Gwaith William Ambrose (Emrys)/Ieuan Gwynedd

← Dihangfa'r Aderyn Bach

Gwaith William Ambrose (Emrys) gan William Ambrose (Emrys) golygwyd gan Owen Morgan Edwards

Morgan Howells →

II. IEUAN GWYNEDD.

Pwy draetha fy hiraeth am Ieuan anwylaf?
Mae adsain ei enw yn chwyddo fy mron;
Rhyw hafaidd belydryn yng nghanol y gaeaf
Yw'r funud 'rwy'n ceisio ymddangos yn llon:
Mi wn beth yw wylo wrth feddau cyfeillion.
Nid dieithr i'm mynwes yw trymion bangfeydd;
Ond archoll sydd heddyw yn gwaedu fy nghalon,
Sy'n archoll i'm cenedl drwy'i holl breswylfeydd.

Os codir cofebau i feibion gwroldeb,
Os plethir mawl—gerddi i ddynion di-nod,
Mae plentyn athrylith yn haeddu galareb,
Mae didwyll wladgarwr yn deilwng o glod:
O Dduw! ti a ddysgaist i'r blodau gydwylo.
Pan gleddir mewn t'w'llwch yr huan eu tad;

Dod gymorth i minnau roi teyrnged i'r Cymro
Fu'n addurn i'w genedl-fu'n fendith i'w wlad

Y ddaiar sy'n falch o brydferthwch y rhosyn,
Sy'n swyno ein llygad heb wybod paham;
Goddeter i Feirion ymffrostio o'i phlentyn,
Roes fythol enwogrwydd i Feirion ei fam:
Bu'n magu rhyfelwyr i noddi ei hawliau,
A'u dwylaw cyhyrog mewn bwa a chledd;
Ond ysgrif un IEUAN oedd well na chleddyfau,
I bleidio gwir ryddid, ac ennill gwir hedd.

Yn adsain rhaeadrau yr Iddon a'r Wnion,
Sy'n golchi clogwyni daneddog a serth,
Mae ardal y Brithdir sy'n hawlio y goron
Am roddi i Gymru'r fath drysor o werth:
Yn swn y ceunentydd deffrowyd talentau,
Na roed eu rhagorach ar allor ein Duw;
Ychydig fel Ieuan a gwympodd gan angau,
A llai o'i gyffelyb adawodd yn fyw.

Mân wersi yr aelwyd fu'n ffurfio'i alluoedd,
Yng nghanol gweddiau dechreuodd ei oes;
Ei fam batriarchaidd, ar drothwy y nefoedd,
Fu'n gwisgo ei phlentyn i ryfel y groes:
Os tyngwyd Hannibal wrth allor Paganiaeth,
I fythol elyniaeth at Rufain a'i chledd;
Tyngedwyd ein Ieuan wrth allor Crist'nogaeth,
I ymladd â phechod o'i febyd i'w fedd.

Cychwynnodd ei yrfa heb noddwr na chyfaill,
Y rhwystrau bygythiol a chwalodd bob un;
Y dydd y cyfrannai wybodaeth i eraill,
Y nos y diwylliai ei feddwl ei hun:

Darllennem yn llygad y bachgen awyddus
Arwyddion o fawredd dilynol ei oes;
Addawem hir ddyddiau i'w ysbryd llafurus,
Ond gobaith ar edyn marwolaeth a ffoes!

Ym Marton, Llanuwchllyn, a thref Aberhonddu,
Bu'n yfed o ffynnon gwybodaeth a dysg;
Ei gydysgoleigion talentog o'i ddeutu
A'i llawen gyfrifent y mwya'n eu mysg:
O bob gwir fyfyriwr gwnaeth gyfaill diffuant,
Gwnaeth hanner gelynion o'r diog a'r ffol;
Rhai, gydag ef heddyw, sy'n nheyrnas gogoniant,
A mwy a adawodd mewn hiraeth ar ol.

Prysurodd i'r cysegr drwy lysoedd dysgeidiaeth,
Ymaflodd yn santaidd wasanaeth ei swydd;
Dysgeidiaeth a natur oedd gwraidd ei athroniaeth.
A gras a'i cymhwysodd i'w lafur a'i lwydd:
Yn Saron, Tredegar, y diwyd lafuriai,
Heb lethu un rhinwedd, nac arbed un bai;
Y llyfrgell a'r nefoedd oedd yn ei bregethau,
A'i gylchoedd mor gyson a llanw a thrai.

