Gwaith William Ambrose (Emrys)/Catharine
| ← Y Gwefrhysbysai | Gwaith William Ambrose (Emrys) gan William Ambrose (Emrys) golygwyd gan Owen Morgan Edwards |
Bedd Y Cristion → |
CATHARINE.
YR oedd teulu yn byw yng nghwr uchaf y Ceunant, tua thair milldir a hanner oddiwrth ein capel ni. Nid oedd un brifffordd y dyddiau hynny yn myned yn agos i'r lle; o ganlyniad, yr oedd y preswylyddion yn neillduedig oddiwrth y byd o'u cwmpas. Ar amser ffeiriau Llan yn unig y gwelid y gwr yn ymgymysgu a'r byd. Yr oedd man-borthmyn neu jackmyn y dyddiau hynny yn meddu cystal llygaid a'u holynwyr yn y dyddiau hyn. Arferent fyned i gyfarfod, neu yn hytrach i rith—oddiweddyd gwr y Ceunant ar ei ffordd i'r ffair. Cymerent arnynt mai amaethwyr fel yntau oeddynt, a chwynent yn dorcalonnus iawn oherwydd iselder y prisiau, &c. Gofalent bob amser fod un o'r giwed yn cyfarfod y fintai cyn cyrraedd y Llan. Cynhygient ar eiddo yr amaethydd dwl, a phrynnent ei anifeiliaid am lawer llai na'u gwerth; yna gofal. ent am ei feddwi tu hwnt i derfynau ymwybod aeth, rhag i neb ddynoethi eu castiau iddo. Ond agorwyd ei lygad o'r diwedd i weled dichellion jackmoniaeth—y pethau nesaf at ddichellion Satan ei hun; a byth ar ol hynny byddai yn cario pastwn aruthrol gydag ef i'r ffair, a bygythiai derfynu gyrfa pob jackmon a gynhygiai ddyfod yn agos ato.
Yr oedd teulu y Ceunant yn ddiarhebol am eu hanwybodaeth, a garwedd eu harferion. Dywedid nad oedd llyfr o un math yn y tŷ; yn wir, ni fuasai ond cost ofer iddynt geisio un, gan nad oedd yno neb yn alluog i ddarllen. Nid oedd nemawr wahaniaeth yno rhwng Sul, gwyl, a gwaith. Byddai y gŵr yn myned i eglwys y plwyf ar Sul y Pasg ambell flwyddyn, ac ystyriai ei fod yn cyflawni pob peth wrth wneud hynny. Nid oedd wedi bod mewn addoldy ymneillduol erioed, ac nid oes un o Buseyaid y dyddiau hyn yn edrych gyda mwy o ddirmyg ar Ymneillduaeth nag yr edrychai gŵr y Ceunant; a'r unig wahaniaeth rhwng Siôn y Ceunant a hiliogaeth lwyd-wynebog Dr. Pusey yw, fod un yn barod i groeshoelio Anghydffurfwyr, "heb wybod beth oedd yn ei wneuthur;" a'r lleill, "a hwy yn gwybod eu drygioni." Buasai Siôn mor selog a Pusey i losgi pob Dissenter; ond nid o'r un ffynnon y buasai sel y naill a'r llall yn tarddu.
