Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol I/Rhys Cwm Dyli

← Can Eisteddfod

Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol I gan Owen Wynne Jones (Glasynys) golygwyd gan Owen Morgan Edwards

Nos gainc →

LLYN GWYNANT
" Rhad arnoch, lon fugeiliaid! Beth am eich defaid dof?

RHYS CWM DYLI.

TESTYN.—Dull syml a chyntefig bywyd bugeiliol yn yr oes honno, pan oedd y defaid a'r geifr yn brif gyfoeth ein mynyddoedd.
GOLYGFA.—Cwr uchaf nant Gwynen; ochry Wenallt, a glannau y Llyn.
ADEG.—Bore ym Mai, a phrydnawn ym Medi.
AMSER.—Tua dau gan mlynedd yn ol.
ERGYD.—"A fynno Duw a fydd."

DAN gysgod prysgoed brigog, a'r awel rywiog rydd,
Yn taenu dros y twyni ddihalog oleu'r dydd,
Gorweddai Rhys anwesog, yn gefnog hefo 'i gwn,
I wrando'r nant sidellog yn suog gadw swn.

O'i gwmpas gwenai blodau, botymau'r ddaear werdd,
Ac yn y tewlwyn tawel rhoi'r adar gynnar gerdd;
Yng nghudd y berth dwmpathog, o dan ei deiliog do,
Y pynciai'r falch fwyalchen, nes ennyn bryn a bro,
A'r fronfraith lon fireinfryd delorai nodau nwyd,
Nes boddi cwyn aniddan y leddf ysguthan lwyd.

Fel cwmwl uwch y gweunydd, yn hidlo odlau blith,—
Ymddyrchai'n syth—a'i esgyll yn wlyb o berlog wlith—
Yr hedydd lafar hudol, a'i gu awenol gân,—
Tywalltai yn gawodau ei fwyn emynnau mân.

Fel gwennol gwelai Bronwen, yn llawen wrth y llyn,
Yn gwibio draw ac yma,—a chorgi blewog gwyn
Yn troi o gylch ei sodlau; a dau o ŵyn dinam
A rwbient yn ei godrau wrth groesi'r weirglodd gam.
Dechreuodd Bronwen ganu nes llonni cil y llwyn,
A'r adsain syn yn gwrando yn fud ar frig y twyn;
Fel angel tlws penfelyn ar delyn bêr y dail,
Chwareuai'r awel ddiflin i'w dilyn bob yn ail;
Ei golwg oedd argoelus o bur hyfrydus fryd,
Mel—ddiliau yn ei genau, a'i gwenau'n swyn i gyd.

Ar edyn yr awelon y cludir swynion serch,—
Mae rhywbeth byw mewn ceinder i hudo mwynder merch;
Mae blodau'r grug ar greigiau, ac ar y llethrau llwm,—
Yng nghesail llwyd glogwyni, a mynwes gynnes cwm,
Yn denu gwenyn diwyd i sugno yn ddi-gel
Eneidiau'r glân flodionos, a meillio ar eu mel.

Y ddolgwm las lysieuog a'r teg friallog fryn,
Mae'r ddolgoed werdd fantellog, wrth lannau'r gloew lyn,

Yn llawnion o ddillynion, anwylion mwynion merch,—
Ac yn cenedlu'n rhwyddol gyfryngau swyddol serch.

Ymysg yr wyn a'r defaid y glân fugeiliaid hyn,
Arweddant fywyd tawel,—fel awel yn y glyn
Ymdrydd o gylch ei gonglau,—yr hwyr a'r bore'n bur,—
Cyffelyb bywyd bugail, heb sen cenfigen sur.

Daeth awel serch a suodd yng nghlust y bugail mwyn,
Byth wedyn ei fyfyrdod fu'r eneth deg a'r wyn.
Pan fyddai hyd y mynydd, prydyddai beunydd gân,
Anghofiai'r geifr a'r defaid, y cyfan heb wahan;
Drwy'r haf a'r gauaf hefyd, yr un oedd hwn o hyd,
A hithau a'i cynhwysai o eigion bron a bryd;
Bob Nos Galanmai iddi anfonai fedwen hardd,
Ac hefyd Nos Wyl Ifan ryw swp o flodau'r ardd;
Ni welai neb ond Bronwen, na hithau neb ond Rhys,
Ac felly'r oedd eu calon yn toddi gyda brys.

Ryw ddiwrnod ym mis Medi daeth Llio Hafod Llan
I'w gyfwrdd, a dywedai,—"Yr wyt ti'n garwr gwan.
Mae Hywel Hafod Ruffydd yn caru Bronwen Llwyd,
Un gwael wyt ti 'rwy'n gweled,—un wedi' redeg wyd."