Ei ddiball ymroddiad a fagodd y gelyn
A'i lladdai yn araf, dan wenu yn llon;
Y bluen a dyfodd yn aden yr eryr,
Roes asgell i'r saeth a drywanodd ei fron:
Rhy wan oedd ei babell i'r enaid mawreddog,
A grym ei athrylith a wywai ei wedd;
Bu raid i'w gorff deimlo ei feddwl gorfiniog,
Fel wain yn ymagor gan lymder y cledd.

Fe dorrwyd llinynau tyneraf ei galon,
Dilynodd ei briod a'i baban i'r bedd;
Ond collwyd y dyn yng ngwroldeb y Cristion,
A'r hyn a bregethai a wiriai ei wedd:
Nid stoicaidd athroniaeth fu'n sychu ei ddagrau,
Nid calon ddideimlad oedd calon ein brawd;
Ond ysbryd plygedig i'r Dwyfol drefniadau
Gysgodai wendidau cynhennid y cnawd.

Ei nychdod cynhyddol a groesai'i gynlluniau,
Ei fwriad a ddryswyd, er cymaint ei aidd;
A gwelwyd, er galar, fod mynych wendidau
I dorri'r cysylltiad rhwng bugail a phraidd :
Os lluddiwyd i'n gwron gael sefyll yn gyhoedd,
I synnu tyrfaoedd â ffrydlif ei ddawn,
Darparwyd cylch arall i'w fawrion alluoedd,
I weini'i genedlaeth yn oriau'i brydnawn.

Y Crewr anfeidrol fu'n dweyd "Ysgrifenna "
Wrth Ioan yn Patmos, am air Duw yn gaeth,
Anadlodd ar ysbryd ein Ieuan hawddgara',
Gan ddweyd Ysgrifenna,"—ac felly y gwnaeth:
Ei ufydd ysgrifell dderbyniai'r genhadaeth,
Ymroddodd i'r gorchwyl hyd derfyn y daith;
A chlywai'm dychymyg, ar awr ei farwolaeth,
Ei Dduw yn dywedyd, "Gorffennaist y gwaith."

Bu'n ymladd ein brwydrau ar faes "Y D'wysogaeth,"
Ail fywyd yn rhinwedd a rhyddid a roes;
A phrofwyd eiddigedd ffug-fawrion y dalaeth,
Wrth weled bachgenлyn yn arwain yr oes!

Ei nerth a'i wroldeb a'i nodent yn addas
I ddal Baner Rhyddid," a'i chwifio'n ein mysg;
Gwrth'nebai'r gormeswyr sy'n bwyta y deyrnas,
Sef diffyg cynhildeb, a sobrwydd, a dysg.

Pan wibiai'r Ysbiwyr drwy Gymru heddychlon,
I guddio rhinweddau cyfoethog a thlawd,
Enynnwyd gwladgarwch angerddol ein gwron,
A'u ffug Adroddiadau "a fwriodd i wawd:
Os collodd ei olwg ar rai o'n mân frychau,
Ym mawredd ei gariad a phoethder ei sel,
Mae calon dyngarwch yn maddeu'i wendidau,
A llygad y genedl yn rhinwedd a'u gwel.

Ei nerth a'i gadawodd a'r "Faner" fuddugol
I ddwylaw gwyr ereill ollyngodd yn brudd;
Disgynnodd o'i law yr ysgrifell drydanol,-
Dychwelodd i'w henwlad o ferw Caerludd:
Cyfeiriodd i Gymru o fangre estroniaeth,
Fel Tad y ffyddloniaid," heb wybod i b'le;
Ei unig arweinydd oedd Dwyfol Ragluniaeth,
A theimlai ei gartref yn nodded y ne'.

Y Duw sy'n gofalu am rilyn awr-hoedlog,
Ddarparodd i Ieuan gynorthwy yn hawdd;
Agorodd dosturi'n "Gwenynen" oludog,^[1]
A'r llenor adfydus gadd gysgod ei nawdd:
Adfywiodd ei ysbryd-ymroes i'r anturiaeth
Roes iddo orseddfainc yn serch Y Gymraes;
Tra perchir cymeriad rhwng bryniau'n T'wysogaeth,
Bydd arogl ei enw fel arogl y maes.

