Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol II/Dyffryn Mawddach

← Golygfa ar yr afon

Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol II gan Owen Wynne Jones (Glasynys) golygwyd gan Owen Morgan Edwards

→

DYFFRYN MAWDDACH.
(Nodiadau eglurhaol ar "Yr olygfa oddiar ben Moel Orthrwm.")

MOEL ORTHRWM sy fynydd bychan cestiog, ym mhlwyf Llanfachraith, wrth Ddolgellau, Meirion. Cymerir ystod diwrnod i ddesgrifio'r golygfeydd yn y gân,—"Golygfa oddiar ben Moel Orthrwm.

ARAN MAWDDWY ydyw yr uchaf o fynyddoedd Meirion. Ystyrrid y Gader felly am lawer oes gan deithwyr, ond mynnai pobl Mawddwy bob amser mai eu mynydd hwy oedd yr uchaf; a rhag ofn eu bod yn methu, aethant yn un côr yno rywbryd, a chynullasant garnedd anferthol ar ben yr Aran, a byth er hynny y mae eu mynydd amryw lathenni yn uwch na'i gymar.

CRAIG CYWARCH sy swbach o fynydd twmpathog ar bwys yr Aran, a Chywarch y gelwir cwm dwfn yr ochr de-ddwyrain iddi.

YR HENGWM ydyw'r ceunant a red o Gywarch ar draws, ac a ysgar yr Aran oddiwrth y graig uchod.

"Bw na be." Geiriau dychymygol; yn debyg i'r rhai a arferai yr anfarwol Fardd Cwsg—,"hydyd-yd-yd-eian," yr oedd angeu annwyd yn ei yngan. "Soc soc, dy gloc, dy gloc," medd mewn lle arall, wrth ddynwared swn padell yn berwi ar y tân. Hen arfer ydyw hon. Dywed W. Lleyn am fen,—"wich wech yn ol chwech ei cham." A Dafydd ab Gwilym i'r biogen fel hyn

"Cricerec, ni 'm dawr pe 'i crocid."

Ceir yr arfer ymysg beirdd Groeg a Rhufain. Llyma'r wedd yr efelychai yr digrif Aristophanes grawg oer gegog y llyffant,— "Brececececs coacs coacs." Ac Ennius, udgornfloedd gyda'r gair "Taratantara." Y mae engreifftiau afrifed o hyn yng ngwaith beirdd pob gwlad. Gwel Nodiadau ar y Bardd Cwsg, gan Hirlas, t.d. 34.

BWLCH OERDDRWS sydd un o'r bylchau uchaf yng Nghymru ag y ceir prif—ffordd yn ei groesi.

PENNANT TIGI. Ffermdy yng nghwr uchaf Ceris, yr ochr bellaf o Ddolgellau i Fwlch Oerddrws.

Cyfeiriad at Owain Glyndwr yn cyfarfod ei farchogion sydd yn llinell 33. Aml, medd y cofiannau, yr ymgynullid i'r lle hwn i drefnu pethau.

MYNYDD GWANAS a MOEL Y LLAM, ydynt rês o fryniau o Fwlch Oerddrws i Fwlch y Llyn Bach.

YSPYTY (Hospitium). Lle yn perthyn i Farchogion o urdd y Deml, neu urdd Caersalem. Adeiladwyd y lleoedd hyn ar ol dychwelyd o Ryfeloedd y Groes. Ystyrrid yr yspytai yn fwy fel meddygdai na lleoedd crefyddol. Yr oedd yno nawdd a nodded i'r tlawd heb ofyn elusen undyn. Gynt, crefydd edrychai ar ol pob peth fel hyn, yn addysg ac yn elusen; ond y mae'r llywodraeth wladol erbyn hyn yn cymeryd arni wneyd y gwaith yn ei lle; barned y byd pa ddull oedd y goreu, yr hen ynte'r newydd. Coffeir yn un o Englynion y Beddau am danynt fel hyn,

"Y beddau hir yng Ngwanas,
Ni chafas eu di oes,
Pwy fynt ai pwy eu neges."—ENG. Y BEDDAU.