Aeth Rhys yn brudd ddigalon, a'i fron yn llawn o fraw,—
Ochenaid ar ochenaid o'i enaid yn ddidaw
A ddeuent fel cenhadon, o eigion calon gaeth,
A'i ruddiau fu'n rhosynog mor wyn eu lliw a llaeth.

Ym mhen ryw ddeuddydd wedyn, yr oedd gerllaw y llyn,
A chlywai ganu melus—a gwelai'r corgi gwyn;
Ymguddiodd, a chlust-feinai,—fe glywai'r adsain draw,
Yn ateb yn lled eglur,—"Daw hinon gwedi gwlaw."

Draw ar y fron gyferbyn, dan gysgod llwyn o gyll,
Canfyddai Rhys yn llechu, ar fin rhyw ddibyn hyll,
Ei gyd-ymgeisydd Hywel, yn glust o'i ben i'w droed
Yn disgwyl gweled Bronwen yn nesu at y coed.

Fel saeth oddi ar y llinyn, yn sydyn rhedai Rhys,
I lwyn o fedw gwalltog—a thyrfai yn ei frys
Wrth geisio mynd yn ddistaw,—ond pan aeth at y llyn
Fe welai'r wyn yn neidio, a gwichiai'r corgi gwyn.

Fel gwalch ar gefn aderyn, neu saethau mebyn serch,
Unionai, ac yn ddifrad cadd brawf o gariad merch.

RHYS.
"O! Bronwen, burwen barod, mel—gafod yw dy gân,
Maeth wên i mi yn fywyd, fel gwlith i'r effros glân;
Mae'th wefus fel y mefus, a'th eiriau megis mel;
Angyles deg fy nghalon, O! carwn doed a ddel."

BRONWEN.
" Mae'r dail yn dechreu crino a llwyddo wrth y llyn;
Mae'r grug ar hyd y creigiau, ac aeliau'r clogwyn gwyn
Yn dangos fod yr Hydref yn ennyn bref y praidd,—
O! Rhys, mae poen yn tynnu fy nghalon gron o'r gwraidd."

RHYS.
"Mae gennyt yn dy ddwyfron ddwy galon o dan glwyf."

BRONWEN.
" Peth rhyfedd iawn na thoddant er mwyniant plant y plwyf."

RHYS.
Rhyw ddarn o Dduw yw cariad; mae'r nef yn siarad serch."

BRONWEN.
"Ust! taw, mae'm llaw a'm llygad,"

RHYS.
"O! mawr yw teimlad merch.
Gad i mi sychu'r dagrau a redant dros dy rudd,—
Cusanaf, gwnaf, ofidiau, paham mae'n bronnau'n brudd,
Anadlaf fy meddyliau i fynwes anian fwyn,
Gweddiaf ar y bryniau adgoffa nghân a nghwyn.
Pan oeddwn gynt yn fychan, yn dyfod hefo mam
O'r Hafod, 'rwyf yn cofio yn dda'r hen goeden gam;
Nid oeddwn i'r pryd hynny ond cwta ddeuddeg oed,
A phrin y medrwn gyrraedd, er ceisio, gangau'r coed;
Y cusan cyntaf, Bronwen! ac hefyd gwrando air,
Mor fwyn yr ymgofleidiem wrth berthi'r eirin Mair!"

BRONWEN.
"Mae cofio'r amser hwnnw yn llanw'm mron a mryd,
A'th olwg gu lygadlon, fu'n destyn canu cyd;
Ond Rhys, mae nos gymylog yn lledu hug gerllaw,—
Mae aeliau'r nef yn dduon,"—

RHYS.
"Daw hinon gwedi gwlaw.

Mae'th wedd fel mân îd un—nos fy anwyl Linos lon;
Mae'th lun o hyd yn aros ar fur y fynwes hon;
Fel eiddew yr ymglymodd dy eiriau cynta' rioed,
O gwmpas fy serchiadau, pan garem yn y coed."

BRONWEN.
"Mae'r dydd yn sathru sodlau y ddu—nos yn ddibaid;
Tyngedfen ddall sy beunydd yn rhoddi arnom raid;
Mae serch yn maeddu meibion, mae'n meddwi merched mwyn;
O! tyred Rhys i'm danfon. Pa le mae'r ci a'r wyn?"

RHYS.
"Mi welaf fwg cudynog uwch Hafod Lwyfog lân,
Ac hefyd clywaf Gweno, yn difyr byncio cân;
Ond clywais ar y weirglodd,—a Hywel druan draw,—
Ryw ganu mwy ei geinion—daw hinon gwedi gwlaw."

