Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol II/Myrddin Wyllt

← Cloch Mebyn

Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol II gan Owen Wynne Jones (Glasynys) golygwyd gan Owen Morgan Edwards

Myfanwy Fychan →

CASTELL RHUDDLAN.
"A Difrod dros y Morfa mawr farchogai,"

MYRDDIN WYLLT.
SEF CAN DDESGRIFIADOL O GYMRU.

"Pa wlad, wedi'r siarad, sydd
Mor lân a Chymru lonydd?"

O'M hogof greigiog yng nghilfachau'r Wyddfa—
Y lle gysegrwyd yn gyfriniol guddfa,
Cychwynnais ar fy hynt un bore tawel,
Yng nghwmni difyr y sibrydol awel,—
I weled Cymru, anwyl wlad fy nhadau,
Y wlad a sugnodd fywyd fy serchiadau;
I edrych ar ei thrumawg fan fynyddoedd,
A'u cribau'n ysgwyd tyner lesni'r nefoedd;
Ei bryniau cefngam fel ar ben eu gliniau,
Yn methu cynnal pwysau y cymylau;
Y moelydd cestiawg yn ymsynnu beunydd,
Ac wrth eu sodlau lu o grynion fronnydd;
I syllu ar ddyffrynnoedd heirdd yn cysgu,
A'r afon loew fel pe yn eu dysgu
Gyfrinion mud, y llynnoedd llonydd llawnion,
A thraddodiadau tryfrith yr encilion;
I weled tlysni'r glynnoedd ymgordeddog,
A chel gudd-fannau'r cymoedd ymgornelog
I wrando trwst taranllyd y rhaiadrau,
Yn diflin rygnu'r creigiau yn rhigolau;
Neu'r daran ynte yn dyruo'n greclyd,
A'r du-lwyd greigiau yn ochneidio'n enbyd;
I graffu ar goedwigoedd derw durol,
Yn ymfawrygu yn eu swydd frenhinol;
Ac irlas lwyni yn bargodi'r faenol,
Lle clywir pluog gôr yn pyncio 'u carol.

Cychwynnais ar fy hynt, yn llawn awyddfryd,
Am unwaith weled maesydd cad y cynfyd;
Y lle bu rhyddid gynt yn cael ei throchi
Yng ngwaed y glewion,—hithau'r nef yn brochi
Wrth orfod edrych ar yr afrad diraid,—
Tynerwch wylai uwch eu pen ei henaid;

Ac hefyd hen adfeilion gwyrdd y cestyll;
Er bod y ffodau wedi bwyta tefyll
O'u muriau cedyrn, y mae swyn yn aros
O'u cylch, fel ser yn britho pen y ddunos.
Mae olion hen nawddleoedd dysg a chrefydd
Yn greiriau gwerthfawr yn urddasu'r gwledydd;
Ac er bod difrod yn eu mân friwsioni,
Ar eu carneddau gwena'r fwyn Dirioni,
Sef chwaer Tynerwch, a gofala'n wastad
Am hulio'r adfail gyda blodau teimlad.

Pa wlad mor dlos ag anwyl Walia wiwlan?
Mae'n gain, mae'n glws, a llawn o gofion diddan;
Mae yn ardderchog,—Cymru lawen enwog,
Ei cheinder byw sydd megis gardd rosynog;
Yn llawn o addurniadau pennaf anian,
O'r cribog greigiau i'r gwastadlyfn farian.
Mae lliwiau'r enfys uwch ei phen yn dawnsio,
A'i llawr gwerddonog yn blodeuog befrio;
Ac fel ei gwedd yw'r bobl mewn diniweidrwydd;
Mae'r sypiau ceinion yn eu dysgu'n ddedwydd,—
Yn magu ynddynt yspryd addoliadol,
Ac yn eu tywys i rodfeydd rhinweddol,

Y mae'r delweddau daenwyd hyd ei gwyneb
Yn arlun cywir unwedd o'r tlysineb
Sydd yng ngwyrdd—lannau teg yr ardal lonydd,
Yn byw ar fêl gawodau gwir awenydd;
Cyfetyb anian, fel mewn drych, y gwyneb,
Y sylwedd pur sy'n nhiroedd Anfarwoldeb.

II.
Cychwynnais gyda glannau'r Laslyn loew,
Yr hon amdroella tua'r traeth yn hoew,
Gan rygnu'r bryniau yn agenau dyfnion,
A rhuglo'r meini gyda 'i chrychwyn drochion;
Yr oedd ei berw suawg yn fy nghymell
I droi yn ol, ac aros yn fy nghafell.

Ond o'r ewynog lyn gerllaw, yn ddillyn,
Cyfodai, ac i'm cyfwrdd deuai morwyn;—
Mor laned oedd a gwyryf Glyn Rhianon,
A'i llygaid byw yn toddi rhew fy nghalon.
Dynesu wnaeth; a minnau berlewygais,
Oblegid gwelwn wedd y fun a gerais,

Yn llwyni tawel ac encilion Argoed,
Pan yno gynt y crwydrem yn ysgafndroed;
Cyferchais well. Ymgrymai hithau'n llednais.
Ac wrthi'n bwyllus fy nheimladau draethais;
Crybwyllais hefyd am fy hynt ramantus,
A lled-awgrymais ofn bod yn ffuantus.
Dywedai hithau,—"Na fydd lwfr, f' anwylyd;
A gaf fi ddod i'th ganlyn am ryw ennyd,—
I weled Cymru, gwlad y Mabinogion?
Ei lleiniau oll sy'n llawn o wridog feillion,—
A'r nentydd gloewon lithrant rhwng briallu,
A'r gwenyn mân a'u sugnant yn ddiballu;
Ac hefyd i gael golwg ar ei chyrion,
Ei theg ddyffrynnoedd, a'u dirif gudd encilion?"

"Fy mun enethaidd, angyles deg fy nghalon,
Mae f' enaid wedi dryllio 'i rydlyd gloion;
Mae'n awr yn fyw—mae'n llawn o aspri dwyfol,
Wrth feddwl cael dy gwmni,'r fun wyryfol."

Ac felly cychwynasom tua Nanmor,
Gan syllu ar ddaneddog drem yr oror,
A'r llwyni derw'n gwasgu'r creigiau beunydd;
O'r braidd na thybiem weled yno Dafydd
Yn naddu cywydd llatai dan y cysgod;
A Rhys Eryri draw yn dala pysgod,
A'r brydferth Gwen o ddeutu Dôl y Friog,
Yn cadw'r paun rhag cyfrwys ystryw'r llwynog.

O'n blaen mae'r traeth, ond erbyn hyn mae'n forfa—
Y lle cregina yn feillionog borfa;
A'r morglawdd hir yn dangos yn ardderchog
Eangder yspryd anturiaethus Madog.

Mae'r weilgi ffromwyllt wedi cael ei ffrwyno,
A'r fan lle byddai'r wylan lwyd yn cwyno
Yn cael ei sangu gan y gwartheg blithion,
A threfi'n awr lle chwariai'r nwyfus wendon.

Mae bryniau Meirion yn ymgodi'n dalog,—
Ai neuadd gain yw dyffryn tlws Ffestiniog?
O! dere Gwenddydd, craffa ar ei dlysni!
Y grugog lethrau—gwaelod o wyrddlesni,
Yn dynwaredu tyner liw yr wybren,
A'r coedydd îr—ni welir cafniog geubren.

Ond rhaid in' esgyn bryniau mud Ardudwy,
A syllu ar y ceinion sy'n weladwy,
O'u pennau miniog. Ha! mae'r cefnfor llydan
Yn tawel huno ar ei wely graian;
A chastell Harlech ar y graig yn gwrando
A glyw ef swn ysprydion yn ymruo.

Mae'r dyffryn teg yn llefnyn hir—fain ffrwythlon,
Ei faesydd ydynt fras, a'i goed yn irion;
Ond pennaf urdd y dyffryn yn gyfannedd,
Nid castell Harlech, na'r holl olion rhyfedd,
Na'r dewder digyffelyb yma welwyd
Yn cael ei fagu'n anwyl ar yr aelwyd.
Na; pan y bydd y pethau hyn yn anghof,
Bydd enw'r hybarch Edmund Prys yn wiwgof;
A thra bo byw syberwyd a doethineb,
Cyfoesa Elis Wyn ag Anfarwoldeb.

III.
Mae gweindir uchel, crinlyd, caled, Meirion,
Y grugog ffriddoedd, a'r gweirgloddiau geirwon,
Yn llwm eu gwedd; ond goreu man am enllyn
Yw o Ardudwy i ben pellaf Penllyn.
Mae rhwng y cerrig glytiau pur felusion,
A blodau'r rhosydd sydd fel hadau blithion;
Oblegid goreu man am ddaoedd duon
Yw bryndir Meirion wyllt, a dolydd irdwf Eifion.

"Ust! gwrando Myrddin, clyw! y llais melusber,
Mae'n lleddf oslefol, ac yn gryf a thyner!
Gwel, edrych acw! Onid yw'r morwynion,
A'u golwg ddiwair serchog, yn gariadlon?

"Pa beth yw gwynder can y lili lanwedd
I wddf y feinir brydferth lawn o rinwedd?
Mae fel y llaeth a yf, a'i gruddiau crynion
Fel blodau'r grug, a'i llygaid mwyar duon.

"O! mae gwyleidd-dra—coron harddaf cariad,
Yn aros dan eu dunos wallt yn wastad;
Tra bydd tynerwch a gwarineb calon,
Fe folir tlysni glân rianod Meirion."

Wi! dacw'r Gader, harddaf gastell anian,
Fel caer gadarngref a'i thal—furiau'n gyfan,

Er maint fu'r gwrdd ymhyrddio a'r terfysgu,
Mae megis mun yn tawel ddiboen gysgu;
Ei phen sy'n pwyso ar y tew gymylau,
A thros ei thraed mae'r llwydwyn darth yn llodrau;
Er gwau o'r gwamal luched yn ddiflino,
A'r cras daranau greclyd ddwfn ddyruo,—
Mewn melus hun mae'r Gader, ni fyn ddeffro;
Breuddwydia pan fydd parthau'r nef mewn cyffro.
Ond bu adegau pan oedd hithau'n llamu,
A'r Aran gadarn hefyd yn gwargrymu,—
A'r bryniau mân yn codi ac yn gostwng
Fel tonnau'r eigion pan font yn ymollwng
O dan ffrewyllau erchyll y corwyntoedd,
A Neifion wrol yn bygythio'r nefoedd.

