Gwilym a Benni Bach/Llwyn arel Plas Newydd

← Y doctor yn troi'n fardd

Gwilym a Benni Bach gan William Llewelyn Williams

Ar ol llawer o ddydiau →

PENOD XI
LLWYN AREL PLAS NEWYDD.

Ychydig ddiwrnodau ar ol hyn derbyniais lythyr o Blas Newydd i ddweyd fod eisieu'r plant yn ol arnynt, ac os na allwn ddyfod i'w hebrwng gartref, y deuai Henri i Abertawe i'w hymofyn. Erbyn hyn yr oedd yr amser stresol wedi pasio, ac nid oeddwn heb deimlo chwant i gael esgus a'm dygai i Ddyffryn Tywi. Ac felly, ar ryw foreu dydd Gwener yn gynhar yn Ionawr, wele ni ein tri—fy neiaint a finau yn cychwyn o Gadog Street tuag yno. Yr oedd Marged yn sefyll yn ben-noeth wrth y cab, yn galaru ar ol Gwilym a Benni, ac yn wylo gan. hiraeth am Blas Newydd.

Gwd bei, 'y nghalon fach i,' meddai gan wasgu Benni at ei mhynwes, 'a 'neiff e' ddim anghofio'r hen Farged, 'neiff e'? Mi fydda'n siwr o hala ffolant i chi'ch dou, a bydda.—Gwd bei, Gwilym bach, a gwedw e' wrth Twm y waginer os meiddith e' hala ffolant salw i fi, mi fydd yn well iddo fe i feindo ei hits! Cofiwch fi etyn nhw i gyd, mishtir bach, a gwedwch wrth mystres 'y mod bron marw eisieu gweld hi a'r babi.'

'O'r goreu,' meddwn inau, 'a mi ddweda 'r un peth wrth Tom y waginer, hefyd.'

'Twm, yn wir!' atebai Marged rhwng llefain a chwerthin. Mae Twm ym meddwl digon am i hunan ishws heb i chi ddweyd hyna wrtho fe.'

Ac yna gyrwyd ni ymaith, tra yn arosai Marged ar y grisiau o flaen y ty yn ysgwyd ei ffedog yn y gwynt hyd nes i ni droi'r cornel a'i cholli o'n golwg.

Yr oedd cymaint o awydd ar y plant, ar ol cychwyn, i gyrhaedd pen eu taith fel na chefais fawr llonydd. ganddynt cyn i ni ddyfod i Langoediog. Nid yw'r rheilffordd yn rhedeg drwy Lanelwid, ac felly disgynasom yn Llangoediog. Tu allan i'r stesion safai poni a thrap Plas Newydd, a Tom y waginer ynddo.

'Tom, Tom,' gwaeddai'r plant pan ei gwelsant, 'dyma ni wedi dwad 'nol.'

'Wel, yr ych chi wedi pryfo hefyd!' atebai Tom. Yr ych chi'n dwad yn ddynon mowr ar unwaith.'

'A mae gen i slash whip i chi,' meddai Benni Bach.

'A mi ddes ine a ffeirins i chi,' dywedai Gwilym. A shwd i chi, syr?' meddai Tom gan droi ataf fi. 'A Blwyddyn Newydd Dda i chi.'

'O rwyf fi'n dda iawn,' atebais, 'ond 'dyw Marged yco ddim yn haner da.'

'Nag yw hi, wir?' ebai Tom, a'i wynebpryd llon. yn syrthio ac yn gwelwi. Dos dim twymyn na dim byd fel'ny, rwy'n gobeitho?'

'Na,' meddwn inau, mai arnai ofn mai dolur galon sy' arni. 'Rodd hi am gal i chofio ato chi.'

'Odd hi, 'te, wir?' gofynai Tom, a'i ysbryd yn codi drachefn. A wedodd hi hyna 'te, syr? Hen lodes. biwr odd Marged, a 'ryn ni wedi cal colled ar i hôl hi ym Mhlas Newydd.—Gobeitho 'i bod hi'n eich taro chi, syr?'

'O, odi,' atebais merch syber, drefnus iawn yw Marged, a mi fues i'n lwcus iawn i chal hi.'