BRONWEN.
"Pa le'r oedd Hywel heddyw? Nid ydyw ddim i mi,
Tafododd Gwen a minnau yn ymyl Llam y Ci;—
Peth digrif iawn yw cariad; mae'n dwnad yn ddi daw."

RHYS.
'Ond cofia'r fun lygadlon,— Daw hinon gwedi gwlaw."

BRONWEN.
"Mae Hywel yna'n dyfod, rwy'n canfod rhwng y coed;"

RHYS.
"Moes gusan cyn ymadael,"

BRONWEN.
"Yr un wyf fi erioed."

RHYS.
Dydd da, fy nghalon anwyl,—un eto,—dyro ddau.
Pa bryd y doi di eto i'r gorlan?"

BRONWEN.
“Dôf ddydd Iau."

Ar hyn daeth Hywel yno, fel codog gidwm cas,
Hawdd canfod ar ei wyneb effeithiau gofid glâs:
Dechreuodd groes-ymddadleu—dywedai eiriau tyn,—
Yn wawdlyd mynnai edliw yn debyg iawn i hyn;—

HYWEL.
"Pa le mae'th eifr a'th ddefaid, a'th gŵn yn giblaid gâs,
A'th bib a'r hon chwibianet mor felus fwyn dy flas;
Pa le ceir daoedd blithion ac ychen breision braf,—
Ond odid rhai Cwm Dyli yw'r goreu oll a gaf?"

RHYS.
"Pan oedd dy ychen druain yn ffaelu cyn y ffair,
Da caffael grug Cwm Dyli pan darfu'r gronyn gwair;
A phan fydd Hafod Ruffydd yn gorsydd llwm di-gawn,
Ceir rhywbeth yng Nghwm Dyli, wneiff borthi'n well na mawn."

HYWEL.
"Mae dwylaw hil Cwm Dyli yn llawn direidi drwg,
Mae ganddynt gyw cenfigen yn magu yn eu mŵg;
Dos adref draw i'r creigiau a chysga dridiau'n drwm,
Daw Bronwen yno atat i fyw i'r llety llwm.”

RHYS.
"O! Bronwen lawen liwus, mor hoenus yw a hardd,
Mae'i llygaid fel eirinen, a'i grudd fel rhosyn gardd;
Pan rodia ein hencilion tyf meillion dan ei throed,—
A phan ddaw i'r cysgodion, blodeua cangau'r coed."

HYWEL.
"Mae'th afr yn brefu'n erwin am flewyn, druan flin;
Dos adref at dy fynnod cyn dyfod hynod hin."

RHYS.
"Ni feddi di'r wy'n coelio i'th flino fyn na gafr,
A'th ddefaid mân anheini sy'n cloffi dan y clafr."

HYWEL.
"Ust! taw! mae gŵr yr Hafod yn dyfod draws y cae;
Taw sôn am ddim aniddan. Mae'n canu, ydyw mae.
Tyrd ysgwyd law, a maddeu,—mae Llio Hafod Llan,
Yn dweyd dy fod yn caru,—mae'r son ymhob rhyw fan;
Ond ysgwyd law, a pheidiwn a dangos dim o'r nwyd
Rhag bydd hynny'n dramgwydd i'n hewyrth Meurig Llwyd."

RHYS.
"O! henwr gwynfydedig, caredig yw erioed,
Mae'n resyn fod ei wyneb yn nesu at ei droed;

Yng nghanol pob tirioni, mae'n gwywo'n brysur iawn;
Mae dydd ei oes yn tynnu at eithaf ei brydnawn.
Er fod ei dderw durol yn dafnu meiliau mel,
A'i fedw'n chwysu neithdar ar hyd y ceulwyn cel,
A'r nant islaw yn sisial yn ddyfal ar ei hynt,
A'r geifr ar frig y creigiau â'u cyrn yn gwanu'r gwynt,
Mae dydd ei oes yn darfod, yng nghanol hynod hedd,
Mae'i lygaid ar y ddaear yn chwilio am y bedd.
Er hynny gall ysmalio! Mae'n dawel a di-nwyd.
Dydd da; mae'n ddiwrnod hyfryd, dydd da i Meurig Llwyd."

MEURIG LLWYD.
"Rhad arnoch, lon fugeiliaid! Beth am eich defaid dof?
Pa le mae 'ch geifr yn pori? Bu agos iawn i'm cof
Fy nhwyllo. Pwy, ai Hywel sydd yma hefo Rhys;
Dydd da'wch fy nghyd-fugeiliaid, peth blin yw teimlo blys,
Ces gnau gan Gweno gynnau,—a chododd awydd mwy;
Ond bellach dowch i'r Hafod i eistedd awr neu ddwy;
Cawn yno fod yn llawen, o son am awen rydd,
A meth, peth pur amheuthyn i mi er's llawer dydd."