Yr Aran bylgryf saif yn awdurdodol,
Yn frenin Meirion, ar ei sedd urddasol,
A gwrando ddameg, Gwenddydd,—"Mae rhianod
Ddwy yn aros, mewn parhaus forwyndod,—
Mae'r ddwy yn hen, yn gyfoed o ran oedran,
Ac eto ieuanc ydynt a diweirlan;
Nid ydyw amser yn eu llwyd heneiddio,
Bob dydd ymsioncant, fel pe yn herfeiddio
Pwysau trymion einioes, a sibrydant
Eu bod hwy wedi cyrraedd henaint ieuant?"
Mae genedigol fan y glân rianod,
Ar bwys yr Aran, mewn rhyw gornel ddinod;
Brudia, Gwenddydd, enw'r gwyn forwynion,
A dywed pwy yw rhiaint y gwyryfon.

"O dan gragenau crystiog crug yr Aran,
Mae Creiglyn Dyfi yn bwrlymu allan
Ferch y Cawr o'r Gawres; o'r tu arall
Mae Dyfrdwy dêg yn ymsidellu'n ddiball;
Dwy odiaeth lân, a'u glennydd yn friallog,
A'u manro clws yn hoffaf man yr eog."

Ond beth yw grym yr edlym ffawdus ffodau?—
Mae Garwen wedi symud gwely ffrydiau;
A Gwrddrym wedi taflu ban fynyddoedd,
A'u cloi yng ngwaelod eithaf dyfnion lynnoedd.

Ond rhaid in' frysio. Dyma'r serth esgynfa,—
Mae cripio blin cyn eistedd ar ei chopa;
O! uchel drum: arsyllfa ser wyddonol
Y medrus Idris mewn rhyw oes foreuol,

Pan roddid hanfod i gyfrinion crebwyll
Heb eu brithnodi gyda ffol oferbwyll.
Mae'r golygfeydd golygwel amrywiaethog
Oddiar dy war—o'r ceunant dwfn grisialog
I'r llynnoedd duon llonydd sydd yn meirw
O eisiau nerth i redeg dros y geirw
I lawr i'r glyn,—i gwrdd yr Wnion groew
Sy'n ymddolennu megis gwyryf hoew;
Neu ynte'r Maw, sy'n diog lesg ymlusgo,
A'r gwyllt ddelweddau ar ei bron yn dawnsio.

Yn iach i chwi! yr hen neuaddau oesol,
A'r llysoedd gynt oedd heirddion drefa wladol;
Y maent yn awr yn diflin ymgarneddu,
A Difrod weplas ar eu seiliau'n seddu;
Ac Anghof, mab difancoll, gydag Amser,
Yn tynnu trostynt ogau trwch diflander.
Er hyn mae swyn yng nghofion yr hen oesoedd,
Fel arogl lili'r dŵr ar wyneb llynnoedd.

Mae'r tai gwyn-galchog sydd yn hardd addurno,
Y coediog elltydd a'r llanerchau cryno,
A'r mân berllannau ffrwythlon, yn odidog,
Yng nghyda'r gwrychoedd trefnus gwyllt rosynog;
Maent oll yn taflu lledrith amrywiaethog,
Ac arswyn ceinder dros y gantref fryniog.
Glanweithdra, nith duwioldeb, welir yma
Yn dibaid aros yn ei gwisgoedd eira.

Mae trefydd bychain a thref-lannau lawer,
Yn ymorweddian ogylch godre'r Gader;
Ac olion caerau, cestyll, a thomennydd,
Yn llwydion grugiau ar lechweddi'r moelydd.
Pob peth yn syml ddiaddurn a diffwdan,—
Ond rhaid in' frysio, Gwenddydd, er mor ddiddan
Yw syn-fyfyrio ar y gwyllt aruthredd,—
Y creigiau cedyrn yn arddangos teyrnedd;
Y meini geirwon yn hyll-dremu'n guchiog,
A'r nant yn ymladd gyda'r graig gyllellog.
Rhaid gadael bro anwadal fryniau Meirion,
Ac ymrodianna gyda glan yr afon
Dyfi lanwedd, a'i phur risialddwr croew,
I weled llun y bryniau yn ei gloew;
Mae'r Gader fawr a chwmwl ar ei choryn,
A'r gwynt yn udo yng nghilfachau'r clogwyn.

IV.
Fel neidr ddolennog rhwng y gwyrddion ddolydd
Yr ymgordedda'r Ddyfi'n araf lonydd;
A'r dyffryn teg sydd megis gardd amryliw,
A'r glasfrig wigoedd fel pe yn cyfymliw;
A'r gelltydd draw yn crymu uwch y maesydd;
Ac odd eu deutu graddol gwyd y moelydd
Yn rhes addurnol,—hithau morwyn anian,
Sisialog lithra hyd ei gwely graian.

Yn sypyn llwyd, mewn cêl, mae tref Machynlleth,
Yn ddyllhuanfa,—o dan droed difrodaeth;
Senedd—le olaf Cymru pan fu Owen
Yn ceisio ad-genhedlu'n breintiau llawen.
Ni welir ynddi'n awr ddim talp yn tystio
Fod yma gynt adeilad gwerth ymffrostio
Yn ei harddwych, gywrain gynlluniadau,
Oblegid llyncodd amser rhwth ei furiau.

Gerllaw mae Aber-cuawg a Mathafarn,
Ac amryw olion o'r gwrhydri cadarn
A wneid i atal rhaib ac ystryw'r estron—
Rhag gwneyd ein brodir yn wersyllfa lladron,
Ond darfu oes y trin a'r twrf dychrynllyd,
Pan nad oedd diogelwch am y bywyd;
Dim byd ond glewder a dewrineb yspryd,
A'r gwan yn gorfod cuddi ei wynepryd.
Nid oes yn awr ddim grill—ddim tincian arfau,
Ddim bwa dur ac edlym swp o saethau,—
Na meirch gweryrog yn braeneru'r maesydd,
A'r gwaed y yn llifo dros eu gwrdd egwydydd;
Na; bloedd y plant yn chwareu sydd i'w chlywed,
A'r garreg adsain rugog yn diasped,—
Y gwartheg blithion borant y cad—lannau,
A hedd a llonder ddawnsiant ar wynebau
Arwyr enwog, pan yn esmwyth huno,
A'u bri a hwythau wedi llwyr falurio.
Nid oes ym Mawddwy mwy ddim dibris ddiriaid,
Er's oesoedd meithion darfu am y Gwylliaid.

V.}}
Plinlimon wargam! cantref Ceredigion
Sydd o dy gwmpas yn ymdaenu'n dirion,
Ac ac ar ei phwys ymdreigla'r tonnog weilgi,
Gan wgus fygwth, megis brwnt ddywalgi;

NANT Y GLO.
Berw, berw, twrf; a nos heb argoel bore,"

Y mae'r arfordir yna'n ffrwythlon hynod,
A'r bryniau mân, cerigog drwg eu gwedd—nod,
Yn eithaf lle am gerrig calch yn wrtaith;
Ond yma'n uwch ni welir dim ond artaith
Y blwng elfennau yn llurgunio anian,
Yn tynnu'r cnawd, yn ysu nerth y cyfan.
Mae'r cafniog nentydd yn ymweithio'n raddol,
O dan sylfaeni cestiog fryniau oesol,
A'r gwynt a'r gwlaw a'r gwres yn bwyta'r creigiau,—
Y pridd a'u cuddiai unwaith, wnaed yn seigiau;
Fe ddarfu hwnnw; mwy nid oes ymryson
Ond am yr esgyrn sydd yn noeth ysgyrion.

Plinlimon groendew! mae dy ddyfrllyd grombil,
Yn bwrw allan ffrydiau yn ddiymbil;
O'th ochr y tardd yr Hafren hirgam enwog;
Fel rhyw lygiedyn bychan uwch y fawnog
Y gwylaidd gyfyd—bron yn anweledig—
Ac yna cerdda hyd y llyfnion gerrig
Yn araf deg, heb obaith fawr o gynnydd;
Mae fel edefyn gwawn ar lethr y mynydd.
Ond a ymlaen, ymlaen, gan ymddolennu,
A'r mân dorlennydd yn ei chroes ddirdynnu;
Cyrhaedda'n bwyllog y gwastadedd llyfndeg,
A thrwyddo 'mlaen mae'n diball ddiflin redeg;
Ac wrth ymdreiglo'n ddibaid myn briodi
A phob afonig sydd o dani'n codi;
Mae'n ennill nerth. Cyn hir abera beunydd
I'w mynwes eang, liaws o afonydd.

Pan gyll yr Hafren olwg ar Blinlimon,
Mae'n dechreu swnio ar garegryd geirwon;
Fe fyn ei ffordd ysguba, gyrra ymaith
Bob gwrthwynebiad yn ysbeilgar anrhaith;
Ymruthra dros y terfyn i'r bargodion,
Ac a ymlaen i herio gwlad y Saeson,
Nes cyrraedd pen ei thaith, ac yna marw
A rhoi ei chorff yn fwyd i'r tonnau garw.

O'r llethr gerllaw yn ffrydig rhed y Rheidol,
Gan chwyrn sidellu dros y talpiau lluddol;
Tryferwa, gwylltia, rhusia'n brysur, brysur—
Mae megis gwallgof yn gorweithio natur;
Ymgynddeirioga, lluchia'r meini mawrion,
A rhugla'r nentydd; mala yn ysgyrion

Y creigiau celyd,—llifia rych i redeg
Yn nyfnder daear-tylla ar bob adeg
Gyn-seiliau cedyrn,—gwreiddiau cyff y bryniau,
Ac yn eu gwaelod chwyrna mewn rhigolau.
Mae'r trochion crychias yn yr iselderau—
Ym mru'r ddaearen—mewn ymgynghoriadau,
Ac yn awgrymu am ei heon ymgais,—
Mai'r hyn a'i gyr mor ffrom yw nwyd uchelgais,
Sef gwneuthur mwy gwrhydri na'i chwiorydd,
Cyn cyrraedd dinod fedd dan donnau'r Werydd.

