Gweithiau Eben Fardd/I. Gwanwyn Wyn, gwyntoedd, adar, blodau

← Annerch yr Awen

Gweithiau Eben Fardd gan Ebenezer Thomas (Eben Fardd) golygwyd gan Owen Morgan Edwards

II. Haf. Tes, gloyn byw, gwenyn, eog, trin gwair, taranau, llawenydd →

I. Y Gwanwyn
Yr wyn bach

Dechreu 'nghân fydd y Gwanwyn,
Yr adeg i eni ŵyn,
Bethau clysion, gwirion, gwâr,
A dimwaid yn naear.
Ymlamant yn aml yma,
A'u "me" mwyn, a'u "ma," "ma" "ma";
Gan heidio, gwylltio trwy'r gwellt,
Yn glysion hyd y glaswellt:
Miwsig oen ym maes gwanwyn,
O! y mae yn fiwsig mwyn!
A mamog weithiau'n mwmian
Yn fwy cre' 'i "me" na'r ŵyn mân;—
Bref côr yn brefu cariad,
Neb yn medru brefu brad;
Neb i gynnyg bugunad
Rhyw filain, oer, ryfel nâd. •
Yr ŵyn, dangosant ronyn
O gamp Duw, cyn i gwymp dyn
Anurddo eirian arddull
Anian deg, union ei dull;
Cyn y codwm, drwm dremynt,
Anian gain oedd yn oen gynt.
Heibio'n bur ar ben bore
Daear â'i llwyth droi i'w lle;
Yn chwern rôd, chwareuai'n rhwydd
Yn hoewdra diniweidrwydd,
Yn gyson, heb ddygasedd,
Fei yr oen mewn hoen a hedd:
Mwyn oedd anian ym mŷr,
A diniwed yn awyr.
O! lwys baradwys, berr ydoedd;
Brudded yw mai mal breuddwyd oedd!

Awelon y Cyhydedd.

Awelon uchel a lawenychant,
Adeg cyhydedd eu nwydau codant;
Ag ynni edlym bywiog anadlant
Anadl i anian yn ei hadloniant;
Y neint, o wallus nwyon, wyntylliant,
A hwyr a bore, yr awyr burant;
Y rhingyll-wyntoedd a groch gyhoeddant,
Fod y gwanwyn, a'i fyd o ogoniant,
Yma yn neshau, ym monwes ieuant;
Hwnt o or-daflu natur o'i diflant,
Oes y gwyrdd-ddail i mewn osgorddant,
Oes o hedd i'r llysiau wahoddant,
Oes o bwysi hysbysant,—yn bybyr,
Siriol, a difyr,—oes yr ail-dyfiant.

Arluniau yn y gwynt, megis teithiwr ar
draed, a'r gwynt i'w wyneb.

Dacw'r hutyn dyn ar daith
A'i amwisg ar fynd ymaith,
Yn ei gôb fawr yn gwibio
Drwy'r ffyrdd, â'i odre ar ffo;
Mewn llawn dynn, mae un llaw'n dal
Ar ei het, er ei hatal,
Rhag, odid fawr, y gedy
Ei ael frwd, i'r awel fry.

Llong yn "gorwedd wrthi"

Dacw y llong o'r doc ollyngwyd,
Yn "gorwedd wrthi," mewn lli llwyd;
Hi aeth lom a noeth-lymun,
Yn nwydd moel, heb hwyl, ddim un;—
Hwylbrennau, llathau lleithion,
Ac ambell raffbraif, ger bron;
Dyna'i threc dan noeth ddrycin
Ym murmur blwng môr mawr blin.

Y goedwig dan bwys gwynt

Dacw'r goedwig lom-frigog,
Lle yn fuan y cân côg,
Drwyddi'n clecian gan y gwynt,
Yn gorwedd dan y gyrrwynt;
Y crin-wydd mân yn cronni,
Tua'r llwyn, gwter y lli;
Er hyn i gyd, mae'r hen gainc
Yn gref o flagur ifainc;
Argoel mawr fod gwawr dydd gwell,
Yn hapus, heb fod nepell.