GWYLLIAID COCHION MAWDDWY a fuant yn haid ladronllyd am llawer oes a chanrif, yn byw ym Mawddwy. Dechreuasant, medd y Brut, yn amser Cadwgan ab Bleddyn ab Cynfyn, ac Owain ei fab, yr hwn a elwid Owain Fradwr a Syr Owain, oblegid iddo fyned i lŷs Lloegr a chael parch ac urddas; ar ol dianc oddiyno, a gwneyd llawer byd o ystrywiau anfad, efe a ddechreuodd y Gwylliaid; a bernir i epil ei garenydd Gwilym Coch neu Wilcoc, Arlwydd Mawddwy, fod yn cadw i fyny yr ysbeiliaeth am oesoedd. Yr oeddynt yn peri cymaint blinder, fel y gorchymynnwyd eu dal o hil gerdd; a'r Barwn Owen, o'r Llwyn, ger llaw Dolgellau, a Sion Wyn ab Meredydd, o Wydir, oeddynt y rhai mwyaf blaenllaw yn eu herlyn. Dyfarnwyd, gan y Barwn Owen, swp o honynt i'r crogbren, a chawsant eu crogi, er pob ymbil a wnaed erddynt. Ceisiai mam chwech o honynt am fywyd un, yr ieuengaf; ond ni wrandawid ar ei deisyfiad. O'r diwedd, pan ganfu mai ofer ei chais, gwaeddai ar y Barwn, a diosgai ei bronnau,—" Edrych," ebai, "sugnodd rhai y bronnau hyn, a olchant eu dwylaw yng ngwaed dy galon." Ac felly fu. Ym mhen ennyd ar ol hyn yr oedd y Barwn yn myned heibio i'r Amwythig neu i'r Trallwm (fe enwir y ddau le), a dyna'r Gwylliaid ar ei warthaf, a lladdwyd ef yn y fan, ac o'r braidd y medrodd ei fab yng nghyfraith ddiane, na chafas yntau yr un driniaeth. Yn ol hyn bu cythrwfl ofnadwy. Diangodd cyflawnwyr y cyflafan, ac yng Ngwanas, gyda châr iddynt, o'r enw Sion Rhydderch, yr ymguddiasant, ac mewn tâs o wair, yr hon a wnaed yn wag o'r tu fewn, yr oedd eu cuddfan. Bradychodd Sion Rhydderch hwynt, a bu ei enw yn adgas am oesoedd yr ochr draw i Fwlch Oerddrws; ac y mae "mor ffalsed a Sion Rhydderch" yn ddiareb heddyw ym Mawddwy. Gwelais amryw grybwyllion am y pladuriau oedd yn simneuau Dugoed Fawr; a phob amser byddid yn ceisio gosod y rhai hynny fel prawf o'r ofn a feithrinid ym mynwesau gwŷr Mawddwy tuag at y Gwylliaid; ond pe creffid ychydig ar y cofiannau, a'u cymharu hefo thraddodiadau yr hen bobl, ceid mai yn Nugoed yr oedd eu cartref, ac mai diben y pladuriau yn simneuau oedd atal neb ddyfod i mewn atynt yn ddirybudd. Lle amddiffynnol y Gwylliaid oedd y Dugoed. Heb fod ym mhell oddi yno y mae Llidiart y Barwn, y fan lle lladdwyd y Barwn Owen. Gelwir hwy yn aml yn Wylliaid y Dugoed, &c.

CAERYNWCH. Hen amddiffynfa Gymreig gynt, ond erbyn hyn y mae'r cerrig agos oll wedi eu symud i ffwrdd. Syr R. Richards, un o arlwyddi ynadol Prydain,—mab ydoedd i Tomos Richard, y Coed, a Catrin Parry, merch y Cae Ceirch. Yr oedd brawd i'r Catrin hon yn un o athrawon Ysgol Ramadegol Rhuthyn, a chymerth ei nai yno ato; a daeth yr olaf ymlaen yn gyflym, ac esgynnodd i ben pinacl enwogrwydd.

DAFYDD ELIS, Person Cruccaith, oedd fab Hafod y Meirch. Casglodd lawer iawn o law ysgrifau, a chafodd D. Ddu Eryri amryw ohonynt ar ei ol. Efe a grynhodd lythyrau Gronwy Owen, o anfarwol goffadwriaeth; a llawer dernyn llychlyd heb law hyn. Yr oedd yn fardd lled dda hefyd, fel y dengys ei englynion.