Mi a gymerais yn fy mhen, fel y dywedir, i roddi tro i gyffiniau y Ceunant, yn fuan wedi fy sefydliad yma. Yr oedd fy nghyfeillion yn fy mherswadio i ymgroesi (maddeued y darllenydd i mi am arfer y gair; y mae llawer o olion Pabyddiaeth ar ein hiaith, yn gystal ag ar enwau lleoedd, &c.). Ond yr oeddwn yn teimlo fy hun yn lled wrol, ac felly cychwynais ar fore teg yn y Gwanwyn tuag yno, gan dybied nad oedd neb yno yn fy adnabod. Wedi cerdded am awr a hanner, daethum o'r diwedd i olwg yr hyn a elwid yn dŷ. Gwelais haid o blant yn rhedeg i'r tŷ ar fy ymddanghosiad, fel cwningod yn rhedeg i'w tyllau. Teimlwn erbyn hynny fod awr y brofedigaeth yn ymyl. Cyn pen dau funud, daeth y gŵr a dau o'r meibion ataf, ac ar eu hol y wraig a gweddill y plant. Yr oedd golwg anneniadol dros ben arnynt. Ofer ceisio darlunio eu gwisgoedd, oblegid nid oeddynt o fewn cylch un ffasiwn a gydnabyddid gan y byd gwareiddiedig. Nid oedd crib, na brws, nac olew, wedi halogi pennau neb o honynt erioed. Yr oeddynt yn llygadrythu arnaf, gan sylwi yn fanwl ar fy ymddanghosiad o wadn fy esgid hyd goryn fy het. Ym mhlith y pethau hynod yr oedd cadwyn fy watch. Yr oedd y gwr wedi gweled oriadur unwaith neu ddwy, a gofynnodd i mi ddangos yr eiddof fi i'r teulu. Tynnais hi allan yn siriol, ac ni fu mwy o synnu yn y Great Exhibition, nag oedd yn y Ceunant y bore hwnnw. Yr oeddynt ymron a gwallgofi mewn syndod pan welsant y peirianwaith mewnol. Ymdrechais egluro iddynt pa fodd yr oedd yn gweithio, nes oedd eu hwynebau yn cyfnewid yn wir, yr wyf yn meddwl eu bod yn ymylu ar sirioldeb cyn i mi roddi yr oriadur yn fy llogell yn ol. Yna gofynnodd Siôn i mi yn llym,—"Ai chi di'r dyn sy'n camu pennau pobol yn y capel isa?" Wel, gwelais fod yn rhaid barfu'r llew; dywedais nad oeddwn yn disgwyl fod yno neb yn fy adnabod; ond gan ei fod wedi gofyn y cwestiwn i mi, nad oeddwn an wadu fy swydd, ond nad oeddwn yn arfer camu pennau pobl—fod fy mhen i mor wastad a'i ben yntau, ac y dymunwn i bennau fy mhobl fod felly. "Na wiw i chi wadu," ebe Siôn, "mi glywais eich bod yn camu eu pennau, ac yn gwneud i'r bobl eich cadw am hynny; ydi hynny ddim yn wir?" "Ni wiw i chwi na minnau," ebe fi, "gredu pob peth a glywn yn y byd yma. Yr oeddwn wedi clywed cyn dyfod yma heddyw mai rhyw anifail direswm o ddyn oeddych chwi, ac na fedrech siarad nac ymddwyn fel dyn; ac mi a ddaethum yma heddyw er mwyn eich gweled a barnu drosof fy hun. Yr wyf fi yn eich gweled yn ddyn clyfar iawn." Gwelais mewn eiliad fod y bluen yn ateb i'r dwr, a mentrais ychwanegu,— "Beth pe baech chwithau yn dyfod i'r capel y Sul nesaf i gael gweled beth ydym yn wneuthur yno?" Gyda rhagymadrodd o lw ofnadwy, dy. wedodd, pe buasai yn myned i ryw gapel, y daethai ataf fi. "Beth yw pris y triog yn y pentre rwan?" eb efe. Ofer oedd i mi addef fy anwybodaeth, a dweyd mai duwinyddiaeth, ac nid grocery, oedd fy nghangen i o wybodaeth. Heblaw hynny, buasai dangos anwybodaeth ar bwnc y triagl yn codi rhagfarn yn fy erbyn, ac yn andwyo y cwbl ar unwaith. "Rhywbeth yn debyg," ebe fi, gan ymddangos yn bur ddoeth. "Be di pris y menyn bach?" ebe y wraig. Yr oeddwn yn digwydd gwybod hynny dipyn yn well, oblegid pris pwys o fenyn fyddai gwraig Tygwyn yn roddi at yr achos bob wythnos.
