Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol II/Cathl yr ucher

Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol II

gan Owen Wynne Jones (Glasynys)

golygwyd gan Owen Morgan Edwards

CATHL YR UCHER, NEU FYFYRDODAU HWYROL.

PAN bynciai'r eos lwyd ei cherdd,
Rhwng brigau mân y goedlan werdd
Pan glywid llais y llinos fwyn
Is glasddu berth yn dweyd ei chwyn,
Yr hedydd mawr a'i hudol gân
A'r bronfraith a'i beroriaeth lân.
Ac ar y clawdd'r oedd robin goch,
Yn seinio'n gu ei osper gloch;
A hithau'r hen ddylluan wyr
Pa bryd y daw cysgodau'r hwyr,
A unent mewn gwasanaeth rhad
Mewn nefol nwyf i'r dwyfol Dad.
Yr awel suai yn y dail,
A rhoddai fiwsig heb ei ail;
Cusanai flodau'r waen a'r ddôl,
A'r llysiau wasgai yn ei chôl.
Symudliw wedd yr irdwf faes
Yn awr a urddid gan Gymraes,
Yr hon delorai ganig dlos
Wrth fynd i odro gyda'r nos.

O'i blaen ymledai'r eigion maith,
A llongau'n llwybro 'i wyneb llaith;
A'r llwyd orllewin oedd yn goch,
Arddelw lliw ei thyner foch,
Y nwyfre lasliw, tawel oedd,
Heb erchyll ru tymhestlog floedd.
Edrychai pedwar ban y byd,
Heb un digofaint yn eu bryd;
Llonyddwch mwyn, a thawel hedd,
A wnaent yr asur faith yn sedd;
Y cysgod cudd o'i ogof ddwyr
Yn fantell dros ysgwyddau'r hwyr.

II.
Pan edrychwyf draw i'r dwyrain,
Pwnc y claer oleuni mirain,
Clywaf yno rith y Gwanwyn,
Adnewyddwr anian addwyn,

Mebyd natur—adeg egwan,—
Pethau'n dechreu torri allan,—
Ambell fan yn geni blodyn,
Blodau'r dydd a'r odfill dillyn,
Bywyd eto yn y goedlan,
Yn ei blisg—yn wanllyd fychan;
Ond er gwanned, tyf yn raddol,
Bydd ar gynnydd yn wastadol;
Ar y mynydd llwyd a noethlwm,
Ac ar lawes deg y ddolgwm,
Gwelir wynos sionc yn neidio
Dros eu mamau yn ddiflino.
Ambell un o'r ffyddlon adar
Glywir yn y llwyn yn trydar
Pan yn nythu. O mor swynol
Ydyw gwrando ar eu carol!
Nid yw'r haul ond gŵr o hirbell
Fel yn llochi yn ei gafell,
Os y dyry wên ysplenydd,
Buan cilia dan ei gaerydd.
Awel lem yw rhan y gwanwyn,
Barrug llwyd, a nifwl bolwyn;
Iasoer finiog hwyr awelon,
Methant beidio bod yn ddigllon;
Ond er hynny, mae rhyw londer
Ynddo'n aros er ei oerder.
Edrych! draw, mae'r bugail mwynlan
Yn ei bleser tua'r gorlan.
Gyda'r nos, bydd yn ofalus
Am i'r defaid fod yn drefnus;
Gesyd hwy mewn lle i orwedd
Clyd a thawel yn gyfannedd.
Hithau'r forwyn fwyn yn fanol
Ddyry laeth i'r wyn yn siriol,
Ac wrth wneuthur tery ganiad
Telynegol llawn o deimlad;—

CAN GWEN.
"Hoff gân rai yw twrw tref,
Lle nad oes bref y ddafad,
Hoff gan eraill fyw ymhell
Mewn unig gell anynad,
Ond gwell gan i gael trin yr wyn,
A gwenau mwyn fy nghariad.

"Onid yw yr oen a'r myn
Ar war y bryn yn heini?
Felly finnau, mae fy mron
Heb ynddi don o gyni;
Y mae amser da yn dod,
'Rwy'n barod i briodi."

