Gwaith William Ambrose (Emrys)/Morgan Howells
| ← Ieuan Gwynedd | Gwaith William Ambrose (Emrys) gan William Ambrose (Emrys) golygwyd gan Owen Morgan Edwards |
D. Rhys Stephen → |
III. MORGAN HOWELLS.
TYRD, awen drist, o dan dy finiog loes,
At fedd un arall o brif wyr ein hoes:
Nid llenor gwych yn trin ysgrifell gref,
Nid ieithydd dwfn, na medrus fardd oedd ef;
Ond cennad hedd, a neges fawr ei oes
Oedd dwyn yr euog at rinweddau'r groes.
O MORGAN HOWEL, y parchedig dad,
Sy heddyw'n destyn prudd i feirdd fy ngwlad,
Y gwr a wnaeth i fyrdd ei serchu ef,
Fel dyn a chyfaill, ac fel gwas y nef.
Pa ryfedd yw os oes rhyw brudd—der syn
Yng ngwersyll Israel yn y dyddiau hyn?
Ai rhyfedd yw os yw Philistia'n llon,
Ac adsain cân yn Gath ac Ascelon?
Fe gollwyd Morgan fawr o'r uchelfeydd;
Ei enw gynt fu'n llonni'n preswylfeydd,"
Er dysgu dweyd "Ein Tad sydd wrth y llyw,"
Mae'r cnawd yn wan, a'r teimlad oll yn fyw.
Mewn teulu tlawd yng ngwlad Morgannwg glyd,
Heb urdd gwaedoliaeth na gwychderau'r byd,
Y llonwyd mam, pan wasgai at ei bron
Ryfeddaf wrthddrych yr alareb hon.
Ni fagwyd Morgan i segurdod gwan,
Ond llafur caled oedd ei ddyddiol ran:
Ei ddognau mân a draethai'n fanwl iawn,
I brynnu dysg, a chasglu llyfrgell lawn.
Yng nghwmni'r llif a'r fwyell gweithiai'n llon,
Heb ofal bydol i derfysgu'i fron;
I blith ei lyfrau ymollyngai'n rhydd,
I gasglu addysg, wedi gwaith y dydd.
Pan rodiai'n Harglwydd ar drugarog hynt.
Ym mysg pysgotwyr Galilea gynt,
Canfyddai frodyr wrth eu dyddiol waith,
Yn trin eu rhwydau ger y morlyn maith;
"Dewch ar fy ol," medd Crist, ac ufuddhaent,
Gan adael popeth, ar ei ol yr aent.
Daeth heibio i Morgan, galw arno wnaeth,
"Tyrd ar fy ol," ac ar ei ol yr aeth;
A'i hyfryd orchwyl dros flynyddau maith
Oedd moli'r gras a'i cododd at ei waith.
Ym mlodau'i oes bu'n gorfod dwyn ei bwn,
Ymdd'rysu'm mysg negesau'r bywyd hwn;
Er bod ym myddin Crist yn enwog un,
Bu'n gorfod ymladd ar ei draul ei hun!
O Seion Duw, ple mae dy santaidd lid?
O anghyfiawnder, pa le mae dy wrid?
Ond ni roes heibio ei ymdrechion maith,
I aros nes cyflawnai pawb eu gwaith.
Os etyl rhai sy'n gwisgo enw Crist
Eu pethau cnawdol" rhag ei weision trist,
Ni saif y gwaith! mae gair eu Harglwydd glân
Drwy'u hesgyrn oll yn llosgi megis tân;
Er gorfod ymbriodi hyd y bedd.
A chyfyngderau a thrallodus wedd,
Eu teimlad yw," Ymrodded plant y byd.
I gasglu cyfoeth a gwneud nythau clyd,
Ein hawydd ni yw cael cydwybod bur,
I fyw a marw heb gondemniol gur;
Heb gennym ddim i'w adael rhwng y byw,
Ond enw da, ac addewidion Duw.
Nid aur nac arian, na llygredig fri,
Sy'n ffurfio'r goron a ddisgwyliwn ni;
Y dydd sy'n dod a hollol wastadha
Bob amryfusedd, a'i esbonio wna:
Ein gwobr a'n barn sy'n llaw y Duw a ddwed,
A hauo'n brin, yn brin, yn brin y mêd.'"
O Morgan Howel! Pwy o dan y nef
Rydd arlun cywir o'i hynodion ef?