Mae boglyn byw, neu berlyn glanbryd croew,
O'r cwrlid glas yn llifo'n afon loew;
O fron y mynydd, di-swn gwyd yn wastad,
Ac araf dreigla heb ystŵr na dwnad;
Ond daw ei hawr. Ymddigia, neidia'n nwydwyllt,
Dyrwyga'r creigiau, a chroch rua'n ffrochwyllt;
Y Gwy yw hon! Dylyma'r dwfn gwympiadau,
Ac ymfawryga yn ei thrystiog gampau;
Ffyrniga wrth y dolydd am ei lluddias,
Ac ymfileinia wrth ymdroi o gwmpas
Y teg fargodion,—dan goedlannau tirfion,
Ac yna dyry gŵyn hiraethus am y wendon.

VI.
Anwastad wyneb—bryn a phant a mynydd,
Ac ambell lannerch fain ar fin afonydd;
Mân nentydd serth, a'u gelltydd oll yn goediog,
A noethlwm rosdir o dan rug a mwsog,
Yw gwedd y wlad a welaf yn ymledu;
Fel pe buasai wedi ei thynghedu
Yn gêl-encilion gwyllon bach ysgafndroed,
Neu gonglog guddfan elfod yn ei mangoed.

Ond Gwenddydd fwyn, pa fan mwy llawn o geinion,
Na'r llecyn bychan acw,—Ciliau Aeron?
Mae'n dlysni byw,—mae'n rhosyn yn yr anial—
Nid oes yn hwn ddim creigiau yn ymgernial;
Ond mwyn dawelwch yn yr irber lwyni,
A phob prydferthion yn addurno'r twyni
A chwardd o'u blaen; mae gwyrdd a gwyn yn britho
Ei wisg urddasol, nes mae yn ymbefrio;
A'r coed blodeuog yn dyhidlo neithdar,
Pan ar eu mân-frig y perora'r adar.

Cymerwn drem o bell ar Benrhyn Dewi,—
Mae "ust" yr awel agos a distewi;
Os felly fydd, daw'r corwynt yn ei gerbyd
I roddi tro er dangos ei wynepryd;
Mae'n awr yn rhwym mewn ogof yn Eryri,—
Y creigiau celyd yw ei gaeth gadwyni;
Ond rhag mai dyma'r ffawd, mae'n rhaid prysuro
Dros fryniog fronnydd. Clyw y môr yn rhuo!
O! Gwenddydd deg! mae 'th olwg fel colomen,
Yn ddôf a gwâr, a'th wallt fel plisg cneuen.
O! Gwenddydd, cana rai o'r hen alawon,
A genit gynt ar lannau lleddf y Llifon.
Mae dolef reibus y cyforiog eigion
Yn treiddio trwy dynerwch penna 'm calon;
Ac edrych ar y creigiau cadr yn grugiau,
Yn gandryll ddarnau o dan draed ei donnau,
A gyffry 'm bryd—a ennyn ddawn addolgar,
Gan dystio'n wastad anwadalwch daear.

"Mae'm llais yng nghlo, a 'nghalon yn ddifywyd,
Wrth bererinio hyd y lleoedd welwyd
Gynt yn dryfrithog o lesg deithwyr truain,
Yn dod i'r eglwys draw, am rad cyfunsain.
Ond erbyn hyn mae'r llwybrau fel y llennyrch,
Yn anial diffaeth, dyrys, ac anhygyrch."

Os darfu oes y diflin bererinio,
Mae'r môr gerllaw â'r creigiau yn ymherio;
Ac os na chaf dy odlau di i'm noddi
Pan mae fy meddwl ynnof yn ymdoddi,
Mi fynnaf eistedd ennyd ar y clogwyn
Uwch ben y don, i edrych arni'n trochwyn
Dyllu ogofeydd i'r môr-forwynion
Amdrwsio'n drefnus eu llywethau hirion.

O fôr eangfaith! mae dy ruad treiddgar,
Yn treiddio trwy ddwfn gelloedd cudd y ddaear.
Rhyw lygad anferth,—dyma ran o'th amrant,
Yn craffu beunydd ar y nef uchel-gant.
Rhyw ardeb mawr, neu rithyn o'r Anfarwol,—
Mae 'th donnau diflin wrthi yn wastadol.
Yr wyt ar brydiau'n hynaws ac yn dawel,
O'r braidd na chili rhag yr ysgafn awel;
Ond nid yn hir y byddi'n hyfwyn lonydd,
Na, cwyd dy donnau'n uwch na phen y mynydd;

Ymsudd dy feirch i eigion y dyfnderoedd,
Gan ddwyn trysorau o dy lythog gelloedd.
Dylynci wledydd i dy wancus grombil;
A gwelwyd bryniau o dy flaen yn ymbil
Am gael estyniad ar eu heinioes hygryn,
A'r moelydd draw yn llesmair oll mewn dychryn;
A thithau'n gwatwar,—a'th wyn donnau'n codi,
Gan ddynwaredu fel y gwnant wastrodi
Ar hyd eu hochrau, pan fydd eu corynod
Yn drigle Gwyn ap Nudd, fel Cantre'r Gwaelod

VII.
Nid ydyw Dyfed yn rhyw dra mynyddig;
Mae glan y môr yn faes-le gwir foneddig,
Yn dwyn cynyrchion goreu amaethyddiaeth,
A'r lleoedd uchel sydd o dan hwsmonaeth;
Coedwigoedd aml a digon o bob ffrwythau,
Yn llwythog lethol nes goblygu'r cangau;
A mân ddyffrynnoedd hirion, culion, ceulog,
A glân afonydd yn ymgreinio'n ddiog
Trwy dir meilliondwf rhwng gwerddonau irdeg,
A'r yd o'u deutu'n donnau yn ymredeg.

Ni flinir llygad llonydd gan aruthredd—
Ni welir cribog drumau yma'n eistedd
Ar fan erchwynion uchel gantau'r nefoedd,
Ac yn glaswenu ar eu llun mewn llynnoedd;
Ond rhyw gyforiog olwg; isel dwyni
Yn methu'n glir ag edrych dros y llwyni;
A'r gwastad lethri coediog, llawn cysgodion,
Yn clust-ymwrando ar y maws awelon
Yn suo-ganu hyd y parlas perlog,
Neu'r pluog gôr yng nghel y goedlan frigog.

Mae'r Tywi deg yn llawn o bysgod gwisgi,
Ac yn y Cothi myn y brithyll besgi;
A'r luniaidd Teifi, afon decaf Dyfed,
Sydd yma'n gwamal rodio, ac mor hyfed
A phan yr ydoedd Pwyll ar hyd ei glennydd,
Neu Dafydd bêr, yn tlysu gwên awenydd.

"Fel awel droellog ar flodeuog ambawr,
Neu ridens eurog yn tryfritho'r laswawr,
Fel seinber glychau, neu delynau'n dathlu,
Neu eos lwydlas yn y berth yn cathlu,

Neu gyngan wyllt oslefol môr-forwynion,
Pan fydd y llanw wedi ffoi o'r feisdon,
A'u gadael hwy i wylo'n drwm eu calon
Am eigion môr, a chwmni eu cariadon,—
Yw ceinion melus, per lateion Dafydd,
Pan ganai 'gywydd gwin' i'r firain Forfudd.
Mae delw landeg y gororau ceinmyg,
I'w gweld yn amlwg ar ei glaer ddychymyg.
Hyweddus fro! a hygain dawel fronnydd,
Poed hedd a llawnder yn blaguro beunydd,—
A rhyddid pur yn taenu ei fendithion
Ar goed, a maes, a mynydd, a phob afon,—
A Dyfed deg yn llawn o feillion rhinwedd,
Briallu moes, a lili'r nef—trugaredd."

Fel yna canai Gwenddydd pan yn crwydro
Yng nghanol olion darniog lleoedd brwydro,
A minnau'n syllu ar y carpiog gestyll,
A'u muriau talgryf wedi hollti'n estyll;
A chofion oesol yn fy mryd yn plethu
Adeilad gwiail am fy nghof i'w lethu.

Pan welais gip aneglur ar Cydweli,
Bwrlymai o fy llygaid ddagrau heli
Wrth feddwl am gieidd-dra felldigedig
Y Norman brwnt at fenyw wrolfrydig.

Wyryfon Cymru! Clywch yr hanes creulon!
Daeth Maurice Londres yma a'i arfogion,
I wneuthur yspail o dreftadaeth lydan,
Fel cidyll coch ar gefn aderyn truan;
Gwrthsafwyd ei honiadau uchelgeisiol,
Gan ferch—a chynnull wnaeth ei llu dewrfrydol;
Ond trechwyd hwy,—a daliwyd hi a'i meibion,—
A'r fam oedd feichiog,— MAM!—mae'n hollti calon
I feddwl munud am yr erchyll ysgelerder,
A'r modd y merchyg trais yng ngherbyd anghyfiawnder;
Torrwyd pen y fam. Ei chorff a fathrwyd,—
A'i meibion glewion, hwythau druain ddarniwyd.

Na wyla, Gwenddydd, dere i'r brysglwyni,
Rhown dro, cyn gorffwys, eto hyd y twyni;
I oror fryniog Brychan mae fy nhyniad,
Ond gwelaf yn dy lygaid ddagrau cariad
At hen Esyllwg, gwlad y dewr a'r doethion,—
Bu'n ardd cyn hyn, a'i meusydd oll yn feillion;

Ond er mor ddudew ydyw'r llenni du-fwg,
Esgynnwn lethri bryniau hen Forgannwg.

