Gwaith William Ambrose (Emrys)/Ioan Tegid

Gwaith William Ambrose (Emrys)

gan William Ambrose (Emrys)

golygwyd gan Owen Morgan Edwards

V IOAN TEGID.

Pwy yw hwn sydd eto'n dyfod,
Yn cyfeirio at y beddrod?
IOAN TEGID galon dyner,
Eneiniedig fardd Nanhyfer!

Awdwr Gwlad fy Ngenedigaeth,"
Roed dan lenni oer marwolaeth;
Collwyd heddyw o'r ffurfa fen
Oleu siriol disglair seren.

Athen Cymru ydyw'r Bala,
Magodd rai o'i phlant enwoca';
Cafwyd ynddi ambell d'wysog,
Wnaeth y Bala byth yn enwog.

Un o'i phlant oedd Ioan Tegid,
Bachgen llawn o ddawn cynhennid;
Balch yw'r Bala o'r enwogrwydd
Fu'n ei ddilyn dros ddeugeinmlwydd.

Ymddiddenir am ei ddoniau
Hyd y llennyrch lle bu'n chwarau;
Cof am dano yno bery
Tra bo'r Llyn o fewn ei wely.

Pan oedd Charles yn ei ogoniant,
Yn mwynhau awelon llwyddiant,
Wrth ei draed eisteddai'n gwron,
I gael addysg a'i gynghorion.

Bu dysgeidiaeth ei rieni
Yn ei arwain a'i hyfforddi;
Rhoent ei draed ar lwybrau rhinwedd,
Sy'n diweddu mewn gogonedd.

Syched didor am ddysgeidiaeth,
Awydd gweini ei genedlaeth,
A dueddai'r bachgen cywrain
I gyfeirio at Rydychain.

Nid oedd un o fechgyn Meirion.
Yn ei charu'n fwy na'n gwron;
Nid oedd un o'i phlant lliosog
Gerid ganddi yn fwy serchog

Bydd ei enw gan y Cymry
Fel traddodiad ym mhob teulu;
Bydd y rhai na anwyd eto
Am ein Tegid yn breuddwydio!

Tri ugeinmlwydd y bu Tegid
Yn anadlu'n myd y gofid;
Syrthio wnaeth i ddwylaw angau
Cyn i henaint rychu'i ruddiau.

Yn ei wedd yr oedd boddlonrwydd
A dymunol ddiffuantrwydd;
Ni chai unrhyw athrod afiach
Fyw yn awyr ei gyfeillach.

Un o hoffaf blant yr awen
Ydoedd Tegid galon lawen;
Bu ei thlysau a'i gwobrwyon
Yn disgleirio ar ei ddwyfron.

Er myfyrio amryw ieithoedd,
Nes eu deall i'w dyfnderoedd ;
laith ei fam, a'i seiniau tlysion,
Oedd y nesaf at ei galon.

Bu yr India a'i hangenion,
Bron a'i hudo dros y wendon;
Serch at wlad ei enedigaeth
A orchfygodd bob hudoliaeth.

O Tegid fawledig! Goddefer i fardd
Brudd ddatgan ei fawr ragoroldeb;
Fy nghalon sy'n twymno, pwy feiddiai'i gwahardd?
Wrth geisio cynllunio'i alareb.

Agorodd fwngloddiau cuddiedig ein hiaith,
Dilynodd ei llawnion wythieni;
Bydd oesau yn medi o gynnyrch ei waith
Yn dwyn y Gymraeg i oleuni.

Cynhyrchion ei awen a gedwir ynghyd,
Fel gemau o werth a thlysineb;
Gafaelant yn nheimlad y genedl i gyd,
A threiglant fel oesol ddihareb.

Nid nerthoedd Goronwy oedd nerthoedd ei ddawn,
Yn taro fel ergyd daeargryn;
Ond hyfryd arabedd, o addysg yn llawn,
Yn llonni henafgwr a phlentyn.

Bu'n olrhain dyfnderau'r oludog Hebraeg,
Dug allan drysorau ei hawdwyr;
Rhoes feddwl Esaiah mewn gwisg o Gymraeg,
Er addysg i'r uniaith Omerwyr.

Fe welwyd disgyblion o fonedd a chwaeth,
Yn dilyn y Cymrawd parchedig;
A'i uchel ddysgeidiaeth yn godiad a ddaeth
I enw ei famwlad fynyddig.

O gadair Rhydychain, ym mlodau ei lwydd,
Neillduodd i ardal Nanhyfer;
Ac yno ymroddodd i weini ei swydd,
Er addysg a chysur i lawer.

Ni feddai hyawdledd y seraff a fu
Yn tanio yr ardal freintiedig;
Ond meddai ryw deithi a'i gwnaethont yn gu,
A'i enw barha'n anwyledig.

Y gwersi a ddysgodd ar aelwyd ei fam
Oedd sylwedd ei holl weinidogaeth;
Er maint ei ddysgeidiaeth ni wyrai un cam
O symledd yr hybarch athrawiaeth.

I borthi'r newynog, a gwisgo y noeth,
Agorai ei ddwylaw haelionus;
A thrwy ei gynghorion amserol a doeth,
Tawelai galonuau cythryblus.

Cyn gweled ei wyneb caredig erioed,
Fy nghalon a ddysgwyd i'w hoffi;
Trwy gyfnewidiadau holl gylchoedd fy oed.
Ni chefais yn Tegid fy siomi.

