafell ddu hell,
Gan ddwylaw celfyddgar yr elfau;
A hudwyd e'n fwyn gan desni a swyn,
I weled cywreinrwydd eu celfau!
Drwy agen mewn craig, hen loches gwen ddraig,
Yr aeth yn eu cwmni yn dawel;
Heb feddwl am frad, na diffaith waith cad;
O geudwll chwibianai yr Awel;—
"Ti fyddi cyn hir, o'm golwg yn glir,
Caf arnat ddialu 'nghasineb,
Dy falchder ar fyr i'r ogof a'th yrr;
Ac yna caf finnau foddineb."
Rhwng dannedd y graig, cilwenai y ddraig,
Wrth weled y gelyn ar geulan;
Ac yntau yn llon, heb arswyd i'w fron,
Grechwenai nes siglai y Tryfan.
AFAGDDU AB NOS, hen elyn gwawr dlos,
Aeth ato dan fantell tywyllwch;
A chollodd y gwynt y ffordd ar ei hynt,
A chwympodd yng nghanol y mwrllwch

I'r ogof yn swrth, ac yna rhoed wrth
Ei genau ryw feini ofnadwy;
A chladdwyd e'n fyw, fel gwallgof pob rhyw,
Dan seiliau y garnedd safadwy;
Bu yno yn rhwym er oerni a thwym,
Mewn cadarn gadwyni o greigiau;
Ac er ei holl nerth, ei ben wnaed yn berth
Glafoerllyd lysnafedd y dreigiau;
Fe gnoai 'n ddi-ball y clogwyn di—wall,
Gruddfannai nes ysgwyd mynyddoedd;
Ac wylai mor ddwys, nes llenwi pob cwys
A rychwyd gan aradr blynyddoedd.
Yr Awel ei fam, glustfeiniai ei gam,
Llawenai am fod ei anffodion;
A'r elfau 'n ddirôl a chwarddent fel ffol
Eu gogan am ben ei drallodion.
Ochneidiai y gwynt, anghofiai'r modd gynt,
Y byddai ei hun yn creuloni,—
Ei lafar oedd leddf, a'i adsain yn feddf
Gyrhaeddodd hyd glustiau Tirioni;
Tirioni yn fwyn a ddwedodd ei gwyn
Wrth GWRDDRYM, ei chariad mawreddog;
Ac yntau yn syn, ymholai fel hyn,"—
"Mewn ogof? mewn carchar carneddog?
Af yno ar frys. Yn barod bo'm llys,
Dim oedi. Pa le mae fy mwa?"

Anelodd ei saeth, i'r garnedd yr aeth,
Nes agor hen "Gegin y Cythraul"
Yn archoll du hyll, lle cadwai y gwyll
Ei gadlys mewn tymer anaraul.
Daeth goleu trwy'r twll, ac yntau'r gwres mwll
Gynhesodd at febyn ei faboed;
Aeth ato yn hyf a drylliodd y cryf
Gadwyni fel gwiail ir man-goed.
O'i garchar ar hynt, ymruthrodd y gwynt,—
Gan ymlid ei fam yn fileinig
Ar dir ac ar fôr,—ysgubai bob dor
Yn chwilfriw drwy fawr-rym arbennig.
Pan welai ryw long ar wynfrig y don,
Gwnai lygaid, ac yna fe suddai;
Dadwreiddiai y coed, heb barchu eu hoed,
A'r goedwig gadarngref a nyddai.
Mae'r Awel, ei fam, yn grwydryn di—nam.
Yn ceisio cael lle i gael llonydd;

Mewn encil a hudd, mewn coedlan ynghudd,
A glannau sibrydol aflonydd.
Ei chydmar y Gwres, a'i gydfrawd y Tes,
A'i noddant! mor hyfryd eu gorchwyl!
Ond cuchiai y gwynt, nes dadrys eu hynt,
A chreai 'n ddibeidio ryw adchwyl.
Mae ganddo un brawd, heb esgyrn na chnawd,
Briododd ryw ffawd yn ei helynt,
Orchfygodd y gwynt; mae cofion er cynt
Yn adrodd gwrhydri y corwynt.
CAWR wynt ydyw hwn ysgyria 'n ddi—dwn
Bob gwrthddrych ar wyneb y ddaear;
Tarangras ei lais, a'i fywyd yn drais,
Ac anian o dano 'n gorddyar.
Fe gymer yn rhwydd, yn adeg ei lwydd,
Y gwynt yn ei freichiau;—fe'i gwasga;
Ac yntau yn syn, ymsymud nis myn,
Ond tawel fel baban y cysga.
Cynghreiriant ynghyd, a siglant y byd,
Fel cryd ansefydlog chwildroa;
A'r awel yn awr, a orwedd ar lawr,
Gan ddychryn ac ofn yr ymroa.
Ond henffych! y gwynt, mae 'th hanes er cynt,
Yn tystio dy les a'th ddaioni;
Gwas hyfwyn i'r byd, ond meistr drwg ei fryd,
Wyt beunydd dan reol Tirioni.
Ti weithi yn rhwydd, er cysur a llwydd,—
Anghofi dy lid a'th eiddigedd;
Hyd wyneb y don rhoi gysur i fron y morwr, a swyn i'w unigedd.
Organi yn rhydd beroriaeth y dydd, a'r nos ni anghofi delori;
Ac felly yn glir ar fôr ac ar dir bydd anian yn dibaid glodfori.
Gwas ydwyt, y gwynt; mae Un ar bob hynt,
A'i AIR a wna dy reoli;
Yn nghornel ei law, y rhydd arnat daw,
Pan fyddi di 'n cynnyg meistroli;
Creadur wrth ddeddf, na fedr yr un reddf
Na rheswm, byth, byth, ei dirnadu
Yw'r GWYNT; ond mae UN, YR HOLL—OLL ei Hun,
Na ddichon yr anghred ei wadu,
Sy'n peri ei waith,—sy 'n hwylio ei daith,
Gan osod pob peth yn gyfarwydd;
Yr awel a'r gwres, pob elfen er lles,
Sy'n cadw gorchymyn yr ARGLWYDD.