Yr arddwr pylgryf.

Yr arddwr ar dalar deg,
Ni ystyr wynt neu osteg;
Ei fryd maith yw gwaith y gŵys,
O gam i gam, yn gymwys;
Milain yrr ymlaen ei waith,
Gan chwiban uwch ei obaith;
Ei " wedd " gref gerdd yn ddi gryn,
Yn hywaith, bob tenewyn;
Ni ddawr yntau ddewr wyntoedd,
A'i " wedd " o'i flaen yn ddi floedd;
Yn unig rhag un anhap,
'E ddeil â gên ddol ei gap,
I gyd gael gyda'u gilydd
Troed a dwrn at raid y dydd.

Y gwyntyn torri i Wanwyn tawel hinonaidd,
y cawodydd maethlon.

Eto nid gwynt yw'r helynt rheolaidd
Yn y tymor hwn, ond "Taw" morwynaidd,
Anian yn llithro'n Wanwyn llathraidd,
I linell eurog awelon llariaidd,
I foeth ddylanwad cawod faethlonaidd,

I eglur wybren, a nen hinonaidd,
A dydd estynnol, meiriol tymhoraidd;
Ple i edrych nad yw'r haul pelydraidd
Yn troi, yn araf, Natur yn iraidd,
Ac yn lleshau.yr egni llysieuaidd?
Rhed o'r gwres i'r had o'r gwraidd—rym tyfu,
Gan adnewyddu ail gnydau noddaidd.

Golygiad y bardd ar y fro o amgylch

Af, orig, i fyfyrio,
Gyferbyn, ar fryn o'r fro,
Ar y wlad fawr, or-ledol,
Mal hyn geir ymlaen ac ol;
Syllaf ar y brys allan;
Mae byw a mynd ym mhob man.

Yr Amaethwr a'i lafur

Yma a thraw amaethwyr rhydd—welaf,
O oleu bwygilydd;
Cymhwysant acw i'w meusydd
Hadau da ar hyd y dydd.

Yr ôg ddanheddog enhudda—yr had,
Yr hwn sydd at fara;
Hin nawsaidd a'i cynhesa
I gnwd ir o egin da.

Y llongwr a'i anturiaethau, llongwriaeth. Y
môr yn agor i drafnidiaeth

Y llongau hwythau weithion,
Ant i'w dawns ar hynt y don;
Trwy wynt, oll troant allan,
O bob modd, ac am bob man:
Ac wele rhed clo yr iâ
Oddi ar y moroedd eira;
Bala bydd, o bawl i bawl,
Holl-foriog a llifeiriawl.

Llongwriaeth ry' 'i law yngoror
Pob llynn o faint, pob llain o fôr;
A'i dwrn gwlyb hi dery'n glau
Wrth ddrws aur ei thrysorau;
Y tunelli tynn allan,
Buan rhydd bawb yn eu rhan.

Pob llong â'i thrum dan luman—gan awel
A gyniwair allan;
A'i mentyll yn ymwyntian,
Hi fynn fôr, o fan i fan.

Gyd â ffrwst a thrwst a thrin,
Rhai llywiant i'r gorllewin;
Rhed yn wych i'r de y naill,
I'r dwyrain y rhed eraill;
Rhai i'r tuedd gogleddol,
Is rhin pwynt Seren y Pôl.
Y myfyr a ymofyn,
A da 'i hawl,—Beth ydyw hyn?
Trefn yw dweyd,—Trafnid ydyw,
Y ddawn fawr i ddyn i fyw.

Daeth tymor agor eigion,
Pryd tramwy maith daith y donn;
Daeth dydd i bob llong hongian
Ffunen berl ei phennwn ban;
Gwynt i'w nawf dan gant y nen,
Ar ei hwyliau, gwawr haulwen;
Dyna fyd yn nofiadwy
1 bebyll môr, bob lle mwy;
A'u hclw ddaw'n hael i ddyn
Yn fael—eiddo Y Flwyddyn.