Ymroddai'n ddiorffwys mewn llafur anha fal,
Cyflawnodd orchestion-bwriadodd fil mwy;
Pa Gymro gyflawnodd orchestion cyfartal,
Cyn croesi terfyngylch tri dengmlwydd a dwy?
Ei enw a bery mewn parch dan bob cronglwyd,
Tafodau babanod a'i bloesgant yn llon;
Ei deg ddarllenyddion siriolant bob aelwyd,
A mamau'r oes nesaf fydd plant yr ces hon.

Y coegddyn a ddywed,-"Rhy lem oedd ei 'sgrifell,
Rhy finiog, ysgatfydd, ei ddoniau trahaus:"
Bradychwyr fu'n gwaedu dan bwysau ei fflangell,
Ymyrwyr peryglus a boenai'n barhaus;
At bob rhyw ymhoniad, a gwelw fursendod,
Ei enaid o berffaith gasineb cedd lawn;
Tosturiai wrth wendid, a pharchai deilyngdod,―
Nid nychlyd genfigen fu'n minio ei ddawn.

Chwi ufydd wenieithwyr-chwi ysgrifenyddion,
Sy'n barod i bopeth am elw a bri,
Ystyriwch y perffaith, a chofiwch yr union,
Fu'n meddu tawelwch sy'n ddieithr i chwi :
Na wrided ei geraint, ni fedrai fradychu,-
Ei goron ddihalog sy'n deilwng bob darn;
Trengasai o newyn ar drothwy tosturi,
Cyn gwerthu ei dalent i erlid ei farn.

Cenfigen a feia y llenor sy'n poeni,
Gan dreulio'i holl gyfoeth, i weini ei wlad;
Pob gwarth i'r genedlaeth was'naetha hyd dlodi.
Pob clod i'r athrylith sy'n ceisio'i lleshad:

Na feier ein Ieuan am uchel anturiaeth,
Os methodd a gweithio pob cynllun ymlaen;
Ond gwrided pob Cymro fu'n atal cefnogaeth,—
Ni ddichon bedd golofn byth guddio y staen.
Pa le y canfuwyd y fath ragoriaethau,
O dan yr un gronglwyd yn trigo'n gytun?
Ni segur ymyrrai â phob amrywiaethau,
Heb gyrraedd enwogrwydd hynodol mewn un:
Oedd lenor a bardd ym mysg beirdd a llenorion,
Duwinydd ym mysg duwinyddion ei oes,
Ysgolhaig, a hanesydd, a gwladgarwr ffyddlon,
Diwygiwr ei genedl mewn meddwl a moes.

Yr awen a garai, a hi a'i cofleidiai,
Eneinio ein Ieuan yn fore a wnaeth;
Creawdwr y seraff roes ynddo'r elfennau,
Dysgeidiaeth a phrofiad a goethent ei chwaeth:
O na chawsai'i arbed i gyrraedd addfedrwydd,
I'w restru yn brif-fardd mewn urddas a gradd!
Cyrhaeddodd yn uchel ar binacl enwogrwydd,
A chyfiawn deilyngai'r gogoniant a gadd.

I'r Ymgyrch Normanaidd "tywalltai ei enaid,
"Doethineb y Crewr" fu'n ennyn ei ddawn;
Yn ei "Awdl i Heddwch," a'r ddau "Adgyfodiad,"
Llinellau anfarwol yn fynych a gawn:
Ei awen fu'n wylo ar feddau enwogion,
Eneiniodd eu henwau mewn bythol goffhad;
A medodd gynhaeaf o uchel wobrwyon,—
Anadlodd ail fywyd yn awen ei wlad.

Ei adwaen yn unig oedd eisieu i'w hoffi,
Caethiwai bob tafod i addef ei werth;
Ymdeimlem yn ddiogel heb arf yn ei gwmni,—
Rhyfeddem ei symledd, a theimlem ei nerth:
Nid chwareu gonestrwydd cyhoeddus wnai Ieuan,
Ac agor ei fynwes yn ddirgel i fråd;
Nid ennill cyfeillion fu iddo'n brif amcan,
Ond codi cymeriad ei genedl a'i wlad.