'Ie,' meddai Tom, 'rodd Marged yn gallu gneyd dyn yn gyffyrddus, ag odd; ag am 'neyd cawl, 'dodd dim o'i gwell hi i gal yn y shir, a'i dyngu.'

Wel, dyma rywbeth yn galenig i chi,' meddwn, gan estyn fy llaw.

Na, na wir, Doctor, na chyffra i byth o'r fan 'ma, chymera i ddim gyda chi,' tystiai Tom.

'Nawr, 'nawr, Tom,' meddwn inau, mae'n rhaid i chi,' gan saco darn arian yn eu gilddwrn.

Wel, yn 'y ngwir i, 'down i ddim yn dishgwl dim, Doctor,' atebai Tom, gan roddi'r awenau yn fy law. Ac yna, trodd ei gefn arnaf, cymerodd gipolwg ar y swllt oedd yn ei law, a chyn ei ddodi yn ei boced poerodd arno er ei wneyd yn 'ebol glâs lwcus.'

Ar ol cryn helynt, cychwynasom o'r diwedd tua Phlas Newydd y fi a Gwilym a Benni y tu blaen, a Thom y tu ol. Er nad yw Plas Newydd ond milltir o ffordd o'r stesion, buem dros haner awr cyn dyfod yno. Ychydig yr ochr arall i'r stesion saif Bryn Hyfryd,—'Ty Prydferth' Gwilym. Pan ddaethom ato, gwelsom Gariad a'i mham yn aros wrth y glwyd sydd yn arwain i'r ty. Ac yno yr arosasom am amser, pawb yn siarad yr un pryd, ac yn holi, ac yn ateb, ac yn chwerthin, ac ni fuasem wedi gallu tynu ein hunain yn rhydd o'r diwedd, oni bai i Gariad addaw y deuai i dê i Blas Newydd yn y prydnawn. Yna, wedi dyfod at yr efail, yr oedd Nat, tad Marged, yn disgwyl am danom, a bu raid i ni aros am amser gydag ef, yn ateb ei holiadau ynghylch ei ferch. Ond o'r diwedd cyrhaeddasom Blas Newydd, ac o'r fath ffair a ffwdan fu yno! Rhedodd y morwynion allan i'r clôs i helpi fy neiaint lawr o'r trap ac i'w croesawi gartref. Yr oedd Dafi'r gwas mawr wedi cael rhywbeth i wneyd yn y siop waith,'—lle yr arferai helpi'r clwydydd, neu osod coes newydd mewn rhaw, ar ddiwrnodau glyb,—a phan ddaeth y cerbyd i'r clôs yr oedd yntau yno yn ein disgwyl. Yr oedd John y cow— man yn un o'r beudyau, a gwaeddodd flwyddyn newydd dda i ni drwy'r drws agored. Cyn i'r plant gael amser i fyn'd i'r ty, yr oedd Henri wedi dod allan. Credai Henri fod penteulu yn iselhau eu hunan drwy ddangos ei deimlad yn rhy eglur, a threiodd roddi cusan i̇r ddau blentyn, fel pe byddai heb deimlo ei galon yn dychlamu wrth eu gwel'd. Ond dyma'r tro cyntaf erioed iddynt fod oddicartref, ac nis gallai Henri, er ei dawelwch. digyffro arferol, lai na dangos ei falchder a'i lawenydd wrth eu derbyn yn ôl gartref. Ar ol eu croesawi a'u cusanu yn garuaidd, meddai:

Cerwch yn glou 'nawr i'r nouadd. Mae mami yn eich disgwyl yno ers amser.'

Ac ymaith y rhedodd y ddau am y cyntaf at eu mham gan fy ngadael ar y clós gyda Henri. Pan ddaethom. ninau yn ein tro i'r neuadd, yno gwelsom Elen a'r babi bach ar ei gliniau, a gwên gariadlawn a boddhaus ar ei gwyneb, a Gwilym a Benni Bach yn syllu ar eu chwaer newydd.

Odi hi'n gallu siarad, mami?' gofynai Gwilym. 'Grwt bach,' atebai Elen, nag yw yto. Ond mi ddaw hi i siarad digon, mi fentra, neu mi fydd yn ots i ti.'

