Gweithiau Eben Fardd/IV. Gaeaf. Rhew distaw, noson loergan, ystorm eira, y teulu dedwydd

← III. Hydref. Cynhaeaf, cwymp y dail, gwlaw, niwl, prudd-der, adar

Gweithiau Eben Fardd gan Ebenezer Thomas (Eben Fardd) golygwyd gan Owen Morgan Edwards

Gwyliau, blwyddyn gron →

IV. Y GAEAF.
Y haul yn Alban Arthan, yn arwydd yr Afr, y dydd byr.

Yr haul dry i'w wely'n wan,
I werthyr Alban Arthan;
O'r nos oer fe hwyr nesha
I fuan dreiglo 'i fwa;
Gyd a'i fod yn dod i'w daith,
Isela i'r nos eilwaith.

Y rhew distaw

Gad anian i gadwyni
Yr Iâ mawr i'w rhwymo hi:
A'r Iâ i arbeda'r hyd,
Ei iasau arno esyd:
Ei efyn rwym afon rydd
Yn galed yn ei gilydd;
A'r dŵr a lifai ar daen
Sy eilfydd i risialfaen;
Aber loew, glws, yn berl glân,
Y llyn bir fel llenn arian;
Y gwlybwr yn troi'n globyn,
Eilydd talp o sylwedd tynni
Maes yn llwm, ac ymson lli
Ystwyol, y distewi;
A'r awel fel yn rhewi,
Y tywydd hwn tawodd hi:
Pob annedd mewn pibonwy
O loew rew main, welir mwy;
A gleiniau rhew, fel glân-wydr,
Bob gwedd fel rhyw bibau gwydr,
A gydiant wrth fargodion
O eirian bryd arian bron.

Adgan ar fechgyn yn ysglefrio.

Y bechgyn, er rhynn yr iâ,
Wych rwyfant i'w chwareufa;
Oll yn fyw a llawn o faidd
Ar y lithren or-lathraidd;
Hawdd gamp fydd llithro'n ddigur
Ar ysglent, heb drwsgl antur,
Fel ergyd gwefr i 'sglefrio,
Ar frys, gryn hanner y fro.

Y noswaith loergan, a golygfa y nef serenog.

Cawn gan Sol ryw nefol nos,
Oriau hirion, er aros
Agor ei ddor dde-ddwyrain
I wthio i'n mysg ddwthwn main.

Y mae'r lloer ym mro y Llew,
Talaeth y tanbaid hoew-lew,
Yn gron yn ei gogoniant
Mewn asur gylch, mân ser, gant;
Ar hynt deg, Oreion tyrr
Fawr wib i yrfa'r wybyr;
Gan ddwyn hoew a gloew "gledd,"
Ar "wregys" eurwawr agwedd,
Gwych yw gwawr y "Ci mawr," mâd,
Dihual yn dyheuad.

Raddau 'mlaen, ar ddim o le,
A'u goglud ar y gwagle,
Y chwery llu llachar, llon,
Y Tewdws a'i atodion.

O'r eang nen, rhyngyn' nhŵ;
Terwyn lygada'r Tarw
Ar y llachar Droell uchel,
Loyw bur Rod, mal heibio'r el.

Ystorm eira.

Y glaer wybren disgleirbryd
Sy'n berlau a gemau i gyd;
Noswaith deg, na, 'sywaeth! dydd
Dry wychaf i'r edrychydd;
Rhaid ystyr nad rhew distaw,
Fel hyn, o ddydd i ddydd ddaw.
Na dua haeniad awyr.
Mewn cerbyd iâ, eira yrr;
Ac o'i oerllyd gerbyd gwyn,
Plua y byd, bob blewyn;
Plu fydd drwy'u gilydd yn gwau
Yn belydrog fân bledrau,
I'w hebrwng trwy yr wybren,
Mal afrifaid, gannaid genn,
Neu flawriog feflau oerion,
Nes loi oer grwst daear gron.

Y llwchfeydd.

Ar gantau'r awyr y gwynt a rua,
A chyfyd drycin erwin o eira;
Y nen yn dryfwl o'r plu, 'n un drofa;
Y gaenen d'w'llwch yn genn a'n dalla;
Ein daear farwol dan do oer fwria,
Ein llawr meudwyol yn llwyr amdoa;
A min y tro-wynt, yn awr, mewn traha,
Oddiar y llechwedd a'r rhiw, a'i lluwchia
I ffurf anghelfydd ddi-eilfydd walfa;
Y fro annedwydd a fawr newidia;
Cladd mewn llaid, ddefaid, neu dda;—a'r heol,
Antur amheuol, un a'i tramwya.

Y ty clyd, a'r aelwyd gynnes, a'r teulu dedwydd.

Achles tân, a chael ystôl
Oddi mewn, fydd ddymunol;

Tŷ ac aelwyd deg, wiwlan,
A chwedl yn gymysg â chân!—
Gloewi marwor glo mirain,
A phen ambell fawnen fain,
A bregus flaenau briwgoed,
Neu ddarnau boncyffiau coed,
Noson eira, dyna dân
Sy loni iasol anian!