O'i bur gyfeillgarwch rhoes filoedd o brofion,
Fel puraur dihalog y daliai bob pair;
Tywalitwn i'w fynwes ddirgeloedd fy nghalon,
Gwystlaswn fy mywyd ar wiredd ei air:
Wrth gofio'i gyfeillach 'rwy'n teimlo rhyw awydd
Cael diosg marwoldeb i uno ag ef,
I yfed o ffynnon anfarwol lawenydd,
A dechreu cyfeillach yng ngwynfyd y nef.

Bu'n hir yn dihoeni rhwng einioes ac angau,
A thrymion ofalon yn curio ei wedd;
Ond grym ei athrylith a'i fawrion dalentau
Fu'n taenu sirioldeb ar drothwy y bedd;
Fel Etna losgfalus yn nyfnder y gaeaf,
A'i odre mewn llwydrew ac eira dan glo,
A'i gopa yn arllwys y fflamau disgleiriaf,
Gan daenu goleuni dros wyneb y fro.

Nid "misoedd oferedd" oedd misoedd ei gystudd,
Llafuriodd tra daliodd y peiriant i droi;
Tywalltai gynhyrchion ei feddwl ysplenydd,
Pan wisgai y bywyd ei edyn i ffoi!
Fy nhrywyllt ddychymyg sy'n gweld yr ystafell
Lle bu yn mantoli rhwng nefoedd a llawr,

Fy nghalon sy'n twymno wrth deimlo'r ysgrifell
Fu'n tywallt melldithion ar Babilon Fawr.

Ond nid ei athrylith yn unig lewyrchai
Drwy'r cwmwl a welid am dano'n ymgau;
Profiadau y Cristion o'i wefus ddyferai,
Ac enaint y nefoedd oedd arno'n parhau :
Meithrinai ufudd—dod i'r Dwyfol Reolwr,
Heb rwgnach na chwyno dan lymder ei loes;
Amheuaeth a foddai yng ngwaed y Cyfryngwr,
A'i enaid orweddai ar haeddiant y groes.

Ei weled oedd gryfach na mil o draethodau
I droi yr anffyddiwr, heb deimlad o drais;
Ymadrodd yn gruddfan dan faich o feddyliau,
A'r llygaid yn llenwi diffygion y llais:
Yng nghanol gwendidau ymlonnai ei enaid,
Fel hafddydd mewn blodau sychedig a llwfr;
'Roedd delw y nefoedd yng ngloewder ei lygaid,
Fel delw yr haul mewn dyferyn o ddwfr.

Fe welir diweddiad ar bob rhyw berffeithrwydd!
A dydd Ieuan Gwynedd ddirwynodd i ben;
Anadlodd ei ysbryd i ofal ei Arglwydd,
Gorch'mynodd ei babell i gladdfa'r Groes Wen:
Crechwenai ellyllon creulondeb a gormes,
Pan welwyd marwolaeth yn rhwymo y llaw
Fu'n saethu y bolltau dychrynllyd i'w mynwes,
Fu'n cloi eu cynddaredd mewn gwewyr a braw.

Gorffennodd ei lafur—darfyddodd ei drallod—
Diflannodd o'n golwg—disgynnodd y llen!

Ym mysg yr enwogion mae dinas ei feddrod,
Marwolion anfarwol sy'n mynwent Groes Wen:
Bydd camrau crynedig galarus ymwelwyr
Yn torri'r distawrwydd o amgylch ei fedd,
Bydd distaw gawodydd o ddagrau ei frodyr
Yn cadw'r dywarchen yn wyrddlas ei gwedd.
Y dydd y dilynem ei babell i'r ddaear—
Y gwelem roi Ieuan hawddgaraf dan glo,
Y gwanwyn a ruthrai dan chwerthin o'i garchar,
Gan yrru byddinoedd y "aeaf ar ffo:
Derbyniem yr awgrym adfywiodd ein gobaith—
Dychlamai y galon, newidiai y wedd;
Daw Gwanwyn i ddilyn hir aeaf marwolaeth,
Daw dydd prynedigaeth i agor y bedd.

Nodiadau

1. Gwenynen Gwent, Lady Llanover (1802-1896).