Hwyr y dydd a ledai'n dawel
Ei fantelli dros y gorwel;
Gwas y ddunos, llwyd gyflychwyr,
Wnai y ser yn llygaid rythwyr.
Dyry glo ar y gorllewin,
Egyr ddor i'r caddug gerwin;
Gyda 'i law arweiniai'r elfau
I wneyd campau mewn cornelau.
Gwthia'r haul yr huan melyn
Dros y geulan—dros yr erchwyn
I ororau annwn bygddu,
Gwlad y gwydlawn felltigeidlu.
Dyma adlun o farwolaeth,
Adeg ing ac oer argyllaeth.
Hwyr yr oes yw porth y beddrod—
Codir gwedi cysgu cyfnod.
Cyfnewidir llygredigaeth
I'r un ddelw a naturiaeth
Ddifrycheulyd yr Aberthog,
Aeth yn bridwerth dros yr euog.
Hwyr yng ngwanwyn oes credadyn
Egyr iddo ryw ddiderfyn
Eangderau anherfynol
O Radlondeb, bywyd nefol;
Symud ef o afael adfyd
I fwynderau cylch y gwynfyd.

III.
Dacw'r De, y ban sy'n llawn
O fŷg ragorion natur lân;
Edrych arno ar brydnhawn,
Clustfeinier ar yr hudol gân;
Delorion mwyn y wiglan werdd,
Pa fyrdwn sydd i'ch swynol gerdd?
O'r allt y clywir trydar cwyn,
Fe gedwir gwylnos yn y llwyn.
Rhyw fwynber osper yno fydd
Yn gof o'r ymadawol ddydd.

Yr haul a suddai idd y lli,
Ac wrth noswylio clywid cri
Awelon lleddf yn nail y coed;
A'r nos yn awr a roddai' throed
Ar ben y dydd a chilia'n llwyr
Yng nghanol caddug lwyd yr hwyr

Wi! merch y nos a ddawnsia'n sionc,
Ar wastad dôl, ar ben y bonc,
A chenid iddi alaw mwyn
Ar delyn ddail y deiliog lwyn.
Mae hud i'w ganfod ar bob twyn,
Mae ol ei fysedd ar y llwyn,
Mae'r môr yn loew megis drych.
A'r cregin mân fel seinber glych;
Blodeuog gangau wneir yn glwyd
Perorion pluog llawn o nwyd,
Y dolydd hulir gyda meillion,
Nant a chwm â briall tirion,
Cwmwd, maenol, ael, a dyffryn,
Guddir gyda glaswisg ddillyn,
Ceinder swynol a ganfyddir,
Adlun cywrain, perffaith, cywir,
O'r tirioni a'r tlysineb
Urddant froydd anfarwoldeb.
Ymdroi yn swrth o gylch y garth
Y mae y gwlanog bolwyn darth,
Ac ar y morfa, fel diogyn,
Dyry hun dan ortho llwydwyn.
Sua'r tonnau iddo'n wastad,
Ymddigrifant yn eu dwnad.

Hwyr yw hi! Ei llenni pygddu
Gaiff y nos i'w hymddadblygu;
Edrych! gwel y llan a'r dreflan,
Cysgu maent ym mreichiau anian;
Cloch yr ucher a ddistawodd,
Twrf y plant chwareugar beidiodd.
Y mae Gweno wedi tewi,
Do! rhoes heibio ei thelori,
Udiad ci a 'sgrech dylluan—
Hefyd, ambell lencyn penwan,
Wrth drafaelio'r nos i garu,
Dyna'r cwbl sydd yn tyrfu.
Dacw llenni glasliw'r wybren,
Dafnau aur yn britho'r gromen,

Blodau'r nef, o geined arwel—
Megis tlysau 'nghlust y gorwel.
Rhwng dau oleu, adeg cwynos,
Dyma'r pryd, rhwng dail yr effros,
Y llewyrcha'r tân diniwaid,
Ac o'i gylch y gwyllon euraid
Chwarient gyda hoender bywiog
Er dychrynnu llawer ofnog.