Rhyw eithriad oedd i bawb o'n dynol ryw;
Os bu ei fath, ni cheir ei fath yn fyw.
Eithafion pell a gwrddent ynddo'n nghyd,
Cymysgedd rhyfedd, yn gorsynnu'r byd,
O fawredd bychan a bychander mawr,
O symledd plentyn a gwroldeb cawr.
Pe buasai pawb ym mhob peth fel efe.
Pa ryfedd ddrych a welsid is y ne'!
Pwy garai fyw mewn gwlad lle bo pob un
Yn Forgan Howel ond efe ei hun?
Dychmygem weithiau'i weld fel angel glân,
A'i eiriau'n wreichion byw o'r nefol dân;
Ac yn y fan caem holl wendidau dyn
Yn cydgyfarfod ynddo ef ei hun.
Yr oedd hynodrwydd ei feddyliau llawn
Yn ffurfio dullwedd ei ddieithriol ddawn.
Ni ddynwaredai ddyn o dan y nef,
A gwae y dyn a'i dynwaredo ef.
Oferedd oedd ei roi dan ddeddf yr iaith,
Na ffurfiau rheitheg na rhesymeg chwaith.
Pwy feiddia ffrwyno'r fellten ar ei hynt,
Neu dorri ffordd i symudiadau'r gwynt?
Nid oedd ei ddawn fel dcf ddestlusrwydd gardd,
Ond megis coedwig mewn gwylltineb hardd.
Ni feddai dlysni yr afonig lefn,
Ond ardderchawgrwydd rhaeadr gwyllt di-drefn.
Nid oedd ei lewyrch yn oleuni oer,
Heb wres na bywyd, fel goleuni'r lloer;
Ond fel yr haul, yn rhoddi gwawl a gwres,
Yn rhoi boddhad, ac yn cynhyrchu lles;
Wrth synnu'r byd, a gwneud y saint yn llon,
Goleuai'r deall a chynhesai'r fron.
Cyfrifem un o'i ddrychfeddyliau glwys.
Yn werth myfyrdod maith a llafur dwys.
Anwastad oedd mewn tymer, hwyl, a dawn,
Fe'i caed ar brydiau yn amrywiol iawn;
Prin y disgwyliem weled y fath un,
Heb fod yn uwch neu'n is nag ef ei hun.
Pe daethai rhyw ddieithryn ar ei dro
I ambell odfa gofir yn ein bro,
A gweled Morgan Howel mawr ei fri
Yn rhwyfo'n drwm yn erbyn gwynt a lli,
Tybiasai fod yr holl dorfeydd yn ffol
Yn duo'r wlad wrth gyrchu ar ei ol;
A gofynasai," Pa gyfaredd sy'n
Cyfodi'r wlad i wrando ar y dyn?"
Pe daethai eilwaith ar ffodusach hynt,
A'i weld a'i hwyl yn llawn o nefol wynt,
Tybiasai'i fod yn angel yn y cnawd,
Yn dwyn trysorau'r nef i fyd tylawd.
Nid dyno! farnau a'i harweiniodd ef,
Bu'n ffurfio'i farn yn wyneb gair y nef.
Yr hyn a gredai, a gyhoeddai'n hyf;
Yr hyn na chredai, a gondemniai'n gryf.
Dychmygai weld ei ffordd ei hun yn glir,
Drwy dybiau'r byd, i deml y Dwyfol wir;
A theimlai fod angenrhaid arno ef
I gadw'n iach hen athrawiaethau'r nef.
Rhyw brudd ddifyrrwch yw adgofio'i ddull,
A'i law yng ngwddf rhyw gyfeiliornad hyll:
Puseyaeth, Princeaeth, a phob heintus "aeth,'
Fu'n nod gwastadol i'w bwyntiedig saeth;
Ar lawer wyneb y bu'n gosod gwên,
Ar draul rhyw wyllt-dyb newydd grai neu hen;
Dychmygion Plymouth, a holl wyrthiau'r Saint,"
Fineyaeth hefyd, driniai megis haint.
Nid ysbryd plaid a roddai iddo rym
I drin yr oes" mewn ymadroddion llym;
Ni fynnwn daflu dirmyg ar ei fedd,
Drwy ddweyd mai rhagfarn a fu'n minio'i gledd.