Atebodd Hywel iddo yn frysiog leddf ei lais;
A gwenodd Rhys yn addfwyn gan gychwyn ar ei gais.

HYWEL.
"Mae nghalon wedi toddi yn nhanllwyth eirias serch,
Mae f' enaid wedi boddi yn nyfnder cariad merch;
Mae du-dew gwmwl gofid yn gnu o gylch fy mryd,
Fe wledda ingoedd arnaf tra byddaf yn y byd."

MEURIG LLWYD.
"Dowch, dowch, na phoenwch dynged, i weld fy merched mwyn;
Mae rhywbeth dôf mewn gofid— gwell iechyd gwael na chwyn."

HYWEL.
"Mae angau gwelw ingol yn swyddol ar ei sedd;
Mae yntau mebyn cariad yn agor barrau'r bedd;
O freuder gwael afradus! mae'n esgus nwyfus nôd, –
Os na chaf Bronwen lanwedd oferedd byw na bod."

MEURIG LLWYD.
"Mae gennyf ddwy erllygen yn tyfu yn yr ardd,
Cei ddod a phigo'th ddewis—mae'r ddwy yn bêr a hardd;
Ond rhaid i'r neb a'u tynno, ofalu prun a dyn;
Tyrd Hywel, mi gei gynnyg. Pa beth sydd ar y bryn?
O! dwy biogen frithwen, yn crecian yn ddi-daw,
Yn ddilys mae'n ymddylu, mae hi'n tebygu 'i wlaw."

Edrychai Rhys yn ddibris wrth hel y mefus mân,
Ac yn ei glust'n wastad adseiniai'r felus gân
A glywedd ar y weirglodd,—a swniai yn ddi fraw,—
"Os yw'r cymylau'n dduon, daw hinon gwedi gwlaw."
Aeth Meurig Llwyd a Hywel yn dawel tua'r ardd,
A gwelent ryfedd flodyn,—mor fyw a llygad bardd,—
Yn syllu ar y gerllyg,—ai golwg benthyg oedd?
A thybiai Hywel glywed rhyw filain arw floedd!

Aeth at y goeden frigog yn dalog, ond ei law
Er estyn, ni chyrhaeddai mo'r gangen gam gerllaw;
Dychrynnai! tybiai weled yn dod o gam i gam
A'i gwallt am ben ei hwyneb, a'i llygaid fel dwy fflam,
Ryw wyddan anghariadus;—diflannai yn y fan,—
Aeth rhywbeth dros ei olwg; ond er ei fod yn wan,
Dolefodd yn wylofus,—" Anghenus yw fy nghwyn,
Tra'r oeddwn i yn oedi, mae arall wedi' dwyn."

MEURIG LLWYD.
"Mor dlws yw'r ddwy erllygen ar frigau'r goeden gam;
Pa ham na chânt eu tynnu? Rwy'n synnu'n fawr pa ham!
Pa le mae Rhys Cwm Dyli, mae ef yn heini hael,
Un ydyw glân nodedig,—mae deall ar ei ael;
Mae ef yn gwybod cyfrin aml-liwiau'r Ffynnon Lâs,
A gŵyr am Ogo'r Dewin, a'i ofergoelion cas;
Efe yw'r bugail goreu,—bob bore bydd a'i bib
Cyn torri'r wawr wen-oleu, ar ddannedd ucha'r Grib;
Caiff yntau ddod i ddewis! pa esgus iddo rof?
Ho; galwaf arno ddyfod i weld fy llwynog dof;
Os estyn yr erllygen,—y felen fawr a'r nam,
Ni chaiff o byth yn elw yr un sy'n ddelw 'i mam;
Ond os y tyn y bellaf, y leiaf, hefo 'i law,
Cawn weld pa les oedd canu, Daw hinon gwedi gwlaw.'
Daeth Rhys i'r ardd yn araf,—a safai yno'n syn;—
Erfyniwyd arno ddewis,—a gwichiai'r corgi gwyn;
Nis gwelai'r un erllygen ar frigau'r goeden gam,—
Awgrymed serch yn sydyn, os gofyn neb pa ham.

O'r barth ymysg y gwartheg, wrth odro gyda'r nos,
Dyrchafai cân hyfrydol, fel hedydd uwch y rhos;
Diweddai'r gerdd fel yma,— (estynnai yntau 'i law),—
'Os bu'r cymylau'n dduon, daeth hinon gwedi gwlaw.'

Fe dynnodd Rhys erllygen, a llonnodd Meurig Llwyd;
A gwaeddodd wedyn allan,—' Mae rhywun yn y rhwyd;
Dewisaist yr erllygen, cei Fronwen lawen fryd,—
Rhad Duw a bendith arnoch tra byddoch yn y byd."