Gwaith William Ambrose (Emrys)/Awdl Y Greadigaeth

← Cynhwysiad

Gwaith William Ambrose (Emrys) gan William Ambrose (Emrys) golygwyd gan Owen Morgan Edwards

Marwnad Michael Roberts →

Y GREADIGAETH.

"Gwnaethost hwynt oll mewn doethineb; llawn yw y
ddaear o'th gyfoeth."

CYN creu cylchoedd bydoedd ban,
ION a eisteddai'i hunan;
Nid oedd nac angel na dyn,
Na byd na gwan abwydyn;
Duw oedd yn un, nid oedd neb
I weld ei anfeidroldeb,
Ond uthr ddiddymdra ar daen,
O flaen ei Ddwyfol wyneb.

Dedwydd breswyliai y DUWDOD—yn holl
Fwynhad ei fawr hanfod;
Anibynnol, fythol FOD—ei fawredd
A'i hyfrydoledd yn för diwaelod—

Heb eisiau doniau dynawl
I fwyn gyhoeddi ei fawl,

Na chyngan un archangel,
Na diliau mwyn odlau mêl,
Na threiddgraff seraff na sant
I gynnal ei ogoniant.

Gorchmynnai, galwai ar goedd.
I fod aneirif fydoedd.
Gair ein IOR esgor a wnaeth
Ar degwch CREADIGAETH.
Drwy ei rym o'r diddym daeth
Ser y nê' a'u saernïaeth.

Ac ar ei air neidiai'r nen—i'w chylchoedd.
A chwarddai bydoedd yn lluoedd llawen.
A chwblhawyd hyd at drwch y blewyn,
Y pebyll uchel a lle pob llwchyn,
Anian gydbwyswyd, rhannwyd pob gronyn,
Wrth arfaeth yr Hwn fu'n murio'i therfyn,
Goleuadau gloew eu hedyn—welwyd,
Trwy rym nodwyd eu tro i'r munudyn.
Mawredd o olud! mil myrdd o heuliau,
Yn llywio edyn eu holl leuadau,
Enaid anian oedd yn llawn o donau,
A charolodd y gloewych orielau;
Clodfori DUW y duwiau—yn ei iaith,
Wnai uthr beirianwaith hoew'r wybrennau.

Ymuno'n gôr mewn hoen gainc,
I DDUW wnai'r bydoedd ieuainc.

Di rif gomedau ar hynt,
Heibio'r ser a brysurynt,
Cenhadon gloewon drwy heulog leoedd,
A wibiadau'n ymweled â'r bydoedd,
Gan gyfarch ser fil miloedd—ymwibiant,
Teithiant, a chwalant drwy'r holl ucheloedd.

A throant oll wrth y rheol—a roed
Gan yr AWDWR dwyfol,
Heb lygad d'rawiad ar ol—nac ymlaen,
Oll yn adwaen eu llinell hynodol.

Ni welodd neb fanylion
Di rif ryfeddodau'r ION;
Ni chai'r Aifft er ei chraffder,
Tra'n ceisio mesuro'r ser,
Hyd i yrfa neu derfyn
Erioed i'r bydoedd mawr hyn.

Palestina, Abyssinia,
A Chaldea, uchel deuwch,
Syria, Persia, Groeg, Ethiopia,
Ac Italia nac ateliwch.

Pa un o'ch meibion pennaf—o raddau
Seryddwyr perffeithiaf,
A welodd derfyn olaf
Ar weithredoedd nerthoedd NAF?

O Frydain glodforedig
Atat trof, ynnot y trig
Amrywiaeth gwybodaeth bur,
Un wyt sy'n darllen natur.

Chwilio i natur oedd gorchwyl Newton,
Rosse, a Herschel drwy uchel ymdrechion,
Er chwilio i'r uchelion,—addefent
Hwy, mai a welent oedd prin yr ymylon.

Ond awn yn uwch na dynion,
I lys yr anfeidrol ION;
Pa angel uchel ei âch,
Pa ryw gerub rhagorach,

Fu'n olrhain i fanylrwydd
Ddiben pob seren a'i swydd?
Pa ryw seraff prysuraf
O holl ffyddlon weision NAF.

A dd'wed am ryfeddodau—holl anian,
A'i llawn amrywiaethau,
A hynodion planedau
Fil myrdd sydd yn cyflym wau?

Ai rhyddid gwyllt breuddwyd gwan?
Ai gwag ddychymyg egwan?
Fod yr holl gyrff harddgyrff hyn.
Yn llawn bob lle o honyn',

O drigolion yn gwau drwy eu gilydd,
O amryw luniau mewn mawr lawenydd?
Pynciant folawd eu CREAWDYDD—medrus,
Yn lluoedd nwyfus oll iddo'n ufydd.