Wedi ateb eu cwestiynau, dywedais mai fy mhrif bwnc i oedd Iesu Grist. Crybwyllais ychydig am ei waed, ei ing, &c. Er nad oeddynt yn cymeryd nemawr ddyddordeb yn y pethau hynny, sylwais ar un eneth tua deuddeg oed yn gwrando yn astud ar yr hyn a ddywedais. Gofynnais iddi ddyfod i lawr i'r pentref bore Sul, a dywedais y cai aros hyd yr hwyr gyda ni. Edrychodd i fyny i wyneb ei thad, er mwyn cael rhyw arwydd ym mha gyfeiriad yr oedd y gwynt yn chwythu yn ei ysbryd ef. "Welwch chi'r graig acw?" eb efe. "Gwelaf," meddwn innau. "Welwch chi'r afon acw?" "Gwelaf." "Pan fo'r graig acw'n fenyn, a'r afon acw'n llaeth, gellwch ddisgwyl gweled rhywun o'r tŷ yma yn eich capel. Glwyswr ydw i, ac nid oes dim a wnelwyf â'r grefydd yma." Gwelais ei bod yn bryd i mi droi ymaith erbyn hynny. Ni dderbyniais sarhad oddiar eu llaw, ac ni theimlais ddim yn peri i mi edifarhau am gymeryd yr hynt foreuol. Yn wir, yr oedd golwg yr eneth a nodais yn. peri i mi obeithio y gallai rhywbeth ddyfod o hyn. Bore drannoeth daeth yr eneth i'n tŷ, ac ymddanghosai yn llawen dros ben. "Mi gaf fi ddwad y Sul," ebe hi. "Purion ngeneth i, pa sut y cawsoch gennad?" "Mam ddaru berswadio nhad, a dywedodd y gwnai hi gyfleth. iddo os cawn; ac yr wyf wedi bod yn ceisio triog i'w wneud," ebe'r eneth druan, a'i hanadl yn ei gwddf gan bryder, yswildod, a brys. Bore Sul a ddaeth, ac yr oedd Catherine wrth ein drws erbyn wyth o'r gloch. Helynt fawr a gafwyd i'w pherswadio i fwyta ac i siarad. Edrych yr oedd ar bob peth. Byddaf yn meddwl am dani yn wastad pan ddarllenwyf am Topsi yn "Uncle Tom's Cabin." Wedi iddi ymgynnefino tipyn, aeth yn ddigon hyf i neshau at y dresser, a dechreuodd deimlo pob peth Yr hyn a'i tarawodd â syndod neillduol oedd yr addoliad teuluawl. Nid oedd ganddi un amgyffred am benlinio. mewn gweddi. Aeth fy ngwraig â hi i'r capel; gosododd hi wrth ei hochr yn y set. Siaradai fel y bydd plant tair blwydd oed yn siarad yn y capel, yn enwedig pan ddelai rhyw un a adwaenai i mewn. Yr oeddwn yn pregethu y bore hwnnw ynghylch y wraig weddw a'r olew. Fel yr oeddwn yn myned ymlaen, gwelais ei sylw wedi ei ennill. Yr oeddwn yn awyddus i gael gwybod pa effaith oedd hanes gwyrth yn gael ar feddwl anoleuedig. Gofynnais iddi pa fodd yr oedd yn leicio y capel, &c. Atebai ei bod yn ei weled yn lle braf iawn; a gofynnodd i mi y cwestiynau rhyfeddaf a ofynwyd erioed ynghylch y bregeth. Deallais fod ganddi ryw syniadau am grefydd, yn parotoi ei meddwl i gredu mewn gwyrthiau. Aeth i'r Ysgol yn y prydnawn, a bu gyda ni yn yr oedfa hwyrol. Cymerodd fy ngwraig ddyddordeb neillduol yn yr eneth; a phenderfynodd, os cai gydsyniad ei rhieni, i'w chymeryd yn wasanaethyddes, a'i dwyn ymlaen mewn gwybodaeth. Bu ei thad yn agos i flwyddyn cyn rhoddi ei gydsyniad; ond pan oedd efe groesaf, llwyddai Catherine i fedru dod i'r moddion yn ddigoll. Dysgodd ddarllen yn fuan. Yna rhoddwyd iddi fenthyg Beibl a Thaith y Pererin i fyned gyda hi adref. Darllennai y rhai hynny i'w brodyr a'i chwiorydd. Dysgodd iddynt hwythau sillebu a darllen, a denodd hwynt gyda hi i'r capel. Wedi iddi ddyfod atom i fyw, daeth yn aelod cyflawn o'r eglwys, ac yn athrawes ffyddlawn yn yr Ysgol Sul. Nid oedd. arnom ni fel teulu lawer o