Cyfodai lifddor ei ryfeddol ddawn,
A rhedai allan ffrydiau nerthol iawn;
Mynd, mynd a wnai, heb wybod i ba le,
Fel pluen wan o flaen yr awel gre.
Ai rhyfedd yw os llithrodd y fath un,
Yn ddiarwybod iddo ef ei hun,
Ar draws y ddeddf roes Duw ym mysg ei biant,
Nes oeri serch a chlwyfo ambell sant,
A gwneud ei hun i lawer saeth yn nod,
Nes temtio enllib i yspeilio'i glod?
Bu'n talu'n ddrud mewn edifeirwch blin,
Am ambell air a lithrodd dros ei fin.
Maddeuodd Duw; ai gormod yw i ni
Anghofio'r brychau oedd ar haul ei fri?
Ar edyn cof rhof dro i'r "uchel wyl,"
Lle gwelid Morgan yn ei oreu hwyl,
Ym mysg yr enwog wyr gaed yno 'nghyd,
O'r De a'r Gogledd—doniau goreu'r byd.
Cyfodai Morgan! Llawenhai pob gwedd,—
Clust feiniai'r dorf, yn ddistaw fel y bedd;
Prin meiddiai'r galon guro dan y fron,
Dan swyn distawrwydd yr olygfa hon!
Ymdeimlai fod y dyrfa yn ei law;
Ymdeimlai hefyd fod ei Dduw gerllaw.
Anghofiem bawb yn swn ei eiriau per;
Fel codiad haul yn cuddio myrdd o ser.
Meddyliau ar feddyliau, bron heb rif,
Dywalltai allan yn ufelawg lif;
Dyrchafai'i lais! Dych'mygem deimlo'r llawr
Yn anesmwytho dan y dyrfa fawr!
Y fenyw lan anghofiai'i thegwch glwys—
Anghofio'i olud wnai'r bydolddyn dwys;
Ymwasgai'r dorf mewn cryndod at ei draed,
Fel yn dyheu am glywed am y gwaed.
Cyfodai'i law! a bu distawrwydd syn,—
Symudai'i safle i Galfaria fryn;
Agorai goffrau hen drugaredd rad,
I blant afradlon pell o dŷ eu Tad:
Cyffroai'r dorf, a sain gorfoledd mwyn,
A synnai'r adar yng nghanghennau'r llwyn.
Ym mysg y dorf a wleddai ar ei ddawn
Y safai bardd, a'i fynwes frwd yn llawn;
Ar ol yr odfa ymneillduai'n syn,
A'i galon lawn waghai ei hun fel hyn:—
"Morgan Howel, Morgan Howel,
Mawl i Dduw am danat ti!
Y parchedig dad yn Israel,
Na fachluded haul dy fri!
Dymuniadau goreu'r ddaear,
A bendithion goreu'r ne,
Sy'n dy ddilyn, athraw hawddgar,
Sy'n dy ddisgwyl ym mhob lle.
"Mae rhyw lu o ragoriaethau
Yn dy ddoniau di yn cwrdd ;
Caiff y plentyn a'r athronydd
Eu diwallu wrth dy fwrdd :
Drychfeddyliau yn melltennu,
Yn aneirif ger ein bron;
Gallai angel genfigennu
Wrth y wir athrylith hon.
"Herr i Gabriel, herr i Uriel,
Herr i'r angel ucha'i sain,
Ddweyd yn well na Morgan Howel
Am y groes a'r goron ddrain!
I Galfaria mae'n cyfeirio,
Yno traetha gyda blas;
Gwnaed ei enaid mawr i nofio.
Yn nyfnderoedd moroedd gras.
"Gwelir rhai o'n duwinyddion
Yn ymboeni drwy eu hoes,
Dringo bryn yr egwyddorion
Sydd yn cwrdd yn angau'r groes;
Tra y byddont hwy'n anniben
Yn ymlwybro tua'r nen,
Disgyn wna athrylith Morgan
Fel yr eryr ar ei ben.
"Hanner gair o'i swynol enau
Daflodd oleu lawer gwaith,
Gwell na mil o esboniadau,
A chyfrolau meirwon maith:
Dyma elyn anghymodol
Pob rhyw gyfeiliornad cas,
Dyma angel gwarcheidwadol
Hen athrawiaeth Dwyfol ras.
"Chwi galonnau archolledig,
Sydd yn gruddfan am iachad,
Dewch dan swyn ei ddawn nodedig.