Rhai'n brydyddion, craff lenorion,
Athronyddion, doeth rhinweddol;
Peroriaethwyr, celfyddydwyr,
A rhifyddwyr tra rhyfeddol.
Pawb yn ei res, pob un rydd—warogaeth
I'r Hwn sy' BENNAETH y deyrnas beunydd.

Trown i lawr, yn awr, yn nes,
O'r nen i olrhain hanes
Perffaith gywreinwaith yr ION,
Yn taenu lle plant dynion;
Yn trefnu ein cartref ni
Mor odiaeth mewn mawrhydi;

Yn rhoi i'r llawr a'r wawr eu lle,—arwain
Y môr i'w orweddle;
Ei Ddwyfol air daenai'r de,
A'r gogledd ar y gwagle.

Rhyw ddyfnfwll bwll oedd ein byd
A noddía pob anhawddfyd;
Difendith dryblith di drefn,
A phenrhydd gorff o anhrefn,
Yn llawn trwst serthdrwst fal swn
Drygionus dreigiau annwn;
Neu fyrdd o ddaeargrynfâu
A dinistr y gwefrdanau,
Ymgau'n dew wnai mwg yn dyrch.

Ar amrantau'r mawr entyrch.
Pwy byth a wed pa beth oedd?
Ai nôd o lid ION ydoedd,
Ar ryw gelyd drigolion.
Fu ar y ddaear hardd hon?
Dial ION mewn dylanwad,
Yn ysu'r holl ddwfn sarhad;
Sef ôl rhyw oesau a fu,
Filoedd yn gwrthryfelu,
I'w phuro'n gorff o ran gwedd
Yn gain ym mhob gogonedd.
Dyddiau y cread oeddynt,
Chwe diwrnod hynod eu hynt.

Y dydd cyntaf NAF a wnaeth,
Y llinell o wahaniaeth.
Rhwng yr erchyll wyll di wên
A llewyrch goleu llawen.
Llenni y goleuni glân
O'r gwyll a rwygai allan,

Nes y daeth yn nos a dydd.
O law'r anfeidrol LYWYDD.

I'r hyll wyll ai'r ellyllon.
Yn haid ar amnaid yr ION;

Ysbrydion duon a ymadawent,
O flaen y goleu'n filiwn hwy gilient;
Bronnau hen ddreigiau ymgynddeiriogent,
I'w bythol ffau'n anobeithiol ffoent,
Yn arw, a thwrw y bytheirient
Eu du gableddau-llidiog y bloeddient,
I ganol gwyll disgynnent—yn ddigllon,
Angylion doethion a Duw felldithient.

Yr ail ddydd rheolodd ION
Yr awyr a'i hamrywion;
Mantolodd, rhodd i bob rhan
Ei fanwl ddeddf ei hunan:

Y DUW mawr a'i cymysgai'n dymherus,
O wahanol ansoddau ennynus,
Yr ulai afreolus—a'r blawrai
Gydbwysai á'r ufelai'n ofalus.

Rhwng dyfroedd a dyfroedd daeth
Yn gaer o fawr ragoriaeth.

Cadwai ef ddyfroedd y moroedd mawrion
Rhag i drachwant eu cynddeiriog drochion
Ruthro'n llidiog o'u gludiog waelodion,
Yn boen a dinistr i feibion dynion,
I wneud drych ein daear hon-fel du fedd;
Neu ail i annedd lawn o elynion.

Yna daeth y trydydd dydd,
A ION roes ei leferydd,

"Prysured, torred tiroedd—yn llwyr oll
Ar wahân o'r dyfroedd;
Ymadewch ac ewch ar g'oedd
Yn llawen tua'ch lleoedd.".

Ar hyn clybuwyd gerwin ddryghinoedd,
A rhwygo'r entrych wnai rhyw gorwyntoedd;
Yn ddiymaros rhuthrodd y moroedd,
Tua'r gwaelodion, eu trigle ydoedd,
A deilliai pistylloedd—chwyrn, tryloewaf,
Am yr ufyddaf i NAF y nefoedd.
Oesol fynyddau a sylfein iddynt,
Dan ryw ysgydwad yn rhes a godynt;
Ynysoedd at eu gilydd a nesynt,
Bryniau cribog ardderchog a ddyrchynt;
Ymhell ac agos yr ymddanghosynt,
Gwledydd addien o'r cymysglaid ddeddynt,
A'r dolydd hyfryd elynt—i'w lleoedd,
Gwaith eu Hawdwr oedd yn goeth goeth drwyddynt.

Rhedai y gloewon afonydd—mawrion
Tua'r môr yn ufydd:
Gwrid y wawr hawddgar derydd—ar eu lli..
Nes bywiol lonni y drych ysblenydd.

Yr hyfion reieidr hefyd,
Ruent yn uwch, uwch o hyd;

Mynnent eu ffordd drwy'r meini—cauedig.
Codent hwy fel gwegi:
Agenent y clogwyni
I'r llawr i wneud llwybr i'w lli.