Nis gallaf anghofio sirioldeb ei wedd,
Wrth ledu ei fyrddau croesawus;
A gweled arwyddion trefnusrwydd a hedd
Yn llenwi ei annedd gysurus.

Ceid yno gyfeillach heb ofni un brâd,
A gwledd o arabedd yn wastad;
Yr ieuanc efrydydd dderbyniai fel tad,
Nes ennill ei hyder a'i gariad.

Ni roddwyd teimladau mewn mynwes erioed
Yn llawnach o bur gyfeillgarwch;
Yng nghalon y Cymro gwrolaf ni roed
Elfennau o burach gwladgarwch.

Eisteddfod y Fenni fydd bellach heb wawr,
Heb Tegid a Stephan odidawg,
I'r rhai y trosglwyddwyd ymddiried mor fawr
A mantell yr hen Garnhuanawg.

Pa le mae iaith? Pa le
Y mae dychymyg chwim?
Ai nid oes gair o dan y ne
A rydd ollyngdod im?

Och'neidia'm mynwes lawn,
Gan geisio esmwythad;
Rhy wan yn wir yw pob rhyw ddawn
I roi i mi ryddhad.

Gofynnir i mi'n syn,
Paham yr wyf yn brudd;
Ail agor clwyfau ydyw hyn,
A deffro'r gofid cudd:
Nid oes ond profiad prudd
A edwyn glwyfau'r fron;
A Duw ei hun yn unig rydd
Y balm i wella hon.

Marwolaeth Tegid wnaeth.
Im ddeall hiraeth byw;
Y newydd trwm roes imi saeth.
A waedai'm calon wyw:
Derbyniaf rybudd dwys
O fedd yr anwyl un;
A mynnaf deimlo fod fy mhwys
Ar rywbeth gwell na dyn.

Daw Tegid ger fy mron,
Ym mysg breuddwydion nos,—
Ei wenau mwyn, ei lygaid llon,
A'i ruddiau fel y rhos;
Ond erbyn im ddeffroi,
A gweld mai breuddwyd yw,
Mae'r galon drist yn ail gyffroi—
Mae trallod eto'n fyw.

Os dwed rhesymeg sych
Mai ysgafn yw fy mhwn—
Y cyfyd Duw ryw lenor gwych.
I lenwi'r gwagle hwn;

Nid oes ond hyn i'w ddweyd,
Pe codid myrdd a mwy,
Nis gall eu mawredd byth ddadwneud
Yr hyn a wnaeth fy nghlwy.

Mor wag yw'r byd yn awr
O'm hen gyfoedion llon!
Y mae rhyw amddifadrwydd mawr
Yn wastad ger fy mron:
Fel hyn, o do i do,
Yr awn i'r bedd i gyd;B
Disgynnaf finnau yn fy nhro
Dan lenni'r bythol fyd.

'Rwy'n darfod mwy a'r byd,—
Siomedig yw ei wedd;
Mae'm hen gyfeillion bron i gyd,
Ar fin, neu yn y bedd:
Gwrthddrychau'm serch y sydd,
O un i un yn mynd;
A gorfod gweld yr wyf bob dydd,
Y lle bu ambell ffrynd!

Dymunwn weld y man
Lle'r huna'r enwog fardd,
Yn swn y donn sy'n golchi'r lan,
Ar derfyn Penfro hardd:
Yn wylaidd y nesawn,
A safwn yno'n syn;
Ac ar y beddfaen wylo wnawn,
A cherfio'r geiriau hyn;—

"Yr ieithydd dyfnddysg huno wnaeth.
Mae'n Bardd yn gaeth gan angau;
Daeth un o bleidwyr penna'n hiaith,
I ben ei daith a'i boenau;

Ni chauodd wyneb tir na dwr
Ar wyneb gwr hawddgarach;
Ei dymer lon, a'i siriol bryd
Oedd bywyd pob cyfeillach.

"Daw gwanwyn gwych dros fryn a dôl,
I siriol wisgo'r ddaear;
Ond ofer disgwyl mewn un man
Am Ioan Tegid hawddgar;
Fe glywir sain y delyn fwyn,
A theimlir swyn ei thannau;
Ond p'le mae'r un fu'n cael boddhad.
I'w deimlad dan ei thonau?

"Mae'r awen hoff yn wlyb ei grudd,
A'n beirdd mewn prudd deimladau,
Am golli Tegid, enwog un;
Fu'n harddu'n Heisteddfodau;
Fe deimlir gwagle hir ar ol
Y gwrol feirniad golau,
A theimlir chwithdod maith ym mysg
Ein gwyr o ddysg a doniau.

"Mor dywyll yw bwriadau Duw,
Mor anhawdd yw eu canfod!
Pa lygad meidrol byth a wel
Holl ddirgel ffyrdd y Duwdod?
Wrth dorri i lawr y gwinwydd ir,
Arbedir prennau crinion;
A phan y collir y rhai doeth,
Gadewir annoeth ddynion.

"Cwsg Tegid, cwsg, nes delo'r awr
I'r udgorn mawr dy ddeffro,
A boed dy gysegredig lwch
Mewn heddwch yn gorffwyso:

Ffarwel, ffarwel, y cyfaill pur-
Ffarwel, y gwir wladgarwr!
I ben dy daith cyrhaeddaist ti,
Gadewaist fi'n Alarwr."

Nodiadau