Chwi gewch yma esmwythad;
Gŵyr am holl glefydau'r galon,
A'r costrelau balm a gwin,—
Nid oes un o'r addewidion
Na fu ganwaith ar ei fin.
"Chwi amheuwyr, sy'n petruso
Ar hudolus enbyd dir,
Ofni credu—ofni peidio—
Ofni'r gau, ac ofni'r gwir;
Deuwch dan ei weinidogaeth,
Dwyfol drydan drwyddi red,—
Gwywa rheswm ac anffyddiaeth
Pan esbonia seiliau'n cred.
"Doed y rhai sy'n min anobaith,
Dan euogrwydd trwm eu bai,
Mae cysuron ei athrawiaeth
Fel adfywiol gawod Mai;
Deuwch chwithau blant afradlon,
Sydd a'ch cefn ar dŷ eich Tad,
Chwi gewch glywed addewidion.
O faddeuol gariad rhad.
"Nid oes tant o'r ddynol galon
Na fu'n ysgwyd dan ei law,
O uchelder profiad Cristion
Hyd ddyfnderoedd euog fraw:
Cyn ei symud ef i'r nefoedd.
Coder ereill yn ei le,
Llanwed Duw ein hareithfaoedd.
A gwir fawrion fel efe.
Morgan Howel, athraw tirion,
Mawl i Dduw am danat ti!
Cefais trwot ti fendithion,
A chysuron fwy na rhi':
Os cawn gwrdd yng ngwlad y gwynfyd,
Hyfryd adrodd yno fydd.
Am y tro y ces fy mywyd,
Am yr odfa gwnaed fi'n rhydd:"
Yng nghanol swyn y gân deimladol hon,
Pan dybíwyf weled Morgan ger fy mron,
Mae dirgel loes o dan fy mron yn fyw,
Nid all y gân byth dwyllo'r galon wyw!
O marw wnaeth! a dyma'r aeth a rydd.
Y dirgel frath o dan fy mynwes brudd.
Ow marw wnaeth y gwir barchedig dad,
"Ow marw wnaeth," yw'r adsain drwy y wlad!
Prin y disgwyliem am ei angau ef,
Gan gynefindra a'i wylofus lef;
Edrychem arno ganwaith megis gwyrth,
Fel un yn dod yn ol o'r marwol byrth.
Gorffwyso mae, ar ol llafurus ddydd,
Priddellau'r glyn yn felus iddo fydd;
Trwy daith y byd trallodion oedd ei ran,
Ei enaid blin yn byw mewn pabell wan.
Nid hyfryd yw adgofio pob rhyw donn
Fu'n llifo dros ei drallodedig fron;
Ond hyfryd iawn yw cofio'i ysbryd ef,
Yn plygu dan bob profedigaeth gref:
Mae rhai o'i eiriau mewn tymhestloedd maith,
Fel perlau disglair yn addurno'r iaith.
Heb rybudd daeth y cyfnewidiad hwn,
Gadawodd ninnau dan drallodus bwn.
Disgwyliem gystudd trwm, o faith barhad,
I'w gadw'n hir ar drothwy tŷ ei Dad;
Addawem gael o'i enau felus wledd,
O'i brofiad llawn wrth ddisgyn at y bedd,
Rhyw ryfedd air, i chwalu'n hofnau draw,
A'n gwneud yn hyf yn wyneb brenin braw.
Ond er mor ddirgel y daeth angau i'w nol,
Gadawodd dystiad eglur ar ei ol,
Fod pwys ei obaith ar yr unig fan
A drefnodd Duw i gynnal enaid gwan.
Disgynnodd ef yn esmwyth at y bedd,
Yn nod i angau a'i fuddugol gledd;
Bu farw'r athraw a'r duwinydd mawr,
A'i wedd yn dawel fel Mehefin wawr.
Ar ei grynedig wefus wan, yn wir,
Bu'r gair "Gogoniant" yn ymdroi yn hir;
Ac olaf eiriau ei ddaearol hynt.
Oedd olaf eiriau'r merthyr Stephan gynt:
Agorai'r nefoedd! daeth cerbydau Duw!
Ac ni adawyd ond tywarchen wyw!
Fe'i claddwyd ef fel gwr o uchel radd,
Cynhebrwng teilwng o dywysog gadd:
Er gwaeled oedd y corff fu'n cario cwyn,
Mae mynwent Cendl yn anwyl er ei fwyn.