Eu chwyrn lifeiriant ffyrnig—i'r eithrin
A ruthrai'n ferwedig;
Chwalai fron, dymchwelai frig,
Y graig gadarn grogedig.

Gan ruo a neidio'n wyllt.
O'r bryn i'r llyn digllonwyllt,
Adsain stwr y dyfnddwr du
Barodd ateb o'r ddeutu.

Ar ol i'r ddaear helaeth,
Ei thir oll, ei môr a'i thraeth,
I'w rhyfedd ddull a'i ffurf ddod,
Ail dd'wedai'r uchel DDUWDOD,

Cynhyrched, dyged egin
Llysiau er rhoi lles a rhin,
Yn dwyn had annewidiol,
Mewn trefn heb un maint ar ol;
Llysiau a phreniau'n dwyn ffrwyth,
Tyfant er mwyniant a maeth;
Oll yn eu lle yn llawn llwyth,
Yn elw a chynhaliaeth."

Ar hyn mewn munudyn ymnewidiai
Y ddaearen, hi lawen ymliwiai,
Hen lwydaidd wisg mewn eiliad ddiosgai,
Mewn gogoniant mwy enwog y gwenai;
Hardd wyrddlesni darddai—ar fryn a dôl,
Bywyd mawliadol drwy'r byd ymledai.
Blodau amryliw eu ffriw ddeffrowyd,
Y rhos a'r lili mor siriol welwyd.
A llygad y dydd pob ffrith a frithwyd,
A pheraidd feillion ddigon a ddygwyd;
Y ilon friallu anwyd—ar bob llaw;
I aml flaguraw milfil agorwyd.

Chweg aroglau, oedd yn chwarau
O rinweddau llysiau llesol;
Dail iachus sawrus siriol yn filoedd,
A lledu yr oedd glaswellt ireiddiol.

Y nardus yn ei irdwf,
Y cassia tala'n llawn twf,
Arogl myrr drwy y gwlaw mân,
A ddeilliai'n beraidd allan.

Codai tewfrig goedwigoedd, a chuddient
Lechweddau'r mynyddoedd;
Hardd ddrych ar y ddaear oedd, a gwelwyd
Chwaon yn ysgwyd ei cheinion wisgoedd.
Y cedrwydd hardd caeadwrysg,
Yn eu maint oedd yn eu mysg,
Ar bob tu yn lledu'n llawn,
Y caeadlu cysgodlawn.
A ban oedd y binwydden,
Anturiai'n hyf tua'r nen,
Union aeth a'i phen yn nes
I'r nen fel tal frenhines:
Ffynidwydd gorffenedig,
Mwya' byw geid ym mhob gwig;
Y dderwen, onnen, a'r yw,
Llu mawr o gyll a meryw;
Y ffawydd hirbreiff hoewon,
Y gwern a'r bocs lliwgar llon;
Y palmwydd a'r myrtwydd mân
Oll, oll yn eu dull allan;
Coed ffrwythlon breision eu brig
I gyd mewn ffurf blygedig.
Ac yn llawnion, o addfedion
Aeron iraidd
Y ffigysbren, a'r winwydden
A'i grawn noddaidd.

Y mwynbryd almonbren—a'i ddail sawrus,
A'r fawleddus dirf olewydden.
Mandragorau, promgranadau,
Eur afalau, uwch rhif welwyd;
A'r ddaear a ryddhawyd—ar bob rhyw,
A ION a'i gwneddyw a ogoneddwyd.

Y pedwerydd ddydd a ddaeth,
Ar y deg GREADIGAETH;
Y Pen, sef perchen pob hawl,
Ddywedodd yn dreiddiadawl,—

"Boed i loewdeg danbaid oleuadau.
Lenwi'r entrych â'u hydrwych belydrau,
Haul, a lleuad, y ser a'u trefniadau,
Yn ddynodiad, mesuriad amserau,
Nos a dydd, misoedd a blynyddau,
A'r môr helaeth yng ngrym eu rheolau,
Arwyddion ffyddlon i goffhau—fy nerth,
I osod mawrwerth barhaus dymhorau."

Ac wele'r nen yn disglair enynnu,
A llewyrch eirian tân yn tywynnu,
Cysgodion llwydion yn llu—a chwalodd,
Mwyfwy lledaenodd gan ymfelltenu.
Cyn i'r haul roi'i araul wrid,
Y wylaidd wawr a welid,
Fel lliwdeg ragredegydd,
Ar daith yn cyhoeddi'r dydd.

I'r nen daeth brenin y dydd!
Llawenhai oll o newydd.
Fel priodfab i'w 'nabod
Yn hawdd wrth ei wylaidd nôd,

Yn dyfod o'i ystafell
Fore mwyn, fry fry ymhell:
Neu fel mawr gawr rhagorwych.
A chalon hoen uwchlaw nych,
Gyrchai at enwog orchwyl
Mewn llawn nerth, mewn llawen hwyl.
Aeth yn llawen trwy'r entrych,
Yn ei danllyd gerbyd gwych;
Gwisg o dân, ei gysgod oedd
Ar ddwyfron y clir ddyfroedd.