angen am wasanaeth geneth o'i hoed hi; ond yr oeddym yn cael yr hyfrydwch o weled un wedi cael ei chipio fel pentewyn o'r tân, ac yn cael ei pharotoi i ogoniant y nef. Wedi iddi fod gyda ni dair blynedd, cawsom le iddi gyda Mrs. Ll Bryn. Er bod y feistres yn dra gelynol at Ymneillduaeth ac Ymneillduwyr, deuai Catherine dair gwaith bob Sabbath i'r capel, ac ni thaflodd ei meistres un rhwystr ar ei ffordd. Dywedai Mrs. Ll, "Y mae Catherine yn gofalu na byddo dim gwaith yn colli drwy ei bod hi yn myned i'r capel; felly yr wyf yn cyfrif mai nid fy amser i, ond ei hamser ei hun, y mae yn gymeryd. Nid oes yn y wlad ei gwell fel morwyn, ac nis gwn beth a wnawn hebddi." Yr oedd ein chwaer ieuanc yn cynhyddu cymaint yn ei rhinweddau, nes y tybiodd Mrs. Ll ei bod yn haeddu mwy o gyflog nag a allai hi roddi iddi; ac ysgrifennodd at foneddiges gyfoethog yn Llundain yn ei chylch. Daeth llythyr yn ol yn hysbysu fod yn dda gan y foneddigés gael ei hanes—y rhoddai £20 o gyflog y flwyddyn gyntaf iddi; ac yr ychwanegai ryw faint bob blwyddyn os byddai yn ei boddhau.
Yr ydym wedi dilyn hynt y chwaer ieuanc ragorol hon, nes yr ydym yn ei chael yn gwasanaethu yn nheulu un o brif areithwyr y Senedd. Yr oedd y boneddwr hwn yn cadw tri o dai—un yn Llundain, un yn Bath, ac un yn Norfolk. Gwelwn hi ynghanol profedigaethau newyddion a pheryglus y servants' hall— profedigaethau a fuont yn angeuol i grefydd a moesoldeb miloedd o bobl ieuainc. Ceisiwyd ar y cyntaf wawdio ei chrefydd allan o honi; wedi hynny ceisiwyd ei denu allan o honi drwy rith—garedigrwydd, a hudoliaethau poblogaidd; ond daliodd fel aur pur yn y ffwrn. Gwelodd, gyda galar, y gwastraff a'r anonestrwydd oedd yn myned ymlaen. Bu mor onest a rhybuddio ei chydweinidogion yn garedig, ac awgrymodd y dylai eu meistr gael gwybod yr hyn oedd yn myned ymlaen. Tynnodd hynny ystorm ofnadwy am ei phen. Gofynnai iddi ei hun yn fynych, Beth yw fy nyledswydd?" Yr oedd ei chydwybod yn dweyd mai achwyn ar ei chydweinidogion a ddylasai; ond yr oedd moesreolau y servants hall yn gosod allan achwyniad yn waeth na lladrad na llofruddiaeth. Bu yn gyfyng arni dros dymor; ond wrth weled datguddiadau newyddion o anonestrwydd o ddydd i ddydd, penderfynodd amlygu y cwbl i'w meistres. A rhag iddi ymddangos yn gweithredu yn fradwrus, gofynnodd un bore i un o'r waiters, yng ngwydd yr holl weinidogion, i ofyn i'w meistres a gai hi siarad â hi. Cyn pen awr daeth galwad iddi ymddangos ger bron ei meistres. Dywedai wrthi fod yn ddrwg iawn ganddi ei blino; ond na fedrai aros yn hwy yn ei lle yng ngolwg y pethau oedd yn myned ymlaen yn y tŷ. Dywedai ei bod wedi cael ei dwyn i fyny yn grefyddol, ac mai gair Duw oedd ei rheol. O ganlyniad, nas gallai gydymffurfio ag arferion y gweinidogion, y rhai oeddynt i'w thyb hi yn anonest. Ymddangosai ei meistres yn ffroenuchel, a dywedodd ei bod hi yn deall pa fodd i gadw establishment cyn iddi hi ddyfod yno, a bod croesaw iddi fyned ymaith os oedd yn anfoddloni ar ei lle; ar yr un pryd dywedai, "Mi a roddaf y character goreu i chwi." Wedi iddi ddyfod i blith y gweision a'r morwynion, ymddanghosent oll yn bryderus a llidiog, nes iddi hi ddweyd wrthynt ei bod yn ymadael, yr hyn a barodd sirioldeb mawr.