Y llwyni a r adar

Awen fwyn! gad yna fôr,
A thyred tu a'th oror;

Trwy y llwyni, twyni teg,
Ymrodia,—dynia'r adeg
Nodi hoen, a gwrando ar
Ddrydwst nwyf-gerddi'r adar;
Pawb â'i gymar yn barau
O wedd deg, yn ddau a dau,
Yn llygadlon gynffonni
Yn y llwyn, ym min y lli;
Miwsig masw a leinw lwyn
O'u gyddfau pluog addfwyn.
Pob pig fel pib a chwiban,
Ac o frig îr, cwafria gân;
Pob pig drwy'r wig draw ar waith
Yn crynnu cainc ar unwaith;
Pob pig ei miwsig moesa,
Pob siol a phig, pib sol ffâ.

Rhagor sy rhwng rhywogaeth,
Rhagor maint, a rhagor maeth,
Rhagor llun, a rhagor lliw,
Rhai'n or-las, rhai yn eurliw;
Rhagor llais, rhai gwâr a lleddf,
Yn eu cân, dyna'u cynneddf;
A rhai llon yn chware'u llais
Sain-eglur, nes ein hoglais;
Amrywia eu mir awen
Heb un bwlch o ben i ben,
O'r gryglyd wich i'r greglais,
O wâr lef i'r eryr lais;
O'r dawn wng i'r dôn angel,
O'r sïan main i'r swn mêl.

O!'r ehedydd fydd mor falch
O'i fywyd ef a'r fwyalch;
A'r fronfraith fwria'i hunfryd
Ar y gân yn awr i gyd.

Y gwanwyn ddwg y wennol
A'i thelyn a'i theulu'n ol
"O dir sy 'mhell dros y môr
I Frydain wen yn frodor,
I wneyd nyth drwy syth yn sad,
A'i gleio yn dynn gload,
Na syfi oddi ar ais oflaen
I ffwrdd fyth, mwy na phridd faen ;
A'i hediadau'n nodedig
I osgo'i ffordd wysg ei phig;
Tu a'r llawr yn troell-wyro,
Gwna frad ednogion y fro;
Braidd na hed heb rydd wanhau,
Yn saeth, i'r fonwes weithiau ;
Ond heibio 'r a, i'w hynt bryf,—
Dyna'i hannel, edn heinyf.

Ym mon to, ym mhen teiau,—ym mol coed,
O! mal y cân heidiau;
Nyddu y dôn, ddau a dau,
Yn gân cariad, gainc orau.

Y deusain priodasol—chwareua'r
Wych yr awen adarol,
I aml swynion mil-seiniol,
Nad ŵyr un wneyd ar eu hol.

Nythu a magu megis—eu rhiaint,
Dyna'u rheol hysbys;
Dyna'u greddf leddf, a di-lŷs,
Dan foli ar dôn felys.

Ond i adar yn dodwy,—Ow! lunio
Galanas ofnadwy;
Gwae i'r plyf gan hogiau'r plwy,
A'u chwiw drem sy'n chwai dramwy.

Blodeueg y tymor.

Ym miri cân mawr y coed,
Emyn-gar gôr y man-goed,
Blodeueg y teg bryd hwn
A dau lygad olygwn;
Briallu, pob rhyw wullion,
Aml wawr frith, ymyla’r fron.
O! O!’r blodau!—un,—dau,—deg,
Na, uwch hynny, ychwaneg;
Dwedwch "deg cant," ar antur,
Na, "mil," pam o liwiau pur;
Na, deng mil,—mwy, " deng miliwn,"—
Ofer rhoi y cyfri’ hwn.—
At hyn, dyn, eto nid aeth
I feiddio ei rifyddiaeth;
Ni ŵyr yr hyn sy aneirif,
Culach y w rhod y cylch rhif;
Dyrysa, os a dros hon,
Aneirif a'i gwna’n wirion.