Y byd dros funud a fu
Fel un f'ai ar ddiflannu,
Gan syndod, wrth ganfod gwedd.
Lwys yr haul a'i sirioledd;
A phob ryw syw lysieuyn
Fud syllai, safai yn syn.
Ond ar lygad d'rawiad rhwydd.
Y torrwyd y distawrwydd,
Bore awel isel wan
Ledaenai deimlad anian,
Coed gwyrddion, llon ar bob llaw,
A'r dail yn curo'u dwylaw:
Dylanwad haul a'i wenau
Ym mhob cwm i'w bywiocâu.

Wele'r hwyr a'r haul a'i rin
Yn lliwio y gorllewin;
Y nen mewn gwrid enynnawl,
A'r môr yn darnguddio'r gwawl;
Y donn lariaidd dan loew-wrid,
Awel leddf heb chwa o lid,
Yn hebrwng teyrn y wybren
I wely'r lli' islaw'r llen.
Y lloer a'i mantell eirian,
A'i gemwisg, ddisgleirwisg lân,

Diwres frenhines y nef
Arweiniai gôr y wiwnef;
A'r ser yn rhesi arian,
I gyd yn disgleirio'n gann:
Holl len y ffurfafen faith
Oedd lawen hardd oleuwaith.

Gwedyn daeth tymp ac adeg
Y pumed dydd, twfddydd teg:
Duw Ddofydd ddwedodd hefyd,—
"Boed dyfroedd aberoedd byd,
Y mór a'r holl ffrydiau mân,
Yn llawn oll, o hyn allan,
O bob pysg yn cymysg wau
O fewn dŵr y dyfnderau;
Boed eigion llwydion y llaid
Yn esgor ar ymlusgiaid;
A'r ehediaid ar aden,
Chwiwio wnant yn entrych nen;
A lliwdeg yn wyllt a gwâr
Bo heidiau o bob adar.

Yna'r eigion erfawr a gynhyrfent,
Miliynau o rywiau pysg chwareuent,
Mwyfwy o heigiau a ymfywiogent,
Yn ddiflin nwyfus hwy ddyfal nofient,
Rhai hyd wyneb y dŵr a daenent
Eu cenn arian, drwy'r aig cyniweirient,
Eraill a ymdyrrent—at eu gilydd
Yn heigiau llonydd, heb goll hwy unent.

Rhai yn anniben mewn tai cragenog
Rhai osodwyd mewn llwyd waddod lleidiog,
Rhai o dan hwyliau ar y donn heulog,
Eraill a'u llwybrau mewn mannau gwmonog,

A phob rhyw yn fywiog,—yn arwyddaw
Amryw allu llaw'r MAWR hollalluog.

Y dwyfol anfeidrol FOD,
Er ei fawl, wnaeth forfilod;

Rhyw ynysoedd byw oeddynt—a'r môr mawr
Murmurawl a rwygynt;
Aent fel dwl gwmwl o flaen gwynt—ar ffrwst,
A rhuadfawr drwst cauai'r dwfr drostynt.

Yna'r adar yn heidiau—ddeorwyd,
Awyr a lanwyd o amryw luniau;

Rhai dofion oedd yno'n hel
Eu dewis fwyd yn dawel,
Yn eu greddf yn chwalu'r gro,
Adwaenent eu bwyd yno.
Y ceiliog glân a'i gan gu,
A'r ddof iar i'w ddifyrru.

Ymloewai'r paen amliwiog—a moesgar
Yn eu mysg yn serchog,
Gan ddangos ei dlos wisg dlysog—a'i ben;
Ysgydwai'i aden mewn rhwysg godidog.

Y droedweog wydd a'r twrci chwyddog,
A'r golomen lawen symudliwiog,
Yr hwyaden ferr-droediog—a phob llin
O'i diofn fyddin yn cydfyw'n foddog.

Rhai ar gopâu creigiau crog
Yn byw'n y gwynt chwibanog,
Chwifio'n rhydd uwch ofn yr aig,
Uwch aelgref uthr uchelgraig;

Neu'n eistedd ar ddannedd hon,
Ar nawn yn llu bronwynion,
A'u trydar toredig—yn adseiniaw
I gellau didaw y graig holltiedig.
Neu'n disgyn ar edyn rhydd
Yn awyr y byd newydd,
I nofio'r môr fawr a mân
Yn hoenus yn eu hanian;
Neu suddo i geisio'n gyson
Eu pryd a ddarparai ION,
Ddosbarthai'r gweddus BORTH WR
Ym mwydgell dywell y dŵr.

I'r awyr yr eryr aeth,
Gwelai ef ei ysglyfaeth;
I'w nyth, yn syth y saethai,
Trwy'r nen, hollti'r awyr wnai;
Ar bob perchen aden aeth
Fry i nen y frenhiniaeth.