Ymhen deuddydd daeth galwad drachefn i'r Gymraes ymddangos ger bron ei meistres. "Y mae eich meistr a minnau wedi ystyried yr hyn a ddywedasoch y dydd o'r blaen," ebe Mrs. B, "ac yr ydym yn barnu y dylem fod yn ddiolchgar i chwi am eich datguddiadau; byddwch gystal ag adrodd yr hyn sydd yn ymddangos i chwi yn anonestrwydd yn y tŷ." Adroddodd ein chwaer ieuanc ddigon i beri ymchwiliad manwl, a chafwyd allan fod_(page_70_crop).jpg)
masnachwyr anonest mewn cynghrair â'r gweinidogion yn yspeilio eu meistr, a bod y servants' hall yn costio mwy na'r drawing room iddo. Diweddodd yr ymchwiliad mewn chwyldroad cyffredinol; trowyd yr holl weinidogion ymaith ond y Gymraes, yr hon a dderbyniodd anrheg o £10 gan ei meistr am ei ffyddlondeb. Codwyd hi i sefyllfa o ymddiriedaeth yn y ty, a bu yno bymtheg mlynedd. Drwy gynhildeb a gofal, casglodd swm mawr o arian, er ei bod yn cynhorthwyo llawer ar ei rhieni a'i brodyr a'i chwiorydd. Tair gwaith yr ymwelodd â'i chartref yn ystod yr amser, ac ar un o'r adegau hynny y daeth a'r dodrefn newydd ar y pulpud. Yr oedd ei dull diymffrost a'i gwisgiad plaen yn destyn siarad cyffredinol. Gwelsom lawer o enethod yn dyfod adref i Gymru " wedi gwario eu holl lafur am wisgiadau gwych, i dorri ffugyr ymysg eu hen gymydogion, heb ganddynt hanner coron i'w roddi i fam dlawd: ond yr oedd gan Catherine wisgiad syml, da,—digon o Gymraeg, a digon o arian yn ei phwrs i rannu dros ugain punt i'w hen gymydogion tlodion bob tro y talai ymweliad â'r hen ardal. A'r tro diweddaf y bu gartref cafodd yr hyfrydwch anrhaethol o weled ei thad a'i mam, ei brodyr a'i chwiorydd, yn eistedd gyda hi wrth fwrdd y cymundeb mewn capel bychan a adeiladwyd yn y Ceunant, at yr hwn y rhoddodd ac y casglodd hanner cant o bunnau.
Pan fu farw ei mam, ysgrifennais i gyflwyno y newydd galarus iddi, a derbyniais yr atebiad canlynol oddiwrth ei meistres:—
BARCH. SYR,—
Danghosodd Catherine Hughes i mi eich llythyr caredig a chydymdeimladol yn hysbysa iddi am farwolaeth ei mam. Y mae hanes oriau diweddaf yr hon a'i magodd —y cysuron nefol a brofodd yn y glyn, wedi profi braidd yn ormod i'w chyfansoddiad ddal. Y mae yn ddrwg iawn gennyf fy mod dan yr angenrheidrwydd i'ch hysbysu, fod sefyllfa ei hiechyd y fath, nad yw yn rhesymol iddi gymeryd taith nor bell ag yna ar y tymor hwn o'r flwyddyn. Yr ydym ni ar gychwyn i Rufain, ac yn penderfynu ei chymeryd gyda ni, er rhoddi iddi fantais hinsawdd tyner Itali. Yr wyf yn deall mai i chwi a'ch priod werthfawr y mae yn ddyledus am ei haddysg boreuol; ac nis gallaf ganiatau i'r cyfleusdra hwn fyned heibio heb roddi i chwi yr hysbysiad boddhaol na bu eich llafur hunanymwadol yn ofer. Y mae yn un o'r gweinidogion ffyddlonaf a gwerthfawrocaf a fu mewn teulu erioed, ac yr wyf yn credu fod ei ffyddlondeb fel gwasanaethyddes yn tardiu oddiar ei chydwybodolrwydd fel Cristion. Y mae yn cario ei chrefydd i'w holl gyflawniadau heb drwst na rhodres. Yr wyf yn cyflwyno i chwi y £10 mewnol fel diolch-offrwm i chwi ain y cysur a gefais yn eich disgybl.
