Gwaith William Ambrose (Emrys)/D. Rhys Stephen

Gwaith William Ambrose (Emrys)

gan William Ambrose (Emrys)

golygwyd gan Owen Morgan Edwards

IV. D. RHYS STEPHEN.

Ni welir pan gollir planigyn o'r goedwig,
Neu un o'r mân flodau sy'n gwisgo y ddôl;
Ond teimlir pan gollir brenhinbren llydanfrig,
Mae'n gadael y gwagle'n amddifad ar ol:
Ac felly pan gollir llenorion uchelddysg,
A'r prif arweinyddion mewn dawn ac athronddysg.
Mae'n gosod cenedloedd mewn trallod a therfysg;
Galara y doeth, a rhyfedda y ffol.

Yr hynaws RHYS STEPHAN! Ychydig a dybiodd
Fod angau mor agos yn minio ei gledd;
A llai a ddisgwyliodd yr awen a noddodd,
Y deuai mor fuan i wlychu ei fedd:
O blentyn athrylith, yn llawn cyfeillgarwch!
O Gymro diffuant, yn llawn o wladgarwch!
Cyfarfu delweddau pob math o hawddgarwch
Yn llewyrch ei lygaid, a harddwch ei wedd.

Ni fynnwn lychwino y fath ragoriaethau,
Drwy lunio'i alareb a'm teimlad yn llon;
'Rwy'n diolch am gymorth ochenaid a dagrau,
I garo y baich sydd yn llethu fy mron:
Mae'm calon glwyfedig yn engraifft o filoedd
Sy heddyw'n cydwaedu ar hyd ein hardaloedd;
Mae dagrau plant Gomer yn heilltion aberoedd,
Yn brawf o wir deimlad ein hanwyl wlad hon.

O ddyfnder dinodedd, drwy bob anhawsderau,
Y codai Rhys Stephan i fawredd ei fri;
Mae uchel athrylith yn herio pob rhwystrau,
A myn ei therfynau fel awyr a lli:

I deml gwybodaeth y mynnodd ymlwybro,
A hyn oedd ei eiriau ar drothwy'r deml honno,
"Aed golud y ddaear i'r sawl a'i chwenycho,
Ond rhodder agoriad gwybodaeth i mi."

Bu'n eistedd wrth draed y prif athraw yn Israel,
Sef Davies Tredegar, duwinydd di-ail;
Rhoes gysur ac ymffrost i'r hybarch Gamaliel,
Ac i'w fawr boblogrwydd gosododd y sail:
Y Duw a fu'n dangos ei llwybr i'r wawrddydd,
A ddirgel arweiniodd ei feddwl ysplenydd;
Gogwyddwyd ein cyfaill at rinwedd a chrefydd,
Mor esmwyth a'r rhosyn yn agor ei ddail.

Fe'i galwyd yn fore i gylchoedd cyhoeddus,
Cyfodai obeithion o fawredd i ddod,
A diball ymroddiad ei feddwl awyddus
Yn casglu defnyddiau disgleirdeb ei glod;
Hynododd ei hunan yng ngholeg y Fenni,
Ei gydysgoleigion a rwynwyd i'w hoffi,—
Ni threuliai ei amser ar lythau diogi,
Ond fel un mewn egni am gyrraedd y nod.

Dysgeidiaeth a natur sy'n rhannu'r anrhydedd,
Am godi'r fath wron nodedig o'n plith;
Athrylith a myfyr a'i hurddent â mawredd,
Cofleidiodd bob sylwedd—gochelodd bob rhith:
Ymroddodd i chwilio elfennau gwirionedd,
Sychedai am ddeall pob achos a thuedd,
Fel blodau sychedig dan wres y cyhydedd
Yn agor eu genau i yfed y gwlith.

Cyn'lleidfa Bryn Hyfryd, yn nhref Abertawy,
Fu'n gwledda yn llawen ar flaenffrwyth ei ddawn;

Tyrfaoedd awyddus Casnewydd, ym Mynwy
Fu'n profi grawnsypiau yn addfed a llawn:
Ffarweliodd â Chymru, hen gartre'i hapusrwydd;
Ac aeth i Fanceinion, dan ddeddf angenrheidrwydd;
Dychwelodd yn ol i hen wlad ei boblogrwydd,
Lle treuliodd gymylog anesmwyth brydnawn.