Yn y rhestr y tal estrys
Drwy y fro rodiai ar frys:
Balch oedd o'i blu chwyddog—syth y rhodiai,
Fry y gorddyrchai ei frig ardderchog.

Ar y llyn, mewn dŵr llonydd,
O dan frig crogedig wydd,
Yr alarch hawddgar hwyliai,
A difyr hyd y dwfr ai;
Addolai'i hardd ddelw ei hun,
A'i llun mewn dŵr a'i llonnai.

Chwyrndeithio, troellwibio'n haid,
Mewn hwyl, wnai'r chwim wenoliaid,
Trwy'r awyr mewn difyr daith,
Yn ol ac ymlaen eilwaith

Ar dro chwyrn, a'r drych arnynt
Fel arf dur yn gwanu'r gwynt.

Erail oedd yn ymdyrru
Yn ddiflin i'r llwyni'n llu;

Ai'r ednog gör à dawn gwell
I fysg y gwrysg ar asgell,
Wrth ddeddf, neu reddf awen rydd,
I frig cauedig goedydd:
A syml leisiau melysion—aneiri
Oedd yn codi o'r llwyni llawnion.

Yno y falch fwyalchen
Roddai brawf ar iraidd bren
O'i newydd gywrain awen,
A'r perffaith fronfraith ar frig
Ddyfeisiai beraidd fiwsig.
Y dryw, gerllaw, yn llawen,
Heb och, a'r brongoch ar bren,
Ag eofndra ysgafndroed
Yn chwarau rhwng cangau'r coed:
Mwynber yn nyfnder y nos—mal dwsmel
Yn llys yr awel oedd llais yr eos.

Aneirif oedd y fawr fyddin.
O bob ffriw, a lliw, a llin,
A'r ION yn foddlon a fu
Ar ddydd oedd ar ddiweddu;
Ei ddi—rith fendith o'i fodd
A ddododd, gan ddywedyd,—

"Ffrwythwch, epiliwch ym mhob pau—llennwch
Yn llon eich elfennau:
Tra byd o hyd heb wanhau,
Parhaed trefn pob rhywiau."

Daeth y chwechfed dydd—a'i weithredoedd,
A difyr oedd yr hyfryd foreuddydd.

O forau anarferol!—dihunai
Pob dawn peroriaethol,
Yn gytun heb un yn ol,
O gân i Dduw'n blygeiniol.

Parai'r Duw mawr ddistawrwydd,—ataliwyd
Pob telyn yn ebrwydd,
Pawb yn uno i wrando'n rhwydd.
Ar hirglod air yr ARGLWYDD ;—

Dyrodded daear heddyw,
O bob creaduriaid byw,
Oll yn eu rhyw, llanwer hon.
A'r hiliawg amrywiolion—
Yr ymlusgiaid, anifeiliaid,
Yn fywiolion;
A bwystfilod, lluon hynod
Oll yn union."

Ar hyn y ddaear hynod
Wisgai newydd newydd nôd,
Ger bron, agorai ei bru
Yn ddiatal o'r ddeutu;
A'r prysur greaduriaid
Yn codi o honi'n haid.

Rhai oedd yn chwarau'n rhyddion iach yrroedd;
Ac ai degau i rodio'r coedwigoedd;
Rhai ar eu torrau yn mynd drwy'r tiroedd ;
Ac eres lywiai rhai tua'r corsleoedd;
Ai rhyw lu i'r pawrleoedd,—a heidiau
Am eu haneddau, tua'r mynyddoedd.

Y llew melynddu blewog,
Newydd a glân oedd ei glog;

Ysgydwai'i fwng cysgodol—a rhodiai'n
Greadur brenhinol;
Dros bob bryn, dyffryn a dôl,
Chwareuai'i lais crochruol.

Y cawrfil uthrwanc erfawr
Oedd yno yn llwybro'r llawr,
Gan estyn y dwnyn du
At ei borthiant i'w barthu.

Torrai flys ei felus fant
Ar lysiau, er ei lesiant;
A'r rhai a f'ai wrth ei fodd
A ddoeth hwylus ddetholodd.

A'r march anhafarch nwyfus—a neidiai
Mewn nodwedd tra champus;
Ffroenio gan brancio heb rus,
Yr oedd yn dra mawreddus.

A'i gyflym draed grymus—yn cloddio'r llawr;
Esgynnai'i erfawr lais cynhyrfus.

Dan nawdd glyd ei newydd glôg,
At ael bryn hyfryd heulog,
Y ddof garuaidd ddafad
Ddeuai mewn hedd a mwynhad,
Heb berygl yno'n pori
Yn eorth o'i hymborth hi.

Hithau'r afr ar lethr hyfryd,
Oedd lawen uwch ben y byd;

Daliai ei thraed, dilithr oedd,
Yn yfed gwynt y nefoedd:
A choron hardd ei chyrn hi
Yn nawdd ac addurn iddi.