Yr oedd llythyr Catherine druan yn un o'r pethau mwyaf effeithiol a ddarllennais erioed. Dywedai,—
Y mae fy meistr a'm meistres yn mawrhau eu caredigrwydd, am fy nghludo i Itali er mwyn i mi wella. Ond buasai yn well gennyf farw gartref. Mae'n debyg mai fy nyledswydd yw ymostwng i drefniadau meddygon. Ond! &c.
Yr oedd ei llythyr yn cynnwys £10 i'w thad at gostau claddedigaeth ei mam.—O Rufain y daeth y llythyr nesaf. Dyma gopi o hono,—
BARCH. SYR,—
Pan ysgrifenais atoch ddiweddaf, ychydig a dybiwn y byddai raid i mi mor fuan gymeryd fy ysgrifell i gyflwyno i chwi y newydd gwir alarus fod ein rhagorol Catherine. Hughes wedi ymadael a holl drafferthion y byd hwn. Bu farw wythnos i heddyw mewn gwir ddiogel obaith. Yr oedd ei meistr a minnau a'n plant wrth ochr ei gwely pan oedd yn tynu ei hanadliadau olaf; a byth, byth, ni anghofiwn yr olygfa. Os gwelais y nefoedd ar y ddaear erioed, yno y gwelais hi. Y mae ei marwolaeth orfoledd. us wedi effeithio yn rhyfeddol ar ddwy o'm merched, y rhai a ddygwyd mor ragluniaethol i weled y prawf hwn o wirionedd crefydd. Claddwyd hi yn ddisoremoni: oherwydd ni oddefa yr awdurdodau i ni gael gweinyddiad Protestanaidd wrth gladdu ein meirw, ac ni wnant hwythau weinyddu uwchben heretic! Ni chaniateir i ni godi beddadail iddi. Y cwbl a ganiateir yw gosod carreg ar ei phen a dwy lythyren arni, "C. H." Bu adeg ar fy oes pan y buaswn yn cyfrif seremoni gwag yn help i sicrhau iachawdwriaeth, ond yr wyf heddyw yn teimlo yn wahanol. Darfu i ni fel teulu dynghedu ein gilydd uwchben gweddillion marwol Catherine, na ddywedem air byth o ddiystyrrwch ar grefydd yr Anghydffurfwyr. Y mae Bank-book Catherine a'i hewyllys ym meddiant ei meistr, yr hwn a gyflwyna i'w theulu, drwy eich llaw chwi, tuag wyth cant o bunnau, &c.
Y mae adgofio bywyd a marwolaeth y chwaer ffyddlawn hon yn fy arwain i annerch dau ddosbarth.
Wasanaethyddion! byddwch ffyddlawn a gonest. Cyfrifwch yn ddyledswydd arnoch hysbysu pob anonestrwydd a thwyll a weloch yn eich cydwasanaethwyr. Plygwch i lais eich cydwybodau, a glynwch wrth eich crefydd ym mhob amgylchiad. "Dyrchafa di hi, a hi a'th ddyrchafa di."
Foneddigion! (ond ffolineb yw i mi ddis- gwyl y gwelant hwy hyn o sylw; ond pe cawn eu clust, dywedwn wrthynt), Edrychwch yn fanwl ar ol eich sefydliadau. Ymaith â'r wag dybiaeth na oddef urddas i foneddiges edrych i'r gegin, y servants' hall, y pantry, a'r seler. Y mae eich diofalwch chwi wedi temtio miloedd o ieuenctid i lwybrau anonestrwydd a thwyll. Yn wir, prin y gellwch feio eich gwasanaethyddion am eich twyllo, yr ydych yn gosod y brofedigaeth ger eu bron, ac nid yw yn rhyfedd fod cynifer o honoch yn myned yn fethdalwyr, oblegid y servants' hall, ac nid y drawing room, sydd yn dinistrio llawer o honoch.