Gwaith William Ambrose (Emrys)/Harri

← Y Blodeuyn Olaf

Gwaith William Ambrose (Emrys) gan William Ambrose (Emrys) golygwyd gan Owen Morgan Edwards

Pa beth a wnaf? →

HARRI.
"Onid pentewyn ydyw hwn wedi ei achub o'r tân?"

WRTH adgofio" yr holl ffordd yr arweiniodd yr Arglwydd fi drwy'r anialwch," nis gallaf anghofio rhai dychweliadau hynod y bum yn dyst o honynt. Y mae agwedd grefyddol cynulleidfa, ar rai adegau, yn llenwi mynwes y gweinidog â digalondid—y crefyddwyr goreu yn afrywiog eu tymherau—y gweddiau yn oerion a diafael—aelodau yr eglwys yn syrthio i bechodau a'r cenhedloedd yn gofyn, Pa le y mae eu Duw hwy?" Yn y fath dymor, y mae llawer gweinidog wedi amheu ei godiad i'w swydd. Gofyn yn fynych iddo ei hunan beth fyddai oreu iddo wneuthur. A fyddai yn well iddo ymadael a rhoddi ei le i arall? Y mae sawyr y digalondid yn sicr o fod yn ei bregethau, er ceisio milwrio yn ei erbyn. Nid oes un testyn yn cydio yn ei feddwl ond profiadau isel saint yr Ysgrythyrau. Duw yn unig a wyr mor werthfawr ar adeg o'r fath yw gweled pentewyn yn cael ei gipio o'r tân.

Ers llawer blwyddyn yn ol yr oedd ein cynulleidfa wedi ymollwng—rhai o blant y diwygiad yn troi allan yn groes i'n gobeithion—anghydfod wedi codi rhwng teuluoedd â'u gilydd—a'r eglwys heb ychwanegiad dros fisoedd lawer; ond, drwy drugaredd, fe ddygwyd yn yr adeg isel honno dystiolaeth i nerth yr efengyl drwy achubiaeth hynod un o'r cymeriadau gwaethaf yn y wlad.

Ym mhentret bychan Cefn——, yr oedd dyn cryf o'r enw Harri yn byw, yr hwn oedd yn ddiareb yng ngenau y wlad fel "y pennaf o bechaduriaid." Nid oedd nemawr bechod nad oedd yn euog o hono. Yr oedd yn herw-heliwr, yn feddwyn, ac yn ymladdwr. Yr oedd ei iaith yn ddychrynllyd, a chiliai pawb o'i ffordd. Yr oedd o dymherau creulawn; a chan nad oedd wedi cymeryd trafferth i ddisgyblu ei deimladau, cyfrifid ef yn fflangell ar yr ardal. Gwae oedd i'r hwn a wrthodai fwyd na diod na dim arall iddo ar goel, a dwbl wae oedd i'r hwn a feiddiai ofyn tâl iddo am ddim a gai. Yr oedd wedi priodi pan ddaethum yma i fyw, ac wedi hanner torri calon ei wraig, druan, yr hon oedd yn un o'r merched mwyaf diwyd, glanwedd, a medrus yn y wlad. Y mae yn syndod fel y mae dyhirod o ddynion yn gallu hudo merched o'r fath oreu i'w priodi. Y mae gan bob cymydogaeth engreifftiau galarus o hyn; pan y gwelir dynion da, diwyd, yn fynych yn cael eu rhwymo hyd angeu wrth greaduriaid afrywiog, diles, a diog. Barnem ni y buasai yn llawer gwell pe rhwymesid yr afrywiogion gyda'u gilydd, i ymladd allan eu brwydrau, tra y caffai pobl ddiwyd a rhinweddol fwynhau cymdeithas eu gilydd mewn tawelwch—hiliogaeth Cain, a hiliogaeth Seth, ar wahan; ond, fel arall yn fynych y gwelir pethau yn y byd annhrefnus hwn. Byddai gwraig Harri, druan, yn fynych o dan ei chlwyfau, er ei bod yn llafurio yn galed i gadw ei thy, a bwydo y diogyn meddw a ddylasai ei chynnal. Hi a ymollyngodd o'r diwedd dan bwys tlodi, erledigaeth, a digalondid, nes ymddieithrio o bob addoldy. Ni roddai efe gymaint o barch i'r Sabbath a newid ei wisg, pan fyddai ganddo ail wisg i'w rhoddi am dano. Efe oedd y banerwr ym myddin uffern. Aeth rhai o'i gymydogion mor bell a dymuno iddo ddyfod i'r ddalfa, a chael ei alltudio i rywle.