GLYN YR WNION sy ddyffryn tlws rhwng tref Dolgellau a'r Garneddwen.

Cydmarer "The Deserted Village," Goldsmith, llin. 3, 4, â llinell 82.

IEUAN GWYNEDD. Bardd da a llenor gwych. Y mae enw Ieuan wedi ei gerfio yn ddwfn ar feddwl gwerin Cymru, yn yn enwedig y rhyw fenywaidd, oherwydd ei amddiffyniad campus i nodwedd foesol ein cyd-genedl yn amser cyhoeddiad y Llyfrau Gleision. Bu farw yn ddyn ieuanc.

RHYS JONES, Yswain, Blaenau, oedd fardd tra awenyddol. Y mae yn wir ei fod yn ymgyffelybu mwy o barth dull a moes i'r beirdd awdurol na neb Cymro; eto, os yw rhan o'i waith yn ysgafn a nwyfus, y mae ganddo darnau eraill, na chanodd neb eu hamgen, oddieithr pur ychydig, er ys oesau. Casglodd "Orchestion Beirdd Cymru," hen lyfr a adnabyddir yn gyffredin o dan yr enw y "Bais Wen," oblegid y papur gwyn oedd gydag ochrau y colofnau argraff.

BRAD Y CYLLILL HIRION. Gwadir hyn gan haneswyr pengoll yr oes anwadal—fryd hon. Pa beth fydd diwedd yr angrhed wrthun a ffiaidd sydd yn ffynnu ym mysg dosbarth o bobl ymhongar? O! na wadent eu neiniau, druain gwerin! Coelied a goelio, mae'r desgrifiad a roddais yn y llinellau hyn yn ddilys wirionedd, a gallwn yn hawdd ei ategu â chyfrol o ffeithiau; gan hynny dywedaf gyda'r hen fardd,

"Yn y gwir y mae'r rhagoriaeth,
O'm lleddir am wir, pa waeth?"

Dim; oblegid dyma'r gwir,—"Dulce est pro patria mori"; h. y., melus marw dros fy ngwlad.

IDRIS GAWR. Yr oedd ef yn un o Dri Gwyn Seryddion Ynys Prydain. Y ddau arall oedd Gwydion ab Don a Gwyn ab Nudd. Dywedir yn y Trioedd hyn, fod eu gwybodaeth yn gyfryw, fel, trwy dderwyddoniaeth, y medrent ddywedyd pa beth a ddigwyddai, os mynnent, hyd ddydd brawd. Trioedd 8, 9. (Myf. Arch. Cyf. i.) Cynnwys y darn yma gyfeiriadau at ddysgeidiaeth gyfrin derwyddiaeth, a'r coelion cysylltiol â'r gwyrthiau cyntefig a gyflawnid gan offeiriaid crefydd dadol Prydain. Yr oedd ein hynafiaid yn brif seryddion y byd, a gellir olrhain holl gyfundrefnau y cynfyd atynt. Ond dylid dywedyd ymhellach, fod yn rhaid y meddiannai y rhai a roddssant enw i'r Sidydd, a'r Deuddeg Arwydd, ryw wybodaeth eglurach a gloewach na phaganiaid oesoedd mwy diweddar. Ni feddai'r haneswyr Iddewig ddim meddylddrych cywir am ddull y ddaear, ac ni ddanghosir yn eu gwaith eu bod yn dirnad dim o drefn yr wybren. Gwelir son am yr haul "yn codi," yn "myned yn ei ol," &c., yr hyn sy groes i drefn anian. Ond cofier, nid llyfr i athronyddu ydyw yr Ysgrythyr Lân; mae iddo swydd bwysicach, sef gosod allan feddwl Duw ynghylch trefn iachawdwriaeth. Ac Anian oedd llyfr y gwyddon. Rhyfedd ydyw dylanwad cofion mebinol cenedl. Y mae coflyfrau cyfrin y Brahminiaid yn dry-lawn o gofidiau am Idris; ac o'r braidd na welwn ef yn nhraddodiadau boreuaf Groeg hefyd.