VIII.
Berw, berw, twrf! a nos heb argoel bore,
Yr haul ynghudd, a'r gwyllon yn ymchwareu,
A'r loergan wylaidd ddiwair ei golygon,
Yn methu gweld "Morgannwg muriau gwynion."
Y mwg yn dorchau troellog yn ymddyrchu,
A gwreichion chwim ffwrneisiau yn ymgyrchu
Mewn blys goddeithio'n ffaglog aeliau'r nefoedd—
Maent yn dygynull gan ymuno'n llengoedd.

Mae tan ein traed yn llawn o weithwyr diwyd,
Yn eigion daear, heb nac ofn nac arswyd,
Yn dyfal gloddio yn ei dwfn goluddion,—
Yn sugno 'i gwaed o'i phur wythienau'n hyfion.
Mae'r anweledig lwybrau tan-ddaearol,
Yn dangos antur dyfais yn effeithiol,
Ac yn egluro rhannau mân o'r gallu
Sydd yn dynodi ol y nerth diballu;
Mae'r clogwyn llwyd yn gyfrol wedi'i rhwymo,
A'r dail i gyd sydd wedi eu haddurno;
Agorer hwn—ceir ynddo wir gywreindeb,
A gwersi eglur, trylawn o ddoethineb.

Arglwyddes gwledydd ydoedd gwlad Esyllwg,
Mae felly'n para, er pob nwydus gilwg;
O'r oesoedd cyntaf,—draw, pan ydoedd henoed
Yn laslanc heinif, nwyfus, llon, ysgafndroed,
Fe safai hon ymlaen y gâd urddasol,
A saif yn awr ar uchaf ris yr ysgol.
Er brad a gormes a gorthrymder creulon,
Ac ysgelerder gwaedlyd treiswyr trawsion,
Mae wedi byw a chadw ei gwladoldeb,
A phery tra parhao Anfarwoldeb.
Fel afon yn ddihysbydd ddiball dreiglo,
Er cael ei maeddu, buan myn ymglirio;
Cyffelyb hefyd, ffrwd y traddodiadau,
Drosglwyddwyd yma drwy'r holl newidiadau;
Dysgeidiaeth gywrain, foesol, y derwyddon
A geir yn awr yn fyw ar fedd y Gwyddon;
A chofion am helyntion ein hynafiaid
Yn cadw draw rymusder y Rhufeiniaid,—

A mwy na hyn, ceir yn y llawnbwyll drioedd
A gadwyd yma'n bur, er rhaib yr oesoedd,
Gofiannau cywir am y mwyn genhadon
A gyhoeddasant "ryddid pur i'r caethion;"
Sef "Mab y Forwyn,"— "Duw yng nghnawd" yn Geidwad,
Y GAIR tragwyddol, a'i anfeidrol gariad;
A'r seintiau duwiol fuant wedyn yma
Yn adrodd hanes aberth bryn Calfaria.

Llenoriaeth Cymru noddid yn Esyllwg,
A'r Awen nythai gynt yng nghoed Morgannwg;
Mae yno eto ar rai prydiau'n chware
Yng ngoleu clir y laswen wybren fore;
Ond goror arall, hen Eryri anwyl,
Er's oesoedd lawer, yw ei chadarn breswyl.

IX.
Mae'r haul melynwedd yn ymsuddo'n raddol
I'w wely llaith,—y dyfnfor gorllewinol;
A'r rhudd-goch wybren uwch ei ben yn brochi,
Wrth weld y Wawr eiriandeg yn ymdrochi,
Cyn mynd ar ol ei phriod i'w gorffwysfa;—
A'r Nos a'i phlant yn sefyll ar y wylfa
Gerllaw eu hogof ym mynyddau'r dwyrain,
A'r sêr chwerthinllyd gyda'r lloer yn llemain;
Afagddu gethin, hynaf fab y ddunos,
Sydd draw yn llechu dan y graig gyfagos;
Mae'r Hwyr a'r Ucher eisoes yn rhodianna,
A'r Llwyd-wyll araf wrthi yn chwilenna,
Ac ebrwydd daw y Nos mewn mantell loewddu,
A siffrwd bydd ei dillad wrth arweddu
Urddasoldeb yn ei neuadd. Gwasga
Yn ei breichiau esmwyth Gwsg; a llusga
Lu o ddrychiolaethau a breuddwydion;
A'i morwyn, Hunllef, a'i gwas Angeu digllon,
A weiniant iddi yn ei thaith ddiddarfod;
A'u tâl fydd popeth a ddaw i'w cyfarfod.

Bu farw'r dydd, ei fedd fydd tonnau gerwin
Y Gwerydd fôr dan gaerau y gorllewin.

Χ.
O wlad Esyllwg rhaid i'n brysur hwylio
Drwy gantref Brychan bantiog i archwilio
Ceinion anian yno geir yn filoedd,
Yn huno'n drwm ar fronnau y mynyddoedd.

MWYNDER POWYS, Y TRALLWM.
"Y wlad a alwodd Llywarch Hen—Paradwys."

Mae'r Bannau serth yn gwgu ar y Fforest,
A'r Epynt draw yn bygwth ymladd gornest;
Cydrhwng eu cuwch-drem, yn y dwfn waelodion
Ar hyd y cleidir, araf lithra'r afon,—
Yr afon Wysg, ac arni ofn ystwyrian,
Rhag ennyn cyffro blwng yn Llyn Safaddan.

Fel pawb a phob peth yn y byd helbulus,—
Mae yma ambell ddyffryn ffrwythlon destlus,
A llawer byd o hen fawnogydd gwrthun,
Siglennydd dyfrllyd, a phob rhyw ysgymun
Leoedd anolygus,—y diffrwythdir grugog
Yn ysgyrnygu ar y llawr meillionog;
Ond draw ar bwys y gwastad-deg fargodion
Mae coedydd ir a dolydd eang gwyrddion;
Tiriondeb anian yn ei dillad gore
Yn dod i'r maesydd i ofwyo'r bore;
A llawnder bodlon gyda'r hwyr yn tawel
Rydd ymgomio hefo'r nwyfus awel.
Ond draw mi welwn gwmwl du yn crogi,
A mellt digllondeb llidiog yn fforchogi
O gylch ei ben, ac yna fel glafoerion
Yn disgyn tua glan yr afon Irfon;
A'r taran folltau'n crensian yn y creigiau,
A'r glyn yn cael ei fathru gan y dreigiau.
Ac yn y cwmwl gwelwn arwr enwog
Mewn gwenllaes wisg, a'i wallt yn ddu-gudynog;
Ei wyneb yn disgleirio fel yr huan,
A'i lygad treiddgar megis gloew arian;
O dan ei draed gorweddai draig yn llonydd,
Ac wrth ei gefn syth—safai llewod beunydd;
Gerllaw, ar lawr, 'r oedd eurog dannog delyn,
Ac yn ei law, ei gledd â gwaed ei elyn
Arno'n amlwg redeg, fel defnynnau;—
A choron lawryf ogylch ei arleisiau.
Dyruai Dial yng nghelfannau'r mynydd,
A Phrudd-der wylai yn y lleddf afonydd;
Tynerwch addfwyn droai draw ei gwyneb,
Rhag iddi edrych ar yr erch drychineb.
A Gwenddydd lanfryd a lesmeiriodd, druan,
Wrth wrando ar y dymestl yn gorhoian;—
Dychmygwn glywed dolef yn yr orallt,—
"Gwae, gwae ergydlym fo i fradwyr Buallt;"
Dychrynnodd hyn fy nghalon. Ond yn sydyn
Daeth i fy nghof alaethus gwymp Llywelyn.

XI.
Nid oes yng ngwlad Elystan ddim nodedig,—
Mae'n wir fod Gwy yn rhuo'n uchelfrydig,
Ac ambell ffrydig swnllyd draw ac yma,
A brwynog weunydd yn ddi fai bugeilfa;
Ond nid oes yma ddim a gyffry'n syndod
O'r Fforest ddigoed, hyd Ffynhonnau'r Drindod;
Rhyw noethlwm fryniau cawnllyd, a thomennau
Yn grugiau hyllion, o dan bwys gofidiau;
Ac er bod gelltydd coediog Aberedw
Yn dlws, mae yno felldith dan y bedw;—
Tra saif gwladoldeb Cymru wen i fynu,
Bydd cof am frad y Coch, fel gwyddan bygddu,
Uwch ben y fro, a'r oesoedd hir yn synnu
Wrth weld ei chyflwr,—hithau fel yn dyddfu,
Yn gorfod byw, heb urdd na nod; yn gwegian
Dan bwysau llethol gwawdus elfod anian.

Yn rhimyn drylliog gwelir olion Offa;
Ond ysodd amser ef—nid gwerth ei goffa
Ydyw mwyach. Darfu ei wasanaeth,
Nid oes mewn llawer lle ond adgof o'i fodolaeth.

Wrth gyffwrdd â'r cyffiniau, neu'r bargodion,—
Eu dolydd deiliog yn crechwenu'n dirion,
Eu maesydd llwythog a'u porfeldir biithog,
Eu gerddi irber a'u perllannau gwridog,
A'u gwrychoedd cryno'n plygu dan afalau,
A ffrwythydd eraill yn gordoi canghennau,
Coedydd llathraidd y tew-lwyni llonydd,
A phrysgoed iraidd glannau'r mân afonydd;—
Gwastadedd eang-hendref amaethyddiaeth,
Yw brodir Pengwern, hynod ei darbodaeth;
A chofion, sypiau, megis mês ei derw,
Yn dwyn i'n meddwl ddyddiau croesion chwerw—
Yr hen flynyddoedd pan fu'r dewr Garadog
Yng-nghad-yng-nghilfin gyda'r Eryr llidiog
Sydd yn ymrithio gan ein hudo ennyd
I roddi tro trwy ei llanerchau hyfryd.
Pa le mae'r Digoll? Gwelaf Gaer Caradog,
A'r llengoedd di-rif,—y Rhufeiniaid cadog,
Mewn dur-lurigau, a haiarngaen dewglyd,
I gadw draw arfogion eon creulyd;
A'r Gordofigion a'r Esyllwyr glewion
Yn dyfal barotoi am eu gelynion.