Bu farw plentyn i Harri, a daeth ataf i ofyn a allasai gael lle ym mynwent y capel i'w gladdu. Yr oedd hynny o dynerwch ag oedd yn ei natur yn canolbwyntio yn y plentyn hwnnw, a danghosai gymaint o deimlad fel y parhaodd er syndod i bawb yn sobr o ddydd marwolaeth hyd ddydd claddedigaeth ei fachgen. Pan oeddwn yn annerch y gynulleidfa cyn cau y bedd, dywedais fod Duw wedi taro y parod er rhybudd i'r amharod. Ceisiais ddangos tynerwch Duw yn ei oruchwyliaethau, ac mor anhawdd oedd ganddo roddi pechadur i fyny. Yr oedd y pethau hyn yn bethau newydd iddo ef, druan. Yr oedd wedi clywed am Dduw yn gwahardd yr hyn yr oedd efe yn ei garu, ac yn cosbi troseddwyr ei gyfraith; o ganlyniad, yr oedd yn gas ganddo yr Arglwydd, ac yr oedd yn credu fod Duw yn elyn iddo yntau. Ond ar adeg y claddedigaeth, daeth yr efengyl i gyffyrddiad a'i feddwl y tro cyntaf, a gwelwyd arwyddion amlwg ei fod dan ddylanwad ei deimlad, neu ei deimlad dan ddylanwad rhywbeth i raddau pell. Yr oedd y claddedigaeth ar ddydd Sadwrn, a daeth y teulu i'r capel bore y dydd canlynol; ac, er syndod i bawb, daethant yno yn yr hwyr. Sylwodd amryw o'n cyfeillion fod ffrwd o ddagrau ar bob grudd i Harri; ond ni ddychymygasant fod yno ddim mwy na dagrau natur, yn tarddu o hiraeth am y marw. Yr oedd gennym gyfarfod gweddi misol nos Lun, a daeth Harri yno yn berffaith sobr! Yr oedd tipyn o sibrwd yn ei gylch erbyn hyn. Gobeithiai rhai y gallai fod rhyw ddifrifoldeb ynddo, ac y gallai droi allan yn rhywbeth. Nos Iau yr oedd un, sydd heddyw yn hen frawd doniol, yn dyfod heibio i ni yn wr ieuanc penddu. Pregethodd yn dda dros ben. Yr oedd ei lais mor nerthol ac ystwyth ag y gall pregethwr ddymuno i'w lais fod. Ond yr oedd y gynull eidfa yn galed. Gofynnai y pregethwr pa le yr oedd yr hen "fynd" oedd yn yr oedfaon? Holai am "amenau" cynnes y dyddiau gynt. Ond ychydig o fywyd oedd yn y lle. Ond, pan yn arwain y gynulleidfa yn y diwedd at "waed y taenelliad," gwaeddodd Harri allan,—Diolch byth! mae gobaith i minnau!" syrthiodd ar y llawr yn gelain farw, a gwefreiddiwyd y gynulleidfa drwyddi, a rhoes ail gychwyniad yn y gwersyll. Daeth Harri i'r gyfeillach. Yr oedd llawer o broffwydo ei dynged, ac o ragfynegu ei gwymp. Ond, er syndod i bawb, dal a wnaeth; ac yn fuan iawn symudodd ymaith bob amheuaeth oddiar feddwl yr ardal gyda golwg ar wirioneddolrwydd ei ddychweliad. Bu yn galed iawn arno wrth fyned drwodd; ond cafodd angorfa dawel, ddiogel i'w enaid. Efe a ddysgodd ddarllen yn lled fuan, ac yr oedd blas neillduol ar bob peth a ddywedai yn y gyfeillach. Daeth yn wr da, yn gymydog da, yn dad da, yn weithiwr da; mewn gair, daeth yn grefyddwr da, ac y mae hynny yn cynnwys pob peth. Magodd dyaid o blant iachus, diwyd a llwyddiannus, y rhai a fuont yn gynhorthwy iddo pan ballodd ei nerth. Ymwared oddiwrth yr Arglwydd oedd ei ddyfodiad i'n plith ar yr amser y trodd atom. Adgyweiriwyd telyn llawer hen Gristion, a chwanegwyd amryw at rif yr eglwys.