DAFYDD IONAWR a ystyrrir yn un o brif-feirdd Meirion. Parha ei enw yn dra chymeradwy, ymysg awdwyr, oblegid ei ddichlynder a'i foesol ymarweddiad. Canodd fwy na neb bardd a fu yng Nghymru er yr oes neu ddwy o'i flaen, a'i farddoniaeth oll a thuedd ddyddanus a duwiol arni, a ddyry iddo hawl i gael ei alw yn Fardd Cristionogol Cymru.

Cododd amryw o ddynion tra nodedig yn Nolgellau, megis y Dr. Henri Owen, Tan y Gader; y Dr. Jones, y Dr. Ellis, perigloriaid y lle; a thorf anifeiriol o feirdd a llenorion, ond am yr awen o ddeutu Dolgellau, y lle goreu a fedd Cymru i fardd fyw; eto, nid ydym yn hoffi'r lle rywfodd; y mae rhywbeth yn peri pob peth.

AFON MAW a gwyd i fyny ym mlaenau Trawsfynydd, ac a rêd i lawr tua'r Ganllwyd. Tu isaf i'r Pistylloedd abera'r Cain iddi. Yng Nglyn Eden, sef y rhan uchaf o'r Ganllwyd, abera'r Eden iddi. Yna daw drwy Waelod y Glyn; ac yn ymyl Llanelltyd, abera yr Wnion iddi. Ystyrrir yr Afon Maw a'i gororau yn nesaf at lennydd y Rhein o un man ym Mhrydain; a dywedai Syr R. C. Hoar eu bod "yn anarluniadwy o arddunol a thlws."

GWYDDNO GARAN HIR, arlwydd Cantref y Gwaelod, yr hwn y torres dwfr dros ei drefdadaeth, pan oedd un Seithenyn Feddw yn cadw y llif-ddorau. Gwelais yn "Llyfr Du Caerfyrddin " hanes o'r trybini gerwinol. Yn awr, y mae'r môr yn cyforio dros y "dolydd teg a'r meusydd chweg," y du-lif yn toi'r delyn.

GWYN AB NUDD. Soniwyd eisys am dano yng nglŷn âg Idris a Gwydion. Dynodir ef dan wahanol nodweddion; a gelwir tonnau'r weilgi yn gesyg Gwyn ab Nudd yn Nhrioedd yr Addurnau. Y mae "Ymddiddan rhwng Gwyddno a Gwyn ab Nudd," yn y gyfrol gyntaf o'r Myf. Arch., yn dra chyfrinol..

MONACHLOG Y FANER, neu'r Cymer, ar lan y Maw, gerllaw Llanelltyd. Bernir yn gyffredin iddi gael ei hadeiladu a'i gwaddoli gan Maredydd a Gruffydd, dau o linach O. Gwynedd.

Er y dywed Tanner, yn ei Notitia Monastica, mai Llywelyn mab Gervas, neu Llywelyn ab Iorwerth Drwyndwn, yn ol dehongliad amryw, a'i sefydlodd, y mae yn sicr y fod yma adail yn y flwyddyn O.C. 1198, tra nad oedd yr olaf, yn ol Tanner ei hun, yn blodeuo hyd O.C. 1200. Dilys mai adwaddoli a wnaeth hwn, ac i'r gŵr dysgedig yna gamgymeryd gwaddoli am adwaddoli. Hyn sy sicr, iddo yn y flwyddyn O.C. 1209, gadarnhau rhoddion rhai ereill, ynghyd â rhoddi amryw waddoliadau ei hunan; ond nid oes dim argoel mai efe oedd y sylfaenwr. Y Cisterciaid oedd yma, a daethant o'r Cwm Hir, ym Maesyfed, rywbryd fel cenadaeth, ac ymffurfiasant yn frawdoliaeth yn y lle hwn. Y mae yr adfeilion a welir yma yn bur luosog, ac yn lled gyfan. Yr oedd wedi cael ei chyflwyno i'r Forwyn Fair, yr un wedd a'r rhan fwyaf o fynachlogydd heirdd yr oesoedd canol.