A'r fuwch mewn llawnder o fwyd,
Ar y ddôl iraidd welwyd,
Yn y gwair hir yn gorwedd,
Yn mwynhau ei rhan mewn hedd;
Cilgnoi heb gyffroi ei phryd,
Yn dawel iawn a diwyd.

Llyfnion iyrchod ac ewigod,
Tirfion hyddod mewn trefn weddus,
Oedd yn pori'n mysg y lili,
Oll mewn ynni'n llamu'n hoenus.

Trychfilod hynod eu hanian—luoedd.
Amlhaent ym mhobman;
Rhif llwch y llawr y mawr a'r mân—darddai,
A'r isaf lanwai'i orsafle'i hunan.

Ai ei haden, yn ei helfen,
wenynen oedd yn enwog;
Llawnion gellau, oedd ei chrwybrau,
Ni fu diliau'n fwy dihalog.
Pa awen addien, heddyw,
All enwi'r oll yn eu rhyw,
Y gwâr a'r anwar heinif,
Yn eu trefn, eu maint, a'u rhif,
O'r trychfil i'r cawrfil certh,
A'u mynedfa mewn adferth?

Er hyn oll o waith cadarn allu—DUW,
Nid oedd bôd i'w garu;
Nid oedd yn llengoedd y llu
Berchen deall i'w barchu.

Holl natur oedd fel telyn,—llawenydd.
Yn llanw pob llinyn;
Ond heb law hylaw er hyn—i wau clod
I'r DUWDOD ar ei pharod offeryn.

Duw hael ddywedai eilwaith,
Fel hyn yn ei ddwyfol iaith,—

"Gwnawn ddyn yn ddernyn addurnawl—yn bent
Pob bod iswybrenawl,
Dyn a medr i ledu'n mawl—mewn meddiant
O raglawyddiant a dawn arglwyddawl.

"Ar ein llun a'n delw ein hunain—yn ben.
Ar bob perchen adain;
Ar holl heidiau'r deifr llydain—ymlusgiaid,
A'r anifeiliaid hygar neu filain."

Yna'r dyn a rodiai yno—yn dal,
A delw DUW arno;
Heb baid o'i lygaid siriol o—y daeth.
Tân o wybodaeth yn tanbeidio.

Y dyn y dyn dianaf,
Oedd lawn urdd ar ddelw ei NAF,
Onid oedd gelynion DUW,
Adeiniog ddiafliaid annuw,
Dan gynhyrfiad teimlad dig,
Gan bryder gwyn berwedig,

Wrth ganfod llawn berth Gwynfa—a'r addurn
A roddwyd ar Adda?
Llunient pan heidient yn ol,
Idd ei fythol ddyfetha.

Angylion gwynion a gyd-ddisgynnent,
Yn yr awyr o'i gylch y chwareuent,

Yn iaith ysbrydion noeth y sibrydent;
Arno'n addoli a moli ymwilient,
Ac yna esgynnent—fry i'w helfen,—
Am Eden lawen o hyd chwedleuent.

Dyn wnaed yn fod eneidiol,—yn gadarn
Gydiad priodasol;
Rhwng dwy anian wahanol,
Ef a ddaeth yn rhyfedd ddol.

Rhwng naturiaeth yr angel—puredig
Sy'n ysbryd aruchel,
A rhes y natur isel—ddistadlaf,
A ddyrai y NAF idd yr anifel.

Dyn a wnaed o anian i
Ddilyth a syml addoli,
I lawn dreulio ei einioes,
I foli y RHI a'i rhoes.
Yr holl greaduriaid di ri—ddaethan'
Yn dyrfa allan i'w gydarfolli;

Tueddent oll at Adda—yn lluoedd
O'r llew i'r distadla,
Eu henwi wnaeth yn eitha—priodol,
Wrth reol ddwyfol a rodd IEHOFA.

Yno'n chwannog y rhoddent warogaeth.
Hwylus i'w banawg ddynol isbennaeth;
Addunent yn ddiwahaniaeth—i'w llyw
A'i wir, ddiledryw urddol lywodraeth.
Amnaid ei lygaid a'i law
Oedd yn eu cyfarwyddaw.

Ebai DUW, Nid da bod dyn,
Greadur hawddgar hydyn,
Yng Nghwynfa ei hunan heb—ymgeledd
I loewi'i annedd â'i siriol wyneb.

ION a roes yno'n rasol.
Gymhares i'w gynnes gol;
Efa lwys yng Ngwynfa lân
Roed i Adda'i gŵr diddan.
I rodio drwy Baradwys.
Ei bro glyd a'i llwybrau glwys,
A chydlawen chwedleua,
Gan ddilyn rhyw destyn da,
Heb un clwyf, nefolbwnc glân,
Am DDUW oedd eu hymddiddan;
Gwibiai'r ddau drwy demlau dail,
Blodeuog goediog adail;
Ara' ddwr oedd eu hardd ddrych,
I'w fin yr aent yn fynych
I weld eu llun eu hunain,
A chanfod pob cysgod cain,
Wrth fwynhau yr oriau hyn,
A'u mwynhad fel munudyn;
Y dydd glwys dedwydd a glân,
Ddiangai yn ddiyngan;
Mynd yn ddistaw, llithraw'n llon
Fel niwl o flaen awelon.