Edrychai y pedwar mor brydferth gyda'u gilydd, ac yr oeddynt yn gwneyd darlun mor gyflawn ynddynt eu hunain, fel y teimlwn am y tro cyntaf yn ddieithr—ddyn yn nhy fy chwaer. Gyda ein bod ni wedi croesi'r troth— wy, gwelodd Elen ni, a galwodd arnaf, yn eu dull serchog, i eistedd wrth y tan i dwymo, a dechreuodd ofyn cwestiynau lawer i fi ynghylch Marged a'r hen ddoctor ac ereill o'i chydnabod yn Abertawe. Ac felly ni pharhaodd y teimlad o ddieithrwch yn hir.

Ar hyd y dydd hwnw yr oedd gan Gwilym a Benni Bach ddigon o waith i ymweled a'u hoff fanau ynghylch y ty. Aethant drwy'r ysgubor, a'r tri beudy, a'r stabal, a'r cartws, a'r storws, a'r briwdy, a'r glody, a'r gegin. maes. Ymwelasant a nythod y gieir, a chasglasant un wy ar ddeg o honynt oblegid ni wyddai neb o gylch y ty, ond y nhw, am bob nyth. Aethant am dro hefyd i'r ardd a'r berllan, lle yr oedd beddrod Moss, hen gi defaid ffyddlon, fu'n chwareu llawer gyda nhw; a buont yn gwario peth amser yn y llwyn arel o flaen y ty, yn yr hwn yr oeddynt wedi hongian cloch, a'r lle y byddai Gwilym yn arfer pregethu, ac y gwasanaethai Benni Bach fel clochydd. (Oblegid rhyfeddwn yn fynych fel y mynent ganu y gloch cyn dechreu'r wasanaeth, er mai Salem ac nid yr Eglwys yr arferent fynychu.)

Rhaid i mi gyfaddef na wariais erioed ddiwrnod mwy diflas ym Mhlas Newydd. Disgwyliwn beunydd am yr awr dê i ddod, ond nid yn amyneddgar. O'r diwedd es allan i'r ardd, cerddais yn ol ac ymlaen ar hyd yr ale, ac er mwyn hala'r amser rywffordd, tynais y penillion oeddwn wedi gyfansoddi allan o'm poced, a darllenais nhw drostynt gyda llawer o flas a boddlonrwydd. Blin— ais ym mhen tipyn ar gerdded yn yr ardd, a dych— welais i'r ty. Yna es i'r llofft i ymolchyd a thrwsio tipyn erbyn tê: a phan ddes lawr drachefn, dywedodd Elen wrthyf, a gwên yn chwareu ar eu gwefusau:

Mae Miss Bifan wedi dwad, John.'

'Odi hi?' gofynais, mor ddidaro ag y gallwn.

Odi, mae hi wedi mynd mas i whilo am y plant a'u mhoin i dê,' meddai Elen. A fyddech chi'n gweld bod yn dda i fynd i ddryched am deni nhw, a gweyd wrthi nhw fod te yn barod?'

'O'n gore' meddwn inau, gan gydio yn fy hat, a chychwyn yn ebrwydd.

Pan ddes yn agos at y llwyn arel clywwn swn fy neiaint yn siarad yn uchel a Miss Bevan.

'Ie, chi pia fe,' meddai Gwilym, 'waith 'rodd 'nwnc— wl yn gweyd ei fod e yn ffrynd anghyffredin i chi.'

'Hisht, hisht,' meddai Miss Bevan, rhaid i chi beido gweyd rhywbeth fel yna.'

'Rodd Marged yn gweyd,' ychwanegai Benni Bach, 'i fod e bron dwlu am danoch chi.'

Nawr, 'nawr,' atebai Miss Bevan, gan chwerthin, os ych chi myn'd i siarad fel hyn, mi eiff Cariad 'nol gatre'.'

O peidwch a myn'd, Cariad fach,' ymbiliai Gwilym.

Odi chi'n promeisho 'te?' gofynai Cariad.

'Odyn,' atebai'r ddau gyda'u gilydd.