Dyn gwael uwch ben y flodlen flawdlyd,
Sì’a’i ymennydd os sai’ un munyd,
Yn y gwanwyn ryw unig ennyd,
Yn y gwastadedd, i geisio dwedyd
Pa sawl newyddlun pwysiol, noddlyd,
Lliwiedig, ifanc, o’r llaid a gyfyd;
Daear chwardd, fel gardd i gyd,—a chwardd nen,
Trybelid wybren, tua'r blodeubryd.

O ! dlysau, nad ail esyd
Neb eu bath ar wyneb y byd,—
Namyn Efe y Crewr;
Dyna gamp nad edwyn gŵr.

Llun en dail a'u lliwiau'n deg,
Yn hydwf yn eu hadeg;
Llwyr hanfod lliwiau'r enfys.
Dyfal fath y dwyfol fys.

Adgan ar fore gwanwyn

Byr genir borau gwanwyn,
Toriad y dydd fydd yn fwyn;
Trwy fon gwawr y terfyn gylch,
Awyr deg ddaw'n wrid ogylch.
Godreu cwmwl gwawrddwl gwyn,
A ddaw mal eddi melyn,
Neu amleniad melynaur
Ar daen syw, mewn rhidens aur.

Draw, draw, trwy'r wyfre dawel,
Gwelir banau, mannau mêl,
O gwsg dwl, yn gwisgo'u dydd,
Eulain awyr haul newydd;
Y boreu glas, mewn byr glog,
Eryri dry'n oreurog;
Tyrau, dan olchiad terydd.
A llawr tre, yn lliw aur trydd.

Parhad y flodeueg.

Pa ryw arogl pêr, iraidd,
Drwy yr awelon a draidd?
Awyr sawyr bwysiau
Ym mhob cwrr i'm bywiocau;

Teg yr addurnwyd, bab tu,
Y llwybr oll â briallu;
A blodau gob y wlad gain,
Ymagora'n em gywrain;
With dlws, tlws yn ystlysu,
A bywyd twf, ar bob tu.

Pob blodyn em, ei drem draidd
I nen anian hinonaidd;
A'r nen ddi len a ddeil ar
Y wedd newydd yn naear;

Daear a nen dry'n Wanwyn;
Try môr, yntau, er eu mwyn;
Yn awr yn Wanwyn a hi;
Doed Anian i'w dadeni;
Ir dir ac awyr derydd,
A hinon dda gwanwyn ddydd,

Yr eginau.

A gwlad deg, lle gwelwyd hau,
Yn gaenen o eginau;

Y gôg.

Y coed yn llawn o "Gw cw,"
O fwyn adarol fân dwrw;
Nen lân yn gyngan i gyd,
A nawf awyr gan fywyd.

Y gwanwyn yn elyn Gwendid a Henaint.

Eto, Henaint, dilioena,
Tymor wyt a'i marwha;
Ti, Wanwyn, wyt i weiniaid,
Hynod beth, yn ofn di baid;
Hen gwynant yn y Gwanwyn,
Ni ddeil llawer un i'w ddwyn.

F' ewyrth a lwnc "Fawrth i ladd,"
Mal rhyw syn englyn angladd;
Ac Ebrill ing i flingo
Yn fwy na'i Feibl ofna fo.

Y fan nad oes elfen dw,
Y naill hedyn a'n lludw,
Tra blaguro'n llon y llall,
Neu'r erys dymor arall;

Od yw yn ber hedyn byw,
Yn perchen elfen eilfyw.

Twf di had, (byf y d'wedwn,)
Lladd y tir mae'r lludded hwn;
Lle na bo cn'wyllyn bywyd,
Siga gwedd y plisg i gyd;
A gwanwyn nerth, gwenwyn yw,
I'r llwydfoch waelwr lledfyw.