Bu'r wlad yn crynnu dan eu pwysau enbyd,
A dewrder yno'n marchog yn ddychrynllyd,
Gan fwydo'r llawr â gwaed calonnau miloedd,
Nes cochi llygad gloewon yr aberoedd.

Y mae teimladau amwyth wrth Amwythig,
Wrth gofio am y weithred dra adwythig,
A wnaed ar Dafydd, brawd Llywelyn Olaf,
Pan ddarniwyd ef gan haid o'r âl greulonaf
A welodd byd, er pan ddaeth o ddiddymdra;
Mae'r byd yn grwn yn dyst o'u holl erchylldra.

Ond, ffarwel, frodir hyfryd—tud Cynddylan,
Er bod tirioni ar bob perth a gwiglan,
Gwell gennyf filwaith rodio bryniau Powys,
Y wlad a alwodd Llywarch Hen—Paradwys!
O! fryniog fronnydd, "Powys hen bau awen,"
Mae 'th las fynyddoedd oll a golwg lawen;
A rhyngddynt lynnoedd a dyffrynnoedd tirion,
Ac wrth eu godreu lwyni tawel tirfion.

O lannau'r Hafren hyd y Ddyfi landeg,
Cawn fryniau, pantiau, cymoedd yn ymredeg,
Ar draws, ar hyd—croes-ym-groes ymgordeddant,
Ac ambell dro, mewn ciliau rhith ymguddiant.
Yn borfa fras i'r cnuog ddiadelloedd
Ceir bryniau Maldwyn; ac ar bwys ei glynnoedd
Mae '1 tyndir teg, a'r caeau jd yn codi,
Gan ymlid ymaith wgus wedd tylodi.
Mae dyffryn Meifod yn arddangos ceinder
A'r Fyrnwy ddi-swn rhwng gwerddonau llawnder,
Yn araf ddirwyn dan y llwyni gwiail,
Gan drydar cwyn am serchog feirdd Marchwiail;
A'r mynydd draw o dan ei wisg gymylog
Yn gwylio olion breiniog bro Cyfeiliog;
Ond digon ar y cyrion,—dacw'r Berwyn
Yn gwisgo mantell dew o nifwl llwydwyn,
A'r glyn fel môr cyforiawg yn ymdonni,
A'r Ceiriog yn yr encudd yn ymlonni,
Wrth weld y grug a'r deri yn ymddiddan
Am fywyd doniol Eos Ceiriog ddiddan.

XII.
Eisteddaf ennyd ar ben Cader Ferwyn,
I edrych ar y Ddyfrdwy hen yn cychwyn

O fron yr Aran, ac yn sibrwd beunydd
Am dawel geinion anian yn y mynydd.

Mae Llyn y Bala, megis llen dryloew,
A'r afon drwyddo fel edefyn croew;
Ni chydgymysga'r afon hefo'r morlyn,
Ond llusg ymlaen yn ddistaw ddifwlch rimyn.
Mae'r llyn fel drych disgleiriol ad-belydrol,
A'r wlad fel pe o dan ei donnau hydrol;
Coedwigoedd glasfrig, prysgoed deiliog llonydd,
Y llethri serth yn frithion o afonydd;
Palasau heirdd a theg, amaethdai luoedd,
O chwith, yn aros dan ei loewon ddyfroedd.
Ai perlyn ydyw Tegid? Ai Ceridwen
A'i berwodd ef yng nghrochan dysg Hyfrydwen?
Ai defnyn yw o'r hylif gafas Gwion,
Pan ddaeth i'w ran wybodaeth o'r cyfrinion?
Ai deigryn angel ydyw? Sylla, Gwenddydd,
Y ddistaw lanfun, beth sydd ar ei lennydd?
Ai tylwyth teg yn cadw noswaith lawen?
Ai elfod gwawl o dan arweiniad Mwynwen
Yn hoenus ddawnsio'n nwyfus eu corelw,
A'r llyn yn gwenu ar eu lluniaidd ddelw?
O dlos olygfa! neuadd decaf anian!
Nid rhyfedd bod Tirioni yn cwhwfan
Ar edyn sidan yr awelon tyner,
Goruwch y lle, yng nghwmni hudol Ceinder.

O'r llyn yn llonydd, daw y Ddyfrdwy lawen
Gan ddiog redeg tua pharthau Corwen;
Darwena'n swynol ar y doldir tonnog,
Y llwyni hudd a'r bronnydd mân twmpathog;
Ond pan ddynesa llys yr arwr enwog,
Dechreua rydwst fel pe bae yn ofnog,
A brysia heibio gan sidellu'n hyfrwyn,
Alargan Owen mewn goslefol arswyn.
Trwy'r pantle coediog, rhwng y bryniau cysglyd,
A dwyfol wenau ar ei gwyneb glanbryd;
Dan lwyni bedw, encil hoff cariadon,
Ymlwybra'n dawel tua gwlad y wendon.

"Mae 'mron yn dân wrth syllu ar y Ddyfrdwy,
Yn craffu'n syn ar Gastell teg Myfanwy;
O'r braidd na welwn Hywel a'i golomen,
Dan fedwen fanwellt a'i arweddiad cymen
Yn ysgwyd cangau'r goeden i'w gusanu,—
A'r fronfraith lawen uwch ei ben yn canu;

A'r lednais wyryf yn y tŵr gyferbyn
Yn dwys hiraethu am yr awr i'w dderbyn
Dan gel y nos, i'w chafell gain i siarad
Am siriol serch a phur brydferthion cariad;—
Mae llais melusber y rienaidd forwyn
Yn diaspedain drwy encilion Berwyn,—
'Drwy gydol dydd am Hywel y myfyriaf
Yn eigion nos am dano ef breuddwydiaf.'

"Mae'r suol awel heddyw'n ddiflin, ddibaid,
Fel pan y bu yn ocheneidio 'i henaid,
Yn chware'n nwyfus gyda'r man flodionos,
Yn sychu'r gwlith o lygaid brith yr effros;
A'r gloyn byw yn sugno mêl y gruglwyn.
O! Myrddin hygar! dyma 'wallt y forwyn,'—
Mae'n awr yn tyfu ar hyd glan y Ddyfrdwy
Yn gof o lendid pur y fwyn Fyfanwy."

Mae'r olion mynych yn tryfritho'r dyffryn,
O'r oesoedd blinion, oesoedd yr arofyn,
Ond olion ydynt; darfu oes yr ymladd,
Mae'r byd yn araf osod pawb yn gydradd;
Mae'r gyllell hir, fradwrus, wedi rhydu,
A'r hen elyniaeth gadd ei diofrydu
I gelloedd pygddu anghof, gan warineb,
A'i rwymo'n gadarn yng nghadwyni undeb.
Mae'r ddraig a'r llew yn dangos yn oradain
I'r byd cwmpasgrwn nerth Unbennaeth Prydain.

XIII.
Er nad yw'r awen fwyn yn hoffi clywed
Gwichiadau creglais fel pe yn dynwared
Oernadau dieflig tir anobaith gwelw,
A rhosydd distryw,—lle rhoes Coll ei ddelw;
A'r lle mae Anras yn ysglifio'n flysig,
Fudrogod drewllyd o'r llysfanedd ysig;
Nid da gan awen swn y fath oer-ingoedd—
Ei thynfa hi sy'n wastad tua'r nefoedd.
Ond ust! mae chwiban! a phwffiadau hefyd!
Pa beth, ai hwn yw'r cyflym ager-gerbyd?
Wel! mae dy waith yn well na 'th swn a'th olwg,
Neu ynte gwae i Gymru weld dy gilwg;
Mae Dyffryn Maelor druan wedi dychryn,
A'r Alun hen yn synnu gan ddaeargryn;

Y niwlog fwg yn othro dros dlysineb,
Ac anian hardd a chreithiau ar ei gwyneb.
Mae'r Ddyfrdwy'n cilio draw i Nant y Bela,
Rhag bod yn llygad dyst o'r hell olygfa.
Masnach! masnach! arian, bydol eilun—dduwiau,
A meibion llafur yn yr iselderau
Yn tynnu aur o galon y ddaearen,
Gan dyllu'r creigiau megis cafniog geubren.

Er mwyn cael golwg deg ar wyneb fryniog
Y wlad sydd weithian oll o dani'n dyllog,
Eisteddaf awr ar goryn Moel y Fama,
I lygad-rythu ar yr oror yma
Sydd yn ymestyn tua'r culfor basdon
Lle cysga'r Ddyfrdwy hun yng nghryd y wendon.

Ond tal ffumerau welir yma'n ddiball;
Pob bryn a phant yn lleoedd antur gibddall;
A theios fyrdd yn sypiau cynglŷn beunydd,
A thraw ac yma, amryw boblog drefydd,
A'u masnach yn flodeuog a chynyddlawn,
Ac yn argoeli tymer dawel foddlawn;
Ymhell y bo grwgnachrwydd crintach dynion,
Ac anfoddlondeb, hen uffernol ffynnon.
Mae gwlad anfoddog wedi ei melldithio,—
Rhyw fwystfil rheibus ydyw yn anrheithio
Tawelwch teyrnas,—gelyn rhinwedd moesol,
Yn llwyr ddinistrio llwydd a ffyniant gwladol.

Hen lennyrch llawn o gofion gwaedlyd frwydrau,
Rhwng pleidiau dewrion yn y cyn-amserau;
Mae hedd a llonder ar adenydd arian
Yn gwibio'n nwyfus amgylch Maen Achwynfan,
A'r mwyn aradrwr wrth fraenaru'r meusydd,
Yn pyncio canu ar eu hargel lonydd.