Gwelodd NAF, ARGLWYDD nefoedd,
Ei waith i gyd, a theg oedd,
Gwnaeth yr harddbryd fyd heb fai,
A dwedai mai "Da ydoedd."

Rhyw sain enynnai'n y nef,
Melysleis mewn aml oslef;

Meibion IOR ar eu goreu—gyweirient
Ragorol ganiadau,
Rhes hir o bur ser y borau
Yno heb rif yn hir barhau.

Cywir roent i'r Hwn fu'n creu—yn gyson,
Eu mawl o galon ar gwmwl goleu.

Parhau y mae deddfau'r dydd,
Ein lluniaeth a'n llawenydd,
Yr haul sydd yn rheoli
Pob dydd o newydd i ni;
Hithau'r lloer lathr a'i llu
Ar y nos sy'n teyrnasu.

Parhau o hyd y mae darpariadau
Y DUW mawr yn y cyson dymhorau;
Fe nodir eu trefniadau—yn gywraint,
Diaflerw beiriant fel hwyr a borau.

Y GWANWYN a wisg wenau,
Mewn llawn nwyf mae'n llawenhau;
Yn y gwanwyn y genir
Prydferthwch tegwch ein tir;

Yr amrywiog, flodau bywiog,
Eu goludog frig a ledant,
A'u sawrau a brysurant,—drwy y nen,
Yn chwai ar aden y chwa'r ehedant:
A charuaidd chwareuant,—mewn purdeb,
Bywhad hyd wyneb y byd a daenant.

Yna'r mwyn wanwyn mewn hedd,
I'r HAF a dawdd yn rhyfedd,
Siglo'n dawel dan yr awel
Dyner, rywiog,
Mae meusydd meith toreithiog—gwair ac ŷd,
Heblaw y diwyd goedydd blodeuog.

Dilyna'r HYDREF hefyd
A defnydd da bara'r byd,

Yn cario ei enwog goron—a roed
Gan Greawdwr ffyddlon;
Y coronau cywreinion
Diwerth ynt i gyd wrth hon.

Pa ryw deyrn, neu gampwr da,
Fyth garia y fath goron?

Minir y crymanau—allan yr a
Llawn res o bladuriau;
Gwylio'r adeg, casglu'r ydau,
O forau i hwyr heb lwfrhau.

Yna daw y du AEAF—ei oerni,
A'i hirnos yn araf;
At y tân eto tynnaf—rhag anwyd,
Mynwes yr aelwyd yw'r man siriolaf.

Daw'r ia oer, y llwydrew arian—a'r od
Puredig dros anian;
Rhy drwm yw i'r adar mân
Daro sill fedrus allan.

Daeth stormydd yn dywydd du,
Swn brochus i'n brawychu.

Trymha eu dinistr, ymdaenant,—coedydd
Cedyrn a ddadwreiddiant;
Y digllon eigion rwygant,
Ewynu ei donnau wnant.

Du echrys ofn a dychryn
A ddaw o'r tymhestloedd hyn.

Fel hyn rhedant eu diflin rodau—deall
Eu DUW mae'r tymhorau;
Yn eu pryd maent yn parhau
Yn ddilynol ddolennau.

Weithiau crasder, sychder sydd
Ar y maes yn ormesydd:
(Da oll, er nas deallwn,
Ydyw'r holl gyfyngder hwn)
Dihoeni mae pryd anian,
Och'neidio, gan wywo'n wan,
A'i thylwyth hi a welir
Ar fríg rhostiedig y tir,
Yn eu dychryn yn dechreu
Am ddwr i gyd ymddyheu,
Nes ochain gan eu syched,
Ar lawr, a'u genau ar led.
O'i diriondeb DUW wrendy
Lef y rhain o'i breswyl fry;
A gair y trugarog Ion
Duedda'r sugniedyddion
At ddwfn drysor y môr maith,
Yn gyson ar negeswaith;
Dwfr, yn awr, gwyd â'i fawr nerth,
Drwy offer llyfn didrafferth;
Y CREWR mawr a'i croewa,
A'i fwrw'n ol yn groewddwfr wna;
Amlhau wna cymylau nen
Hyd lwybrau'r dawel wybren.

Am wlawon inae'n ymliwiaw!—mor ebrwydd
Mae'r wybren yn duaw;
Hyfryd ddwfr o hyd a ddaw—heb balldod
Yn fuan gawod ar fyd f'ai'n gwywaw.