Hwyr yw hi. Wrth law mae'r ddunos;
Hwyr yw mebyd tywyll gyfnos;
Gwthia'r nos yr hwyr i wared
I ororau duoer Tynged.
Hwyr! mor swynol yw i'r unig
Gerdded yn y llwyn cauadfrig,
Edrych ar dy law yn tynnu
Llenni'r cysgod o dy ddeutu.
Hwyr! mae ynnot fyrdd o gofion
Am yr adeg ddiniweidlon
Pan yn fochgoch gynt y'm gwelwyd
Gyda'm brodyr ar yr aelwyd,
Yn ymryson dweyd penillion,
Neu yn adrodd mân chwedleuon;
Ie'r pryd, pan heb y croewder,
Y bloesg geisiwn ddweyd y pader.
Hwyr! mae 'nglyn a thi ryw adgof
Nas gall amser wneyd yn anghof.
Yn yr hwyr y genir gwlithnos
I addurno dail blodionos,

Dagrau'r hwyr yw'r perlau gloewon,
Dagrau serchog anian dirion.
O mor geindlos natur dawel,
Pan sygana iddi'r awel!
Rhith cydweddol bywyd hyfryd
Ar werddonau teg y gwynfyd,—
Yno dathla per awenydd
"Aur delynau'r ardal lonydd."

IV.
Hwyr yn Hydref, pan fydd anian
Falch yn marw, dyna'r pryd,
Hwyr y flwyddyn fyn ymddiddan
Gydag awydd am y byd;
Hwyr y dydd a hwyr y flwyddyn
Gyfeillachant yn ddifraw—

Yma megis dau fu'n elyn
Mynnant siriol ysgwyd llaw.

Hwyr y dydd yn dweyd ei helynt
Yn cigyddio natur lân;
Hwyr y flwyddyn megis corwynt
Pan wna'r coed yn 'sgyrion mân; –
Ymgofleidia'r ddau yn serchog,
Cyd-ddinystriant yn eu rhawd;
Anian, gynt fu mor ardderchog,
Gyll ei gwedd wrth golli 'i chnawd.

Hwyr y dydd sydd gysgod amlwg
O farwolaeth yn ei grym;
Hwyr y flwyddyn ddug i'r golwg
Ddiwedd byd a'i dynged llym;
Dug y ddau flin adeg nychdod
Pan friwsiona einioes frau,—
Nesa dyn at nos y beddrod
Pan fo'r bywyd yn hwyrhau.

Hwyr y dydd a hwyr y flwyddyn,
Arlliw ydynt hwy o hon,
Hwyr y byd; pan ddaw i derfyn
Einioes benna'r ddaear hon.
Pan ddirwynir edau amser,
Pan fo'r diwedd yn neshau,
Yna ni bydd oes ond ofer,
Nosa hithau wrth hwyrhau.

Hwyr yw'r Gauaf wedi gorffen
Colli holl weniadau'r haf;
Y goleuni'n llwyd aniben,
Yntau'r huan fel yn glaf;
Metha edrych ar yr agwedd
Lom ddifywyd oer ei llun,
Cilia draw ac etyl fwynwedd,
Ceidw 'i wres i'w gorff ei hun.

Rhyw lwyd gysgod hanner tywyll
Ydyw dydd y gauaf oer;
Hwyr yw'r bore—bydd y mentyll
Heb eu codi gan y lloer;
Nis gall tlysau aur yr wybren,
Pan yn gwenu ar y gwyll,
Symud ymaith o'r ddaearen
Y tywyllwch mwrllyd, hyll.

PONT CENARTH.
"A'r luniaidd Teifi, afon decaf Dyfed."

Rhew ac eira fydd i'r bryniau
Yn orchuddiad rhag y gwynt;
Haul y nefoedd fydd ar brydiau
Fel ar ymgudd rhag y pwynt;
O! mae'r hwyr yn nhrymder gauaf
Yn dylenwi'r fron a braw;
Clyw! galara anian fwynaf,
Wyla'n hidl y dafnau gwlaw.

Trydar bydd am rydd oleuni,
Hedd a llonder amser gwell;
Cofia'r haf a'i gampau heini—
Yna troa yn ei chell;
Dyry gwyn—ac yna griddfan,
Angau'r flwyddyn ddaeth yn awr,—
Mewn galarwisg cuddir anian,
Hithau'n farw ar y llawr.

Hwyr! O air sy'n llawn o gofion
Amser arall ar y byd;
Dug i'n cof yr adeg dirion
Pan oedd pechod yn ei gryd;
Ond yn awr, mae och a gofid
Dros y byd yn ymfwyhau;
Arwydd amlwg y daw oerlid—
Y mae amser yn hwyrhau.

Nodiadau