XIV.
Mae'r copog fryniau croendeg yn ymgodi,
A llwyni gwyrddion yn eu gwâr gysgodi;
Ac ar gyfencyd ambell fynydd pennoeth,
Yn swyddol warchod, fel arlwyddi cyfoeth;
A'r dyffryn eang, ffrwythlon yn ymledu;
A phob dillynion iddo yn teyrngedu;
Yr afon sydd yn siarad ar y graian,
A'r chwaon gweog chwarient ar y marian;

Y dolydd llydain llawndwf sydd urddasol,
A'r maesydd mawrion o dan yd addfedol
Yn siglo'n hygryn,—yntau'r enwd toreithiog
Yn chwerthin ar yr olwg deg, gyforiog;—
Melynwawr wenith, brigwyn haidd ddigonedd,
A phendrwm geirch yn gogwydd i'w led-orwedd;
Blagurog lysiau yn amdoi y gwernydd,
A gwyllt flodionos yn gorchuddio beunydd
Y gwyll gysgodion, yn y llwyni llawen
Lle cysga'r crinllys a'r fendigaid dderwen;
A'r gwyddfid per ymgreinia uwch y parlas
Lle trig Blodeuwedd yn ei ddillyn balas.
Y gwartheg draw a borant yn hyweddus,
A'r meirch disgleiniol acw sydd chwareus;
Y defaid dofion gan y gwellt a guddir,
A'r wyn aflonydd yma ni chanfyddir;
Y coed pigyrnol, fel colofnau glanwedd,
A phrysgyll gyda'r afon yn gyfrodedd,
A pherthi brithion, llannau'r firain fronfraith,
A'r mangoed hudd i'r fwyalch ddweyd ei haraith;
Blodeuog ddaear laswerdd yn blaendarddu,
Y coed, y maes, a'r mynydd yn ei harddu;
A'r afon ddifraw rhwng ceulennydd gleision
Yn methu edrych ar y dirif geinion—
Yn clust-ymwrando ar y suol wenyn
Yn sugno mêl o enaid byw y blodyn.
Ddyffrynnoedd byd! Er cymaint eich haddurniant,
Eich godidogrwydd, a'ch blodeuog falant,
Mae Dyffryn Clwyd yn llawnach o dlysineb
Yn meddu mwy rhagorion ar ei wyneb
Na'r holl a roddwyd i chwi o dirioni;
Pa ryfedd i Hyfrydwch ei goroni?
Mae megis gardd ddillyn-ber, llawn o geinion—
Ei ffrwythau'n felus, a'i rosynau perion,
Yn taenu per-aroglau dros ei wyneb,
A'r awel feichiog esgor ar diriondeb;
Y mêl-gawodau hidlir ar y twyni,
A'r neithdar iraidd wlitha gel ei lwyni,
Ac Anian beunydd hefo 'i glân forwynion
A rodia hyd y ddolgoed a'i gysgodion;
Lletyodd ceinder yma lawer noson,
A chysgai'n dawel ar yr esmwyth feillion.
Tirionaf ddyffryn, brasaf—harddaf hefyd
A. wel yr haul, o fryniau claer dwyreinfyd,
I ruddgoch byrth yr hen orllewin dirion,—
O'r crasboeth gylch, i'r tiriogaethau oerion

MACHYNLLETH.
"Yn sypyn llwyd, mewn cel, mae tref Machynlleth."

Lle'r erys eira oesol! Ddyffryn hygain,
Coron Cymru wen, a gwir "Baradwys Prydain!"

Pan welaf Iâl yn troi ei wedd rhag edrych
Ar degwch bro yn dawnsio yna'n hoenwych,
Mae arnaf flys cael tro am unwaith eto,—
O tyred, Gwenddydd, cyn i'r dydd noswylio,
I'r dyffryn hardd i wrando cân y forwyn
Wrth hel y gwartheg o dan hudd y coedlwyn;
Neu ynte bynciau nwyfus plant chwareugar,
Nes ennyn yn ein calon ddawn addolgar;
Neu swn trydanllyd y tuchanllyd eigion
Wrth fethu taflyd ei wanegau gwynion.

"Wel! cychwyn, Myrddin, minnau a'th ddilynaf,
Ac ar dy ddesgrifiadau mud-wrandawaf;
Ond cofia nodi olion yr hen oesoedd,
Sydd wedi cael eu mathru gan flynyddoedd
Trwch anedwydd,—dyddiau'r blin drallodion,
Cyffelyb i waith Gwallawg yng Nghelyddon.
Mae'r dydd peneurog a'r ddihalog wawrddydd,
Yn prysur bwyso ar ei ddyfrllyd gaerydd;
A ninnau weithian gerddwn faes cyflafan—
Y gwastad hwn yw'r gwaedlyd Forfa Rhuddlan.
Eisteddwn, Myrddin, traetha dithau'r cofion,—
Mae'r awel leddf yn goglais fy myfyrion!
Ac edrych draw, mae'r Lloer wen-felen, gorniog,
Yn tywallt gwawl ar ben y mynydd cribog,
A'r las-wen wybren fel briallog farian,
A'r llawr allwestog oll yn berlog arian.
Mae'r hen ddylluan draw yn adrodd oedran
Yr oll a wel, cyn dod uwch ben i hwtian;
Desgrifia'n awr olygfa y gyflafan,
Pan welid llif o waed dros Forfa Rhuddlan."

Dewrineb Cymru welwyd ar y morfa,
Yn ymfawrygu'n wrol, er bod tyrfa
Y gelyn gwgus draw yn aniferog,
Fel dail y goedlan ar foreuddydd hafog; Fe safai'r
Cymry megis llewod llidiog,
A'u blaenor eon heb un meddwl bradog,
A safai yn y canol. Gwaeddodd allan,
"Mae'r Ddraig yn chwifio!
Dyma Forfa Rhuddlan
Mae gwragedd hoff a'n hanwyl blant yn lluoedd,
Yn erfyn drosom am weniadau'r nefoedd;

Mae'r brodyr hwythau yn y mynachlogydd
Yn canu ymbiliadau drosom beunydd;
Mae'r beirdd awenber yma'n beiddio'r gelyn,
Mae'r Nef ei hun yn gwrando ar y delyn;
Er mwyn ein gwlad, er mwyn ein dewrion dadau,
Er mwyn ein hanwyl rai, er mwyn ein breintiau,
Gadewch i'r Haul pen—felyn, unwaith eto,
Roi gwên fuddugol ar wroldeb Cymro!
Edrychwch! Gwelwch gestyll bryniog Arfon!
Mae acw'n gwylio filoedd o ysbrydion;
Maent oll yn syllu ar eu draig gynhennid,—
Fy milwyr! Angau, neu fuddugol ryddid!"

Fel yna yr areithiodd y tywysog,
A chyda hyn dechreuwyd yn anelog;
Cawodydd saethau dincient ar dariannau,
Fel cesair celyd glywir ar ein gwydrau;
Yr ymladd glew,— Dewrineb yn ymwylltio,
A'r cleddyf meddw yn y gwaed yn crestio;
Afonydd cochion llifog, a chorbyllau,
A'r cyrff a'r clwyfog yng ngafaelion Angau;
Llid yn fflachio,—Dial gynddeiriogai,
A Difrod dros y morfa mawr farchogai;
Ond cwympodd blaenor Cymru! O!'r gyflafan
A welwyd wedyn ar hen Forfa Rhuddlan!

Mae'r llwyni brwynog welir draw ac yma
Yn cuddio gwyneb gynt oedd fel yr eira
O ran ei wynder,—cyn y flin gyflafan,
A'r waedlyd ffrwgwd a ferwinodd anian.
Yng nghwr y maes, er gwaethaf llid y gelyn,
Ym mrig yr hwyr chwareuai'r bardd ei delyn
Ac ar ei thannau seiniai leddf erddigan,
Yr alaw drom alaethus "Morfa Rhuddlan. "

XV.
Y bore'n glirdeg, glesni'r nef yn dawel,
Distawrwydd yn cofleidio'r ledoer awel;
Y tarth orweddai'n llonydd ar y gwastad,
Y môr o danom yn ei loewaf wisgiad;
Llongau llwythog heb ddim hwyliau crothog,
Yn dwys hiraethu am drochionfor tonnog;
Y morlan hirgain, a mân gregin filoedd,
Yn trydar wrth y don am y dyfnderoedd,

Y Gogarth greigiog yn cysgodi'r morfa,
Lle bu'r Fâd Felen yn ei hymgynghorfa;
A Maelgwn ofnog yn ei adfyd rhyfedd,
Yn ceisio noddfa rhagddi'n nhy Tangnefedd,
Ceubantiau lu, a chymoedd bychain tlysion,
A moelydd aml, ac yn eu mwyn encilion
Landrefi glanwaith a thrigolion llawen,
Yn gwybod beth yw byw heb gilwg cynnen.

Hiraethog! Garw ddiffrwyth ac eithinog
Yw gwedd dy fryndir. Hefyd llawer mawnog
A welir ar dy uchel fannau grugog,—
Mae tyfiant yma'n mynnu bod yn ddiog.
Ond rhwng yr aelau gwgus magwyd llawer
Sydd wedi ennill sylw dibris Amser;
Maent fel y gwenyn—casglant fêl gwybodaeth
Oddiar y grug sy'n hulio'r bryndir diffaith.
A thra bo Conwy lawen drwy y dyffryn
Yn cael ei chludo gan y Llugwy sydyn;
Fe gofir am y doethion yn anwesog
A fagwyd yng nghilfachau cel Hiraethog.

XVI.
O ddyffryn hardd, ai gardd y gwyllt fynyddoedd
Ydwyt? Ceindeg eiliw'r laswerdd nefoedd,
Dy âr yn llawn o nerthol rym i'r ydau,
A'th faesydd yn griddfanu dan gynydau;
Blagurdardd weunydd dan y deiliog gysgod,
A'r ffrydiau'n heigio pob rhyw chwaethus bysgod;
Blodeuog glwydi i'r perorion pluog,
Meillionog leiniau ger y llwyn perllennog,
A gerddi llawnion wrth y llannau llonydd,
Briallog nentydd dan y creigiog fynydd,—
Nid rhyfedd gweled Nefydd Hardd mor hardded,
Cadd fan i fyw heb ynddi riw na gwared
Nad ydyw swyn a thlysni yn addurno
Y rhannau hynny gawsent gynt eu murnio
Gan flin elfodau; ac yn gwahodd Ceinder
I dynnu drostynt fantell werdd Dwyfolder.