'A mae'n rhaid i chi roi'r papyr 'ma 'nol i 'nwncwl,' aeth Cariad ymlaen i ddweyd, a gweyd wrtho fe lle cesoch chi e'.'

'O'n gore,' meddai'r plant.

Yr oeddwn, yn ystod y siarad hyn, wedi cael fy nharo a chymaint o syndod fel yr oeddwn wedi methu syflyd o'r man. Ond, ar hyn, fflachiodd rhywbeth ar draws fy meddwl, dodais fy llaw yn fy mhoced, ac wele! nid oedd y papyr ar yr hwn yr ysgrifenais y penillion, yn fy meddiant! Dyna'r papyr yn ddiau oedd yn nwylaw Gwilym, a dyna'r papyr, hefyd, a ddarllenwyd gan Miss Bevan. Nis gwyddwn beth i wneyd—pu'n a'i bod yn brudd neu yn llon. Teimlwn yn falch fod Miss Bevan yn gwybod os oedd yn gwybod, hefyd—beth oedd cyflwr fy meddwl tuag ati; ond ofnwn y buasai ei hateb yn fy amddifadu o'm hunig gysur, y gobaith o'i henill yn wraig. Nid oedd amser i fyfyrio. Beth ddywedai Miss Bevan wrthyf pe gwelai fi yn gwrando wrth y llwyn arel? Gwir i mi ddyfod yno yn eithaf diddichell, ac mai hap yn unig a berodd i mi glywed eu hymddidd— Ond ni fuasai yn hawdd gwneyd hyn o esboniad; ac felly, brysiais ar flaenau fy nhraed, oddi— wrth y llwyn. Ar ol cyrhaedd drws y ty drachefn gwaeddais à llef uchel ar fy neiaint. Atebwyd fi o'r llwyn arel, a thuag yno y cyfeirias fy nghamrau drachefn, gan deimlo mor euog a lleidr pen—ffordd.

Nawr, blant bach,' meddwn, mae mami am chi fyn'd i'r ty ar unwaith, i chi gael 'molchyd cyn tê.'

'Os cramboithe i dê, 'nwncwl?' gofynai Benni Bach.

'Os, 'rwy'n meddwl,' atebais, gan chwerthin, ond os na 'newch chi hast, chewch chi ddim o heni nhw.'

Yr oedd Gwilym wedi bod yn edrych yn ddyryslyd am beth amser. Ond dyma fe'n tynu papyr ym mhen enyd o'i boced ac yn ei estyn i fi, gan ddweyd,

Dyna bapyr gwmpws o'ch poced chi, 'nwncwl, a mi gas Benni a fine afel yndo fe, a mae Cariad yn gweyd—

'Nawr, Benni Bach,' torodd Miss Bevan i mewn, newch hast i ddwad at mami.'

Ac yr oedd yn amlwg am redeg ymaith i'r ty gyda fy neiaint, a'm gadael eto heb ateb. Ond syrthiodd ar fy ysbryd ryw benderfynolrwydd newydd. Dodais y papyryn yn fy mhoced heb edrych arno, a dywedais wrth y plant,

'Nawr, rhedwch i'r ty ar unwaith.'

Ac wedi iddynt gymeryd at eu traed, gosodais fy llaw ar ysgwydd Miss Bevan, a gofynais iddi am aros am fynud cyn eu canlyn.

Llwyn arel yng nghornel gardd syml Plas Newydd! Dyna'r lle anwylaf yn y byd i mi. Cyfyd ei ddelw yn fyw i'm cof wrth ysgrifenu, a mynych yr adroddaf wrthyf fy hun yr ymddiddan a gymerodd le yno flynyddoedd yn ôl rhwng Cariad a minau. Cofiaf fy ngeiriau trwsgwl i, ac y mae ei hatebion tyner hi wedi eu cerfio yn anileadwy ar lech fy nghalon. Ond. er cofio, ni chaiff neb yr hanes genyf, ond feallai fy mhlant neu'm hwyrion yn y dyfodol pell; canys y mae rhai pethau mor gysegredig fel na sieryd neb ond ffol am danynt tuallan i gylch cyfrin ei deulu. Digon i ti wybod, ddarllenydd caredig, i ddau ddyn ieuanc, y dwthwn hwnw, gyflwyno eu bywyd, un i ofal y llall, ac i minau wneyd adduned, yr hon ni thorir, mi obeith— iaf, ond gan law oer angeu, i garu ac ymgeleddu rhag pob cam a niwed, rhag pob trallod a drychin, un of ragorolion y ddaear!