Llewyrchodd fel seren ym mysg y Bedyddwyr,
Addurnai'r Mai wyliau ar loriau Caerludd;
Bu'n angau i ragfarn chwyddedig ymhonwyr,
Na welant mewn Cymro ond gwagnod difudd:
Sefydlodd ei hunan mewn myrdd o galonnau,
Enillodd serchawgrwydd at feibion ein bryniau,―
A'r newydd galarus fu'n rhwygo'n teimladau,
A wnaeth lawer estron dyngarol yn brudd.

Yn nydd ei ogoniant pwy gyfuwch a'n gwron?
Y doniol Rhys Stephan ystyriwn fel tad;
Ei enw a welid yn britho'r misolion,
A thaenai pob awel ei glodydd drwy'n gwlad:
Bu'n casglu gwobrwyon ar faesydd llenyddiaeth,
Bu'n eistedd mewn urddas ar feinciau beirniadaeth,
Bu'n llenwi gobeithion prif ddynion ein talaeth,
Wrth weld ei fedrusrwydd yn arwain y gâd.

Er bwrw ei goelbren yng nghylchoedd estroniaid,
Ni chollodd ei hoffder at heniaith ei wlad;

Nid ydoedd un galon ym mysg y Gomeriaid
Weddiai'r fwy rhwydd am ei llwydd a'i pharhad:
Gwladgarwyr yn wir oedd ei unig gyfeillion,
Ei fynwes agorai i'w derbyn yn union;
Gomeres ddiffuant a swynodd ei galon,
Cadd wyrion ein Gomer i'w alw yn dad.

Carnhuanawc a Stephan, y ddau frawd uchelfri,
I gadw'n defodau gydweithient mewn hedd;
Dwy seren ddisgleiriaf Eisteddfod y Fenni,
Ddiffoddwyd, ddiffoddwyd yn nh'w'llwch y bedd!
Llithrigrwydd ymadrodd, a chraffder beirniadaeth,
Meddyliau newyddion yn llawn o drydaniaeth,
Ac ysbryd llafurus tuhwnt i ddirnadaeth,
Roes iddynt ddylanwad ar ysbryd y wledd.

Hyawdledd y Cymry a hoffai yn ddirfawr,
Gwresogrwydd y dull, a phereidd-der y llais;
Rhoes engraifft o hono ar lawer esgynlawr,
Wrth fesur cadwynau gorthrymder a thrais;
Eisteddai sirioldeb ar bob cynulleidfa,
Pan welid e'n esgyn hyd risiau'r areithfa.
Lle bwriai ei lawryf wrth groes y Messia,
Yn ysbryd y Cymro a choethder y Sais.

Yr oedd yn dduwinydd galluog a golau,
Ni fynnai ymwystlo i Rabbi na Thad;
O'i ffrwythlawn ysgrifell caem werthfawr draethodau,
Bu'n profi pob ysbryd a hudai y wlad:

Ei farn anibynnol oedd lawn o wreiddioldeb,
Ni fynnai un safon ond safon Dwyfoldeb,
Ni fynnai ei rwymo wrth bynciau ystrydeb,—
Mewn pob rhyw newydd—deb ni theimlai foddhad.

Ei feddwl cyfoethog oedd fel amgaueddfa,
A phob rhyw wybodaeth yn barod ger bron,
Troelliadau'r ffurfafen—symudiad y ddaear—
Dylanwad y lleuad ar derfyn y donn;
Os ceisiem oleuni ar gelloedd hynafiaeth,
Ar droellau rhesymeg, a rheol beirniadaeth,
Ar ddeddfan daeareg, a cheinion barddoniaeth,
Ein holl ymofynion ddiwallai yn llon.

Rhy uniawn oedd Stephan i drafod gelynion,
Agorai i estron ei galon i gyd;
Hyderai'n blentynaidd fod pawb yn gyfeillion,
Nes teimlo fod dynion yn fradwyr o fryd:
Nid hynod yw canfod y fath ddiniweidrwydd;
Yn llewyrchu dan gysgod y fath fawreddogrwydd ;
Ni ddisgyn y doethawr o binacl enwogrwydd,
I ddarllen cyfrwysdra cyffredin y byd."

'Roedd ganddo alluoedd i'n gwneuthur yn llawen,
A moroedd o chwedlau, heb waelod na thrai;
Ei dymer ddigriflon fu'n nod i genfigen,
A rhai o'i fân frychau'n fynyddoedd a wnai:
Os bwriwyd ef weithiau i derfyn cellweiriaeth,
Gan berffaith gasineb at bob Phariseaeth,
Bu'n curo'n grynedig wrth borth Iechydwriaeth,
Bu'n moli'r drugaredd faddeuodd y bai.