Pruddglwyfus Yw yng nghesail gled y bryniau,
Yn syn-fyfyrio uwch y distaw feddau;
Anfarwol Yw, yn gwylio llwch marwoldeb,
Yn Yw o hyd fel llwyni gwyrdd bytholdeb;—
A'r awen dyner rhwng y cain ganghennydd,
Yn cadw beddrod Ieuan Glan Geirionnydd.

XVII.
Y ddistaw Wenddydd, wele'r nos yn nesu,
A'm henaid drwyddo'n graddol ymgynhesu;
Cawn bellach dynnu tua'r fro hyfrydol,
Lle cysga Mawredd gyda 'i frawd Aruthrol,—
Y chwyrnant weithiau nes bydd y mynyddoedd
Yn crynnu megis coedydd dan gorwyntoedd;
Y tynnant dân o grombil cwmwl bolwyn,
A gwneyd i'r daran eistedd ar y clogwyn;
A'r gwichlyd wynt yn chwiban ar y ffodau
Ddod allan ato i gilfachau'r creigiau;
A'r elfod druain yn ymguddio'n lluoedd,
O dan lifogydd, yng ngwaelodion llynnoedd,
Neu ynte lonydd a distawrwydd siriol,
Yn ymgofleidio gyda'r creigiau oesol.

Dilynaf di, O! Myrddin, hyd y diwedd,
I glywed am ragorion llawn dillynwedd,
Sydd megis enfys, fyth o gylch Eryri;
Er nad oes mwyach ar ei serthog lethri
Ddim coedwig anferth; eto erys purdeb
Yn afon lifol lân o ffynnon Anfarwoldeb."

XVIII.
Mae'r rhaiadr bloeddfawr yn dyrygnu'r creigle,
A'i grychwyn drochion yn gorchuddio trigle
Didryf gorddwfn y gwyddanod croenlan
Fydd wedi blino ar y ddistaw goedlan,
Ac yn ymflysio clywed crochddwr crychias
Yn ffrochwyllt rwygo'r creigiau celyd dulas;
Ewynbost claerwyn! neidia i'r dyfnderau,
A rhua megis llew yng nghudd gronellau
Rhugog greiglyn; bydd toc ei donnog ddistyrch,
Yn lluwch cawodog yn cymylu'r entyrch;
Gwreichiona'n lafoer ar hyd gên y clogwyn,
Dygrecia'n hydrwyllt yn ei wallgof orllwyn;
Ymluchia draw ei ddwndwr a gorferwa,
Yn wgus agwyr yr ymorfoledda;
A'i wyneb garw fel y môr yn tonni,
Ac yn argoeli digllon ymgreuloni.
O dalp i dalp dylama—mala ewyn,
Dolefa, gwylltia wrth ddyrwygo'r clogwyn;
Mae'r orgri leddf yn adsain yn y mynydd,
A'r swn hir—seiniol yn rhyw ddaroganydd

Fod anian a'r ellyllon yn ymfrwydro,
A'r awel lwythog wedi blino'n crwydro,—
Yn sefyll uwch eu câd-gyrch i ohebu
Y modd y mae'r galluoedd yn gwynebu
Y flwng gyflafan, ac yn ymheddychu,
A'r irlas goed o'u cylch yn llawenychu.

Raianllawr nant, na fydd mor hoff o sennu,
Dos rhwng y bryniau heb y brwnt gynhennu;
Cei cyn bo hir ddigonedd o derfysgu,
Pan fyddi, ffrydlif fach, â'r eigion yn cymysgu.

XIX.
Esgynnaf serth ar-drumog dŵr Eryri,
Yr uchaf fan i syllu ar uchelfri
Ac anfeidroldeb, o dan ddwylaw uthredd,
Yn mesur hyd a lled castellau Mawredd.
Esgynnwn, Gwenddydd, ceir o ben y Wyddfa
Olygfa ar Eryri a'i gorseddfa,
Lle yr eistedd Gwrnerth i lywyddu'r cyfan,—
Efe yw'r hynaf o epiledd Anian.
Mae'n awr yn nosi, clyw y geifr yn brefu,
A'r wynos draw am laeth eu mam yn crefu;
Y grawe a glywaist ydoedd creglais cigfran,
A'r swn uwchben yw trydar y gornchwiglan;
Mae aeliau'r nefoedd yn gorchuddio 'i llygaid,
Mae cwyn y gwynt yn awgrym fod ryw ddiriaid
Yn magu cynnwrf! Ust! mae swn! Ai'r Gluder
Sydd ar ei gliniau'n ceisio dweyd ei phader?
Pa le mae'r ser? ysmotiau aur y nefoedd—
Pa beth sydd draw? ai cerbyd y corwyntoedd
Yn dwyn Afagddu allan i ladrata?
Ai ynte'r elfod yn mynd i gardota?
Na, mynd y maent i wrando'r gwynt yn udo
Mewn ogof gadarn lle cadd ei gadwyno;
Mae'n ysgwyd ochrau ei garchardy creigiog,
Ac yn melltennu mae ei lygaid dreigiog;
Mae'n cnoi'r cadwyni mewn gwylltineb enbyd,
A hwythau'n ysu 'i esgyrn yn ddychrynllyd;
A'r hyll Afagddu hefo'r duon luoedd
Yn ceisio ei ryddhau, a'i blant—y gwyntoedd;
A'r Gluder fawr yn pwyso arno'n garnedd
Ac yn ei gloi, er cymaint ei gynddaredd.

XX
Wi! dacw'r Laswawr, morwyn Lleufer firain,
Yn araf rodio ar fynyddau'r dwyrain;
A hithau'r wenglaer hefo'r dlos beneurog,
Yn chwareu'n nwyfus ar y gaer wybrennog;
A Lleufer wen-deg acw yn ysblenydd,—
Yn dod i'r amlwg hefo'i ferch y Wawrddydd.
Mae'r Nos yn ysgurlwgach i'r gorllewin,
Ac yn ei mantell cudd Afagddu erwin;
Ac ar y nef, yn arwr gwrol prydferth,
Olwyna'r Huan yng ngherbydau Gwrnerth,
A'i osgordd ddisglaer yn eu dillad newydd
Yn rhoddi gwên uwchben encilion dedwydd,
A ddawnsient ar bigyrnau'r ban fynyddoedd,
A'r awel chwery delyn y coedwigoedd.
Mae'r Nos cyn hyn ym mreichiau Arawn guchiog,
Ym mro'r tywyllwch, hwnt i'r môr trochionnog;
A'r byd yn canu—cwm a nant yn pyncio,
A llonder hoew ar y bryniau'n prancio;
Y côr asgellog yn telori'n fwynber,
A'u halaw yn gogleisio clustiau Ceinder.
O olwg hardd! rhosynog ardd yw Cymru,—
Pa ryfedd fod ei phlant trwy'r oesoedd yn ei charu.

XXI.
Mae Ynys Mon yn onglog, fylchog lannerch,
A'r tonnau gwrdd o'i hamgylch yn ymannerch,
Crigyllau aml, a chreigiog gafnog forfan,
Ac ambell geule, a chornelog gilfan;
Nid oes ym Môn ond bryniau isel, corrog,
Yn cywilyddio o flaen caerau tyrog
Hen Eryri; ond mae ei gwastadedd
Yn wlad doreithiog yn dwyn grawn trugaredd;
"Mam Cymru" ydyw,—ei maenolydd llwythog
Sydd yn gwargrymu dan ei chynnyrch ffrwythog;
A'i hudd goedwigoedd derw yn ymledu,
Yn glosydd glaswyrdd tewfrig, gan ymgedu
Uwch ben y mannau gynt lle bu'r derwyddon
Yn dysgu moes, athroniaeth, a chyfrinion;
Cysegrwyd daear werdd ei lleiniau llonydd
Gan waed dihalog; do, a'i glesin weunydd
A fwydwyd gan y llidiog lengoedd beiddgar—
Ni pherchid glendid na doethineb treiddgar;
Mae'r awen eto, er cynifer oesau,
Uwch ben y fan yn tywallt heilltion ddagrau.

Mae'r "Ynys Dywyll" yn parhau yn goediog,
Ac yma gwelir maesydd eang enydiog,
A thraw borfeldir gwelltog yn blaendarddu,
A choedlan gopog ar y fron yn harddu
Tirion olygfeydd gwerddonau tonnog,
A llawer maenol werdd, a llwyn perllennog.
Mae drwyddi draw yn drylawn o gofiannau
Am lewion gwlad, ac urddir ei holl rannau
Gan draddodiadau am ei beirdd awenber,
Sydd wedi sugno bronnau Mon felusber,
A dod yn fawr ac aml ar hyd ei gwyneb,
A gosod arni ddelw Anfarwoldeb.
Tra byddo Mon a thonnau iddi'n furiau,
Tra tyf ei derw, a thra chwardd ei blodau,
Tra gwelir gwylan megis morlan ringyll,
Tra golcha'r distyrch arw Greigiau Crigyll,
Tra nos a dydd, a thon ar afon Gonwy,
Bydd plygu glin pan sonnir am Goronwy.

XXII.
Mae pentir Lleyn fel braich i'r môr yn estyn,
A thraw, fel bâd, mae Enlli bach yn grystyn
Llwydaidd ddigon, a'r cyforiog eigion
O'i chylch yn marchog ei wanegau gwynion;
Ryw noethle llwm, anghysbell, cleiog, di-goed,
Er hynny mae ffrwythlondeb yn ysgafndroed
Grwydro dros ei wyneb ac yn gwenu,—
Yw Lleyn a'i lleindir llonydd yn llawenu.
A goreu man am haidd a rhyg melynog
Yw'r oror hon, er pan fu Coll rygyngog
Yn rhodio hyd-ddi gyda'r hwch nodedig,
Ac yn gwasgaru'r hadau cysegredig.

Mae'r Eifl yn driphig, awchlym, yn dyrwygo
Cymylau'r wybr pan font yn gorffwyso
Yn swrth flinedig ar ol crwydro'n hirfaith,
Uwch ben y môr, a gwrando ar ei araith;—
Fel yn wyllt dremio ar y weilgi wawdlyd
Yn bwyta'r creigiau ac yn llyncu'n wawdlyd
Diroedd tirion, llawndwf,—ymysgyrnyga,
Ac yntau'n eon, yn ei rawd a rua.