A phan aethom i mewn i'r ty, a dywedyd wrth Elen, bu Elen yn chwerthin rhwng ei dagrau, ac yn dweyd ei bod yn gwybod er's llawer dydd mai fel hyny y buasai pethau yn troi maes. Ac yna aeth Elen a Chariad gyda'u gilydd i ystafell arall, ac yr oedd yn hawdd deall pan ddaethant allan iddynt fod yn wylo, fel y gwna gwragedd pan fyddo'n adeg o lawenydd mawr. A phan ddaeth amser tê, yr oedd Elen wedi parotoi 'wishgon' fawr o gramboithau moethus, a dywedwyd wrth y plant y gallent fwyta faint fyd fynent, heb fwyta bara menyn gyda nhw; oherwydd fod 'nwncwl Abertawe a Chariad yn myn'd i briodi yn yr haf.

Ar ol tê, dywedais nad oeddwn yn dychwelyd yn ôl i Abertawe y noson hono, ond yr aroswn dros y Sul ym. Mhlas Newydd, er nad oeddwn wedi bwriadu gwneyd hyny o'r blaen. Ond dywedodd Cariad wrthyf fod yn rhaid i mi ddychwelyd, ac na wnaethai hi mo'r tro i esgeuluso bywioliaeth er mwyn pleser, ac addawais inau i ddychwelyd os deuai hi i'm hebrwng, gyda Tom y Waginer, yn y càr. Wedi hyny, aeth Cariad a finau— fraich ym mraich—allan i'r ardd, a daeth Gwilym a Benni Bach ar ein hol, ac aethom i'r llwyn arel drachefn, a bu Benni yn canu'r gloch a Gwilym yn cyhoeddi gostegion priodas. Ni welwyd mewn un lle o fyd gwmni mor llawen a ni, ac yr oedd ein crechwen yn gwneyd i'r adar bach oedd yn dechreu cysgu ar ganghenau coed yr ardd i ganu 'twit twit' cysglyd rhwng hun ac effro. A phan ddaeth amser cychwyn, daeth Gwilym a Benni i'n gweled yn esgyn i'r càr, oblegid rhoddodd Elen ganiatad iddynt i aros ar lawr yn hwy nag arfer a phan gychwynasom, Cariad a fi y tu blaen, a Thom y Waginer y tu ol, y geiriau olaf a glywsom oedd, 'Gwt neit, 'nwncwl a 'nanti,' oddiwrth Gwilym a Benni. Daethom i'r stesion yn llawn hwyl, a gwasgais haner coron i law Tom y Waginer,—ond yr oedd Tom, erbyn hyn wedi clywed yr hanes, a derbyniodd yr ail galenig heb geisio gwneyd esgusawd, ond meddai yn ddrygionus,

'Beth yw hwn, syr? Arian i dalu'n nhrên i ddwad i wel'd Marged?'

Ie, ie,' atebais gan chwerthin, 'a gore' i gyd pwy gynta', neu mi fydd yn rhy ddiweddar; wath mae llawer yn rhedeg ar ol Marged yco.'

Os e'n, wir?' gofynai Tom, Wel. peidwch a synu, syr, os gwelwch chi fi lawr yco un o'r dwarnode nesa' 'ma, wath, ar lw, syr, chewch chi a Miss Bifan ddim myn'd wrthoch eich hunen i glwb y rhacs.'

Yna cafodd Cariad a minau bum' mynud felus gyda'n gilydd, ac addawais dd'od i'r lan yn fynych i'w gweled. Ac yna daeth y trên, ac o'm llwyr anfodd gorfu i mi gychwyn tua Abertawe, gan adael Cariad yn edrych yn hiraethlon ar fy ôl.