Ni fynnai ymwerthu i fydol gyfrwysdra,
A lledu ei babell dan gysgod yr yw;
Ni fynnai ymgladdu mewn bydol orffwysdra,
Drwy symud i frasach corlannau i fyw:
Ni fynnai aberthu ei gred na'i wladgarwch,
Na heddwch cydwybod, i fydol lonyddwch;
Dewisai ymdagu â phob annedwyddwch,
Yn hytrach na digio'i gydwybod a'i Dduw.

Bu'n araf ddihoeni yng ngolwg marwolaeth,
A chymysg deimladau yn llenwi ei wedd;
Bu dwylaw caredig cyfeillion llenoriaeth
Yn ceisio esmwytho'i ddisgyniad i'r bedd:
Ond cennad marwolaeth ni fynnai ei siomi,
Ymdduriodd fel llofrudd yn erbyn tosturi,
Gan chwerthin ar ddagrau a gwawdio trueni,
Y cadarn a fynnai yn ymborth i'w gledd.

Tra bu yn dihoeni mewn angen a gwaeledd,
Cadd weled amrywiaeth cyfeillion y byd;
Y dynion a noddodd yn nydd ei ogonedd,
I'w ddagrau a'i ochain yn ddall ac yn fud!
Aeth "Offeiriad a Lefiad y tu arall heibio,
Ond Duw a ddarparodd Samariad i'w wylio:
O rith gyfeillgarwch! Os na fedri wrido,
Dod mantell cywilydd am danat, mae'n bryd!

Pwy ddichon ddarlunio teimladau fy mynwes,
Pan gwrddo fy llygaid wylofus a'i lun
Y llygaid chwareuol, y dullwedd dirodres,
A'r gwallt anghudynog fel anhrefn y beddrod,
A chofio'i fod heddyw yn nyfnder y beddrod,
Na feiddiaf obeithio cael eto'i gyfarfod,
Pa ryfedd os gwibia'm dychymyg mewn trallod,
I dywallt fy nagrau ar fedd y fath un?

Mae pwyntel y cof yn darlunio ei wyneb,
A'r hen olygfeydd yr aem drwyddynt ynghyd,
A'i ddiball arabedd yn taenu sirioldeb
Ar holl amgylchiadau helbulus y byd:
Mae llu o'i gyfeillion yn dilyn eu gilydd,
I weld ei orweddfa ym mynwent Casnewydd,
Eu dagrau sy'n disgyn ar faen y bedd llonydd,
A dyma iaith gymysg y dagrau i gyd;—

"Gorffwysa, bererin lluddedig,
Aeth heibio ystormydd y daith;
Boed heddwch i'th lwch cysegredig,
Dibenwyd dy boenau a'th waith:
Dy frodyr galarus sy'n nesu,
Gan rodio yn ysgafn eu cam,
I weled y man y gorffwysi,
Yn dawel ym mynwes dy fam.

"Gadewaist dy dylwyth amddifaid,—
Yr Arglwydd a'u ceidw yn fyw;
Dy weddw sy'n bwrw'i hochenaid
I sylw trugarog ei Duw:
Mae rhinwedd a rhyddid yn ffynnu,
Mae baner cyfiawnder ar daen;
Mae arfau y nef yn gorchfygu,
A'r gwersyll yn symud ymlaen!

"Mae meddwl am orfod troi ymaith,
A'th adael yn llaith wely'r bedd.
Yn agor ffynhonnau o hiraeth,
Yn gwanu y galon fel cledd!
Ffarweliem yn fynych cyn yma,
Mewn gobaith cyfarfod yn llon;
Ond dyma y ffarwel ddiweddaf
Y ffarwel sy'n rhwygo y fron!

"Mae llu o'th gyfeillion yn barod
I blannu yr helyg a'r yw,
I dyfu ar ymyl dy feddrod
Hyd foreu d' adferiad i fyw;
Tra fyddo yr helyg yn wylo,
A'r ywen yn setyll yn wyrdd,
Tra pery yr awel i suo,
Dy enw fo'n anwyl gan fyrdd.

"Y Duw a fu'n codi Eleasar
I weini'n lle Aaron ei dad,
A godo dy feibion gorhawddgar
Yn addurn i'w crefydd a'u gwlad;
Tra byddo olwynion llyfn amser
Heb redeg eu gyrfa i ben,
Y byddo hil Stephan a Gomer
Yn ffrwytho dan fendith y nen!"

Nodiadau