XXIII.
Eifionnydd dawel! chware mae'r awelon—
Maent yn ysmalio hefo 'th lwyni irion;

BERW RHONDDA.
"A'r awen nythai gynt yng nghoed Morgannwg."

Ar hyd dy wyneb bronnog a meillionog,
Lle taflodd hud ei holl ragorion tlysog,
Ceir mwynder, ceinder, llonder, a thirioni,
Yn plethu talaith flodau i'th goroni.
Mae'r adar mân a'u doniau'n dân awenol,
Yn dathlu cerdd yng nghoedlan werdd y faenol;
Colomen wâr sy'n trydar yn ddiballu,
Ar olwg lon mân feillion a briallu;
Afonydd glân ar wely graian glanwedd,
Helygog lwyn sy'n llawn o swyn a rhinwedd;
Dy dir yn llawn o irlawn lesol lysiau,
A'th goed yn drwm gyfunglwm o afalau;
Dy dduon da, yn hinon ha'n ymhoeni,
Nid oes ond bardd yn diwahardd ymboeni.
Eifionnydd hardd! tydi yw gardd y gerddi,
Yng ngwyneb nef a llawen lef y chwerddi;
Aneddle beirdd, a fydd yn heirdd eu hurddas,
Tra bydd y môr a'i donnau'n gôr o'th gwmpas,
Bydd Dewi Wynn ar ben y bryn awengar,
A'r doniol Du ymysg y lluoedd llafar;
Mae eraill byw yn meddu rhywiau'r awen,
Ymlaen ar gant o hiliog blant Ceridwen.

XXIV.
Mae Afon Menai megis gwyryf geindeg,
A'i thlws ororau glasdwf ar bob adeg
Yn llawn o gynnyrch, a'u hirlasgoed brigog
Yn taflu swyn dros wyneb bro ardderchog;
A'r pontydd trosti fel cadwyni tidog,
Yn gwastad dystio nerth celfyddyd wridog;
Ac ar ei glannau ceir rhodfeydd Hyfrydwen—
O dan ei thraed tyf meillion, luoedd llawen;
A'i golwg pair i'r llysiau oll flaendarddu,
A'i thyner law sydd wrthi'n ddibaid harddu
Y llennyrch gwyrddion ar ororau'r afon,—
A'i gwên rydd fywyd i'r planhigoedd tlysion.

O Glynog lon i'r Penmaenmawr ystyfnig
Mae'r gwastad dir yn ffrwythlon, ac arbennig
Am fangoed deiliog yn bargodi'r caeau,
A llawrlen frith wrth draed yr uchel—gribau;
Y bryniau llethrog dan fwthynod gwynion,
Lle'r erys mwynder a diwydrwydd cyson,
A gadwant olwg ar y trumau trymion
Yn herio'r nefoedd â'u gwynepryd digllon,

A gwg aruthrol drostynt yn ymgrogi,
A'u hesgyrn darniog wedi lliosogi
O dan faluriol effaith y tymhestloedd,
A dig anaele arlwydd y mynyddoedd.

Ysgythrog grugiau, talpiau, tyrau teryll,
Yn bygwth syrthio—eto'n gwastad sefyll,—
Daneddog greigiau'n dibaid ysgyrnygu,
A gwawd uchelfryd arnynt yn dirmygu
Eu gwedd afluniaidd, ac yn uchel chwerthin
Wrth weld anurddiant yn ei ddull ysgethrin
Yn tyllu'r creigiau—yn eu hysu'n wastad,—
Yn enoi'r clogwyni, ac yn gwneuthur afrad
Ar y meini anferth, a'u chwyrn-luchio,—
Ac ar y llynnoedd duon mynna guchio,
A phlygu esgyrn cedyrn y mynyddoedd
A'u gwneyd yn friwsion i wrteithio'r cymoedd.

Eryri gribog! Malwyd dy golofnau,
Maent yn dy nentydd ar y llawr yn llafnau;
Mae'r grug yn methu cuddio'th noethni amlwg,
A'r llysiau gwyllt ymolchant rhag dy gilwg;
Mae Carnedd Dafydd yn ei nwydau llidiog
Yn bygwth claddu rhamantus Nant y Benglog;
A cheunant Aber mewn angeuol ddychryn,
Rhag ofn cynddaredd Carnedd fawr Llywelyn;
A'r hen Elidir fel yn hanner marw,
Yn cael ei darnio gan ergydion garw;
A'r Eilio lyfndeg yn osgoi'r Mynydd-mawr,
A'r Silin fratiog fel pe ar ei helawr;
A'r llynnoedd llonydd wrth eu traed yn huno,
Yn cael gan anian heddwch i'w haddurno.

Tal-frigog fynydd! mynydd y mynyddoedd,
A'i ben ymysg gwerddonau gwyrdd y nefoedd;
A'th glod a'th urddas dros y byd yn adsain
O'r eang fôr i eurog ddôr y dwyrain,—
Tydi oedd noddfa dawel ein hynafiaid
Pan sennid Cymru gan yr hyf Rufeiniaid,
Tydi oedd castell cadarn ein llywyddion
Pan fethrid Gwalia gan y llidiog Saeson;
Cysegrwyd dy gilfachau, a bendigid
Dy greigiau caerog gan rinweddus Ryddid;
Er bod dy fforest wedi ei difrodi,
Mae uthr a mawredd yn dy wâr gysgodi;

A phan bydd tymestl yn ysgubo'r dyffryn,
O gylch dy fron ymdroa nifwl llwydwyn,
Tra ar dy ben yr eistedd bythol oleu,
Ac ar dy rudd pelydron chwim yn chwareu.

Ar garreg arw mud-eisteddai Gwenddydd,
Yn dyfal wrando ar fy llesg awenydd,
Fel saflun marmor, a'i golygon llonydd
Yn diflin syllu ar y bryniog wledydd;
Ni fynnai siarad dim ond trwy awgrymiad—
Fe gloid ei llafar gan ei nerthol deimlad;
Ac ambell dro sibrydai drom ochenaid
Yn argoel poen yng nghyfrin rannau'r enaid.
Ymgrymai'n brydferth, sefais innau'n sydyn,
Ac wrth ei hochr mi welwn angel claerwyn;
Gwaredol angel Cymru, yn ei chyrchu,
A thrwy'r las wybren, gan arafaidd ddyrchu,
Yr aeth y ddau, a glân wyryfon filoedd
O'u cylch yn gwau wrth hedfan uwch ein glynnoedd;
A'u per-lewygol leisiau yn syganu
Alawon mwynber—hen alawon Cymru.

Ymdaenai Gwalia dan eu cysgod tywyll,
A'r awel droellog fel pe yn cyfynbwyll,
A wasgai yn ei chôl y rhoslwyn breiliog,
A'r peraidd sawr gyfodai'n golofn ddosog;
Disgynnais innau hyd y llithrig lethrau,
Gan adfyfyrio ar y tirion barthau;
A phan yn rhoddi'r olaf drem amrywiog
Ar Gymru hen, dolefais yn fyfyriog,
"Hen wlad fy nhadau, gwelais dy daleithiau,
Maent oll yn llawnion o bob rhagoriaethau;
Mae dy fynyddoedd yn drysordai mwnau,
A'th fryniau aml yn feichiog o adnoddau;
Dy heirdd ddyffrynnoedd ydynt fraisg gynhyrchiol,
A'th lynnoedd llawndwf o bob ffrwythau llesol;
Dy fryndir gwyllt sydd yn rhagorol hafod
I'r defaid gwirion, ac i'r geifr diorfod;
Ar hud y creigiau grugog ymddifyrrant,
Ac ar eu dannedd miniog y chwareuant;
A'r bugail tawel a'i felusber goed-bib,
A fwyn berora rhwng clogwyni talgrib.
Yr wyt yn llawn o bob amrywiaeth mwnol,
Nid oes yn eisiau ond dadblygiad gwladol.

"Ysguber ymaith bob croesineb enbyd
Sydd yn anurddo dy olygon glanbryd;
Poed rhinwedd, moes, dysgeidiaeth, a theyrngarwch,
Ac undeb pur, a mwy o râd brawdgarwch,
Fel blagur gwyrdd sydd ar dy goedydd irion
Yn tarddu allan ym mhob rhandir dirion.
Cenfigen bigog, a chasineb lwydlas,
Creulondeb gwaedlyd, a chynhenau diflas,—
Ac anwybodaeth gibddall ac uchelgais,
Ynghyd âg anfodlondeb brwnt, a malais,
A yrrer ymaith i dragwyddol wallgof,—
Yn gyd-drigianwyr ar wyllt—leoedd Anghof.
Llenoriaeth Cymru fyddo yn flodeuog,
A'i hawen ddwyfol, megis gardd rosynog,
Yn dwyn i'r amlwg gyfrin hud y galon,
Ac yn tyb-lunio dirgel ddwfn feddylion. /

"O! angel glandeg, llefa yn gyfarwydd
Uwch ben ein gwlad—YMLYNA WRTH DDIWYDRWYDD!

"I fyny, mwyach fyddo'n cyswyn diball,
I fyny ag adnoddau cêl y deall;
I fyny â'r afrifed gudd syniadau,
I fyny â'r ysbrydol bêr deimladau,—
I fyny at gywreinion gwlad bytholdeb,
Fel yr enillom lawryf anfarwoldeb.
Fel enfys yn yr wybren yn ymddawnsio,
Fel rhoslwyn brithwyn o dan wlith yn pefrio,—
Fel gwerddon laswyrdd, broydd y tlysineb,
Yn llawn o ddysg a dawn a phob rhyw burdeb,—
Y byddo'r Cymry,—tra bo môr a mynydd,
A bydd eu gwlad fel hyn yn ben y gwledydd,—
A'r nef yn hidlo arni bob tiriondeb
O gwmwl beichiog cariad anfeidroldeb."