Yr oedd tipyn o'r hen ddyn i'w ganfod ynddo ar brydiau pan gynhyrfid ei dymer. Digwyddodd un tro pan oedd Mr.—— wedi dyfod i'r capel yn feddw. Yr oedd Mr.—— yn un o'r rhai hynny na ddeuai byth i gapel pan fyddai yn sobr. Yr oedd ganddo biano yn y ty, a meirch teg i'w marchogaeth. Yr oedd crefydd yn rhy gaeth at ei chwaeth ef, ac nid oedd efe am ddarostwng ei hun drwy ymddangos mewn addoldy Ymneillduol. Ond pan y digwyddai ddychwelyd o'r dref o dan effeithiau diod, gwelais ef yn troi i mewn gyda'r dyrfa. Ymddygai weithiau yn lled dda, bryd arall ymddangosai fel un yn teimlo y gallai wneud fel y mynasai mewn capel. Yr wyf yn cofio un tro, pan oedd dau wr dieithr yn pregethu gyda ni, i'r gŵr hwnnw droi i mewn i'r oedfa ar ei ffordd o'r farchnad. Yr oedd wedi yfed dipyn yn drymach nag arferol, a dechreuodd siarad yn lled uchel nes aflonyddu y pregethwr. Erfyniai y rhai agosaf ato ar iddo dewi, ond waeth-waeth yr oedd yn myned. Anfonais Harri ato i erfyn arno naill ai i fod yn llonydd, neu i fyned allan. Wedi derbyn y genadwri, dechreuodd lefaru fel gŵr mawr. Codai ei lais yn uchel, a siaradai yn arddull crach-yswain yn dri chwarter meddw. "Os ydych yn myned i siarad yn y dull yna, Mr.—— rhaid i chwi fyned allan," ebai Harri. "Ple mae'r gŵr fedr fy nhroi i allan?" ebe yntau. Yr oedd hynny yn ormod i natur ein gwron ddal. Gafaelodd yn dynn yn ei ysgwydd—gwthiodd ef drwy ganol y bobl— drwy y drws—i'r awyr agored. Wedi ei gael O swn y gynulleidfa, ysgydwodd ef yn lled haelionus, a rhoddes iddo brawf fod yr un nerth yng ngewynau y dyn ag oedd pan y crynai ymladdwyr y wlad gan ei ofn. Un o'r dodrefn a yspeiliwyd oddiar y cryf arfog, ar ol ei rwymo, oedd y nerth hwnnw.

Yr oedd un linell brydferth iawn yng nghymeriad y dyn hwnnw, yn yr hyn yr oedd yn. rhagori ar lawer o'r pentewynion. Y mae rhai o'r dosbarth hwnnw yn caru gwneud arddanghosiad o honynt eu hunain—mynnant fod yn llewod pob cymdeithas. Ceir y rhai hyn yn son am eu hen orchestion gynteu hymladdfeydd, eu meddwdod, a'u campaugyda mwy o hyfrydwch na gweddeidddra. Ar y lleiaf o swn calon ddrylliog "ac"ysbryd cystuddiedig." Ond ymddangosai Harri, druan, yn gwbl wahanol. Yr oedd son am yr hen bethau " yn taenu cwmwl dros ei wynepryd. Dywed traddodiad y byddai Pedr yn torri i wylo bob tro y clywai geiliog yn canu, ar ol iddo gwympo. Pa faint bynnag o wir sydd yn hynny, yr ydym yn sicr y byddai y brawd duw iol sydd yn awr dan ein sylw yn tristâu pan glywai son am feddwdod ac ymladdau, yn neill duol pan glywai am benteulu yn greulon at ei wraig a'i blant. Y mae yn hyfrydwch i enaid fod yn dyst o'r fath waith effeithiol ar gyflwr un pechadur. Y mae gweled un pentewyn wedi ei achub o'r tân yn llawnach o ddyddordeb i gyfeillion y Gwaredwr na holl exhibitions y ddaear.