Y tân, y gân, a'r ymgomio, a'r gweini oddi-mewn

Goleuon ger bron, er bri,
Benywaid heibio'n hoewi,
Yn gwnio diwyg newydd,
Drud, a da, at raid y dydd;
Neu gellwair a'u gwiallen,
Gwau, bob yn ail, a gwneyd gwên,
A gweini bodd i'n gwyneb,
A chalon iach uwchlaw neb.
Rhynwynt tost, ar nen y tŷ
Mal taran yn aml tery;
I'r drysau ar hyrddiau 'r hêd,
I glecian pob rhyw glicied;
Y tŷ, yn nhreigl tonnau'r hin,
Glecia mal rhyw glic melin;
Ond deil ei fur gur y gwynt,
A'i ddorau bwys byddarwynt;
Cliciadau'r cloiau cedyrn
Ni thyrr y chwa uthr a chwyrn.

Y teulu yn swpera, yn darllen a gweddïo
cyn myned i orfwys.

Ac o fewn, nid Gaeaf yw,
Haf nod Mehefin ydyw;
Cynnes gongl, diddos gronglwyd,
I burdda bobi, bwrdd a bwyd;

Ac wedi'r swper peraidd,
Cu nesheir, mewn cynnes aidd,
A dodir heibio'r dadwrdd,
I agor Beibl ar gwrr bwrdd;
'N ol lith a gweddi dda ddwys,
Darffod, a mynd i orffwys.

Parhad y eira ar y ddarar, gwasgfa y
gwylltfilod a'r adar, robin goch.

O! yr eira! Hir erys
Ar y fro, ni thawdd ar frys;
A'r milod oer eu maelawr,
Newyn yw arnynt yn awr;
Yr adar, dan eu rheidiau,
Ynt yn 'swil i'n tai'n neshau:
Cais rhan o'r digyngan gor
Ddrws gobaith yr ysgubor,
Am rawn, yn fan fymrynau,
Er nerth, rhag eu llwyr wanbau;
A robin yn finfin fud,
Mal mewn siom lem yn symud,
I'n drysau picia'n dra-sionc,
I ddrws pawb fe ddyry sponc,
Eto'n brudd, yn un 'spruddach,
Heb ddim miwsig o'i big bach.
Y llwyd folwag wylltfilod,
Gwae ni ni chant ond gwyn ôd,
Yn lle ymborth y llwm-bawr,
Oedd er lles, cyn cuddio'r llawr.

Estyniad y dydd yn arwyddo tymor gwell
gerllaw; rhag gysur am dymor o ddadmeriad.

Ond estyn dernyn mae'r dydd
O un goleu bwygilydd;
Argoel fod oriau Gŵyl Fair
Ar agosi trwy gesair;

Tywydd ir at doddi iâ,
Tywydd er toddi eira;
Gan y gwres, hyd gynhesir;
Daw, o ddwr gwlaw, ddaear glir:
"Ni erys eira mis Mawrth
Mwy na 'menyn ar dwymyn dorth,"
Ebe'r hen air—a barn hyn
Yw, y tawdd ar bob tyddyn.
O'r newydd daw tywydd teg,
A ddetry'r iâ'n ddiatreg;
Pan bydd, o dipyn i beth,
Wyneb hapus gan bopeth;
Daear rwym ddaw yn dir rhydd,
Ac i'r arddwr ceir hirddydd,
I'w chochi ac i'w chychwyn
O lwm ddull i ail-ymddwyn.

Yr haul yn arwydd y Pysg, ar gyffiniau
arwydd yr Hwrdd. Lle y gorffen ei dro yn ei
gylch, ac y dyry ail Wanwyn.

Mae'r haul yn ymwroli—hyd ei daith
O "dŷ "i "dŷ" 'n trosi;
Ei le yn awr welwn ni,
Ym mysg y Pysg yn pesgi.

O'r Pysg, diderfysg y daw—trwy ei rod,
Tua'r Hwrdd i drigaw;
A dyna ei gylch o dan gaw,
A'i ddeupen yn nen yn unaw.

Crynedd y nod angen Anian. Y testun
Yn "flwyddyn gron," ac o ganlyniad yr adwl
Yn awdl gron.

Y ddau eithaf a ddaethant,
I roi y cwlm ar y cant.
Nes eilfydd yw ein sylfon
I'w henw gwraidd—Blwyddyn gron.

Crynnedd yw'r marc ar anian,
Crwn yw y glôb, cywrain, glân;
Crwn ar len yr wybren rydd,
Ei osodiad, yw'r sidydd;
Os cron yw'r sylfon neu'r sail,
Cron rod ceir yn ar-adail;
Awdl gron yw hon, gan hynny,
Yn fath o droell fyth a dry,
I agos ddangos i ddyn,
Yr aml wedd geir ym mlwyddyn.