Y mae cryn debygolrwydd yn y llinellau o 216 ymlaen i bennill tlws Alun, sef,—

"Pa sawl gwaith, ar wawr a gosper
Swniai'r gloch ar hyd y glyn!
Pa sawl Ave, cred, a phader,
Ddwedwyd rhwng y muriau hyn?"

MYNYDDOEDD ARDUDWY, neu drum o fynyddoedd ar bwys morlan Meirion.

RHAIADR DU, ger llaw Dôl Melynllyn.

BRENHINBREN Y GANLLWYD, neu'r Pren Teg, mae yn debyg, oedd y goeden harddaf a'r fwyaf a welwyd er ys oesoedd yng Nghymru. Cofnodir am dani yn yr hen bennill a ganlyn,

"Miliwn o bennau moelydd a welir
O waelod Trawsfynydd;
Arennig ym Meirionnydd,
Beunes hen yn benna sydd."

NANNAU, ym Meirion, a ystyrrid gynt yn un o'r neuaddau godidocaf yng Nghymru. Yr oedd hen Lys Nannau ar lethr y bryn uwch ben yr ardd, a rhywbryd yn ystod y bymthegfed, neu yr unfed ganrif ar bymtheg, y symudwyd ef ac yr adeiladwyd y palas presennol. Bernir ei fod yn un o'r neuaddau uchaf ym Mhrydain, ac eto, yr oedd yn ei ymyl ardd yn amser yr hen Syr Robert a hynodid o ran ei chynarwch drwy y wlad o graig i gastell. Coedwigfa anferth oedd yr holl fan gynt, a gellir gweled yn awr ryw ychydig o dderw wedi cyrraedd eithaf pennod eu hoes, oblegid nid oedd y rhai hyn yn werth eu difodi yn ystod oes yr olaf o Farwniaid Nannau. Nid oes dim rhyw lawer o gywreindeb adeiladaeth o gwmpas y lle, ond edrych, er hynny, yn gastellfa gadarn, syml, a Chymreig. Y diweddar anfarwol Syr Robert, yr hwn a elwid "yr hen Syr Robert" ar lafar gwlad, oedd, mae yn debyg, y meistr tir caredicaf, y сутydog tirionaf, a gwladwr hynotaf, a'r haelwr mwyaf diball, y welodd Cymru er ys oesoedd; ac, ysywaeth, nid oes fawr o argoel yn y dyddiau cibddall, ariangar, a hunan-dybiol hyn, am neb yn dilyn ei ol ef. Byddai desgrifio Nannau yn amser y Barwn hwn yn ddigon o lyfr, ac un doniol fyddai, os ysgrifennid ef yn debyg i'r hyn a glywir gan y werin am oriau euraidd, llon, a llawen Nannau yn yr hen amser. Y mae llinach Nannau ar ben, a'r olaf o'r welygordd dan y maen mawr ym meddrod ei dad ym mynwent Llanfachraith; a chymhwys y gellir adrodd uwch ben yr hen neuadd, yr hon sy'n prysur adfeilio, eiriau pruddglwyfus Ieuan Brydydd Hir am Lys Ifor Hael;

"Y llwybrau gynt lle bu'r gân
Yw lleoedd y ddylluan."

HYWEL SELE, Arglwydd Nannau, a laddwyd gan Owain Glyndwr.

HIL POWYS. Hil neu epil Cadwgan ab Bleddyn ab Cynfyn, Tywysog Powys, am yr hwn y canodd y bardd fel hyn,

"Bleddyn ab Cynfyn bob cwys
Ei hun bioedd hen Bowys."

Blodeuai O.C. 1073. Yr oedd y Fychaniaid yn disgyn lin o lin o Cadwgan, ac felly hefyd Llwydiaid Cwm Bychan a Blaen y Glyn, &c.

ANIAN, Abad Valle Crucis, neu Llanegwestl, ger llaw Llangollen. Gelwir ef Anian Ddu, a'r Brawd Du o Nannau.

LYWELYN GOCH ab Meirig Hen o Nannau. Bardd a ganodd alarnad drom, alaethus, ar oll Lleucu Llwyd o Bennal, ei gariad

Cydmarer â llinell 308 Horat. Lib. ii. Carm. 20.

"Ac sepulcri
Mitte supervacuos honores,"

sef yw hynny,—"symuder ymaith orwag ogoniant y bedd."