Ac wedi y cawodydd,
Y enfys wiw seithliw sydd,
A roddwyd yn arwydd da,
A'r iach entyrch rychwanta;
Gwenau yr haul digynnwr
Yn chwarau rhwng dafnau dŵr;
Lliwiau anian seirian sydd
Yn y gwawl gyda'u gilydd;
Hysbys y dengys ei DUW,
A dialedd y diluw.

Hyfryd iawn ar foreu dydd,
Ar adeg yr ehedydd,
Yw rhoddi tro drwy'r fro fras
A chwardd mewn gorwych urddas,
I weld deddf esgoreddfa
Y wawr hoen ar foreu ha,
A gweld y gwlith gloewdeg glán
Ar wyneb hawddgar anian;
Y blodau a'r llysiau llon
A geir dan ddisglair goron;
Maethol iawn yw'r esmwyth wlith,
A'i fwynder sydd yn fendith:

Dyry nodd i'n daear ni,—yna 'mad
Wedi'i mwydo drwyddi,
Wyla'i hunan allan i
Gôl hynaws y goleuni.

Ef geir yn brawf, ger ein bron,—o Dduwdod
Y Rhwyf fu'n gosod ei rif yn gyson.

Y nifwl ysgafn hefyd,
Ei len ar y ddaear ddyd;
Taen ei lwydion dewion dyrch
Hyd y llennyrch dillynaf;

A'i welwon ddafnau hylif
Yn parhau uwchlaw pob rhif.

Mae weithiau'n gorwedd yn y dyffrynnoedd,
Yn dawel lenni, ar hyfryd lynnoedd;
Mae weithiau'n farw hyd y meithion foroedd,
Yn cuddio hwyliau y llongau'n llengoedd;
Fe ail nesa fel nofiawl ynysoedd,
Ac ymaith tawdd am nawdd i'r mynyddoedd;
Gan wres, o'r achles lle'r oedd, ymddyrcha,
Wedi hyn nofia fry hyd y nefoedd.

Y fellten sydd yn folltiawg,—hon lywir
Gan law Hollalluawg;
Troi allan ar hynt droellawg—wna'r gwefrdan,
A gwywa anian dan glwyf gewynawg.

Yr adeiniog drydaniaeth—a ysgwyd
Esgyrn Creadigaeth;
Oni welwa dynoliaeth
Gan ofn y DUW mawr a'i gwnaeth!

A thrwst y rhuthr aruthrol—drwy y dŵr
Ydyw'r daran nerthol;
Rhydd dafod, arwydd Dwyfol—i bob glyn,
Clogwyn, a dyffryn, a bryn wybrenol.

Y fellten wyllt a'r daran,—y peiriant
Sy'n puro'r nef lydan,
Yw uchenaid groch anian,
Nen lef Duw drwy lif o dân.

A rhan o waith ein HIOR ni
Yw'r mynor oll a'r meini;
Smaragdus, a sardius sydd
Waith ei law, y doeth Lywydd;

Y grut bras, a'r topas teg,
Y cwrel, a phob carreg,
Yr onix tlws, eirianwawr,
Y jaspis, gabis, deg wawr,
Lugur a'r beryl hygain,
A rhyw fyrdd o bob rhyw fain,
Yr aur, y plwm, a'r arian,
Creig y môr, a'r cerrig mân.

Llaw fy Ion wnae'r holl fwnau,—ef a wnaeth
Drefn ar eu gwelyau;
Gyrr wedyn agoriadau
I ddyn gael iddo'u rhyddhau.

Ni cha unoes, er chwennych,
Gloddio i gell pob mwnglawdd gwych;
Yn araf daw'r mwn eirioes
I'r lan i oes ar ol oes.
Mawl! mawl! i'r anfeidrawl FOD,
Prif addurn pob rhyfeddod;
Deued, dihuned anian
Ei thonau, a'i doniau'n dân.

De'wch fydoedd filoedd, cydfolwch,—chwithau
Yn eich iaith dadgenwch,
Y fywiol fflam o fawl fflwch
Drwy y nen draw enynnwch.

Côr hoewber y cerubiaid.—anadlwch
Mewn odlau bendigaid;
Cydunwn, pynciwn oll heb baid—yn bêr,
A seinier offer tanllyd seraffiaid.

Y dwyfol ION, tydi a foliannwn,
Dy fawredd a glodforwn—O ARGLWYDD,
Yn union it' rwydd ogoniant a roddwn.

Can's teilwng, teilwng wyt ti,
Ti a luniaist oleuni:
Agoriad un gair o dy enau-dwyfol,
Lefarai nerthol fawrion wyrthiau.

Y DUW ddylid addoli,
Onid Tad pob peth wyt ti?
Gwelir dy waith disglair di
Drwy fydoedd dirifedi;
Adrodd nerth dy roddion wnant,
A'th glod cyfoethog ledant :
Mawl! mawl: tragwyddawl ar goedd,
I'r BOD sy'n llywio'r bydoedd!