Gwilym a Benni Bach/Y doctor yn troi'n fardd

← Y Plant a'r Hen Ddoctor

Gwilym a Benni Bach gan William Llewelyn Williams

Llwyn arel Plas Newydd →

PENOD X.
Y DOCTOR YN TROI'N FARDD.

Nid oes genyf gof eglur iawn am ddigwyddiadau ereill yr wythnos Nadolig hono. Yr oeddwn mor llawn o waith drwy y dydd fel nas gallwn hebgor ond ambell i haner awr gyda'r plant cyn i'r nos fy rhyddhau oddiwrth fy ngorchwylion. Ond pan ddelai'r hwyr, gwnawn fy ngoreu i wasgar y cymylau hiraeth oedd yn fynych yn tywyllu ffurfafen bywyd bach Gwilym a Benni, drwy eu dwyn i fy ystafell fy hun a'u gosod i eistedd o flaen y tân, ac adrodd wrthynt ystoriau diddan. Pe ceisiwn ddifyru plantos y dyddiau hyn a'r fath hanesion, ofnaf mai ychydig fyddai fy niolch, ond am Gwilym a Benni, nid oeddynt hwy wedi cyfarwyddo a chwedlau, ac yr oeddynt yn falch i glywed hen ystoriau oedd wedi difyru cenhedlaethau o blant o'u blaen.

Un noswaith yr oeddwn wedi bod yn dweyd wrthynt stori am y ferch dlawd, yr hon, ar ôl llawer o helbulon, a briododd fab y Brenhin, ac ebai Gwilym,

'Odd hi'n ferch bert iawn, 'nwncwl?'

'Odd,' atebais inau, 'hi odd y ferch lana yn y byd.'

'Odd hi'n bertach na Chariad?' holai Gwilym.

'Nag odd,' meddwn, gan wrido, 'dalle hi ddim a bod yn bertach, galle hi?'

'Na alle,' atebai Gwilym, 'wath dos dim neb i gal yn bertach na Chariad, os e', 'nwncwl?'

'Nag os, dim neb yn y byd' ychwanegai Benni Bach.

'Nwncwl,' gofynai Gwilym, 'odi chi'n caru Cariad?'

'Wel, wi'n ffrynd anghyffredin iddi,' atebais, ar ol tipyn o ystyriaeth.

'Odi chi'n ffrynd i Marged?' holai Gwilym.

'O odw,' meddwn, 'wi'n ffrynd i Marged hefyd.' 'P'un well gyda chi Marged neu Cariad?' gofynai Gwilym wedyn.

'P'un sy'n well gyda chi?' meddwn, oblegid yr oeddwn wedi cael gafael erbyn hyn ar y ffordd oreu i ateb gofyniadau Gwilym.

'O mae'n well gen i, meddai Gwilym, gyda phwyslais ar yr i, mae'n well gen i Gariad o lawer.'

'A mae'n well gyda fine hefyd,' ebai Benni Bach.

A man bydda i wedi pryfo yn ddyn mowr,' dywedai Gwilym, wi'n mynd i briodi Cariad.'

'Ie, ie, machgen i, meddwn, ond beth ta hi ddim yn folon?

'Ddim yn folon i beth?' gofynai Gwilym yn syn.

'Ddim yn folon i fod yn wraig i chi,' dywedais inau.

'Ond mi wedodd wrtha i y byse hi'n folon,' ebai Gwilym.

'O mi wedodd hyny, 'do fe?' meddwn.

'Do,' atebai Gwilym, yn y gegin dydd Sadwrn dwetha cyn iddi fynd 'nol gatre.

'Dier mi,' meddwn, 'ac yn y gegin y gofynsoch chi iddi, ie fe?'

'Ie,' atebai Gwilym, 'a 'rodd Marged yn gweyd ta chi a'ch llyged yn eich pen y byse chithe wedi gofyn iddi es llawer dydd.'

'Mae gyda Marged a chithe lawer rhytach gwaith na siarad rhw ddwli fel yna,' meddwn yn llym, 'a mae'n hên bryd i chi'ch dou fyn'd i'r gwely.'

'Chewn ni ddim aros tipyn bach rhagor ar y llawr?' ymbiliai Gwilym.

'Mae eisieu bara menyn arna i,' dywedai Benni Bach, mewn tôn ddolefus.

'Mi licwn ine gal bara menyn, meddai Gwilym.

'Wel, mi geiff Marged roi tocyn o fara menyn i chi yn y gwely' atebais.

Ac yna galwais ar Marged i fyn'd a nhw i'w hystafell.

'Gwd neit, 'nwncwl bach,' meddai'r ddau, gan ddodi eu breichiau am fy ngwddf, a'm cusanu.

'Nos da, 'mhlant i,' meddwn inau, gan gauad y drws ar eu hol.

Ar ol cael gwared ar y plant, diosgais fy esgidiau oddiam fy nhraed, gwisgais fy slippers, tynais fy mhib. felusaf o'i chuddle yn y cwpwrdd, troes y gadair freich iau esmwythaf at y tan, gosodais fy nhraed, un ar ben y llall, ar y pentan bach, a rhoes fy hun i fyny i weu dychmygion yn ol fy ffansi wrth wylio'r cymylau mwg yn esgyn at y nenbren. Rhedai fy meddwl yn ol ar draws geiriau Gwilym, a'i adroddiad diniwed o farn Marged. Ac wrth i mi fyfyrio, syrthiodd arnaf ryw awydd na theimlais oddiwrtho na chynt na chwedyn— awydd i gyfansoddi barddoniaeth! Ymladdais cyhyd ag y gallwn yn erbyn y fath ffolineb. Dywedais wrthyf fy hun nad oedd dim barddoniaeth yr un groen a mi, na wyddwn ddim am y rheolau, ac na wnes, yn ystod yr wyth mlynedd ar hugain o'm bywyd, geisio cyfansoddi nac englyn na phenill erioed o'r blaen. Ond ni thyciai dim, na rheswm na synwyr cyffredin nac, hyd yn oed, fy niogi cynhwynol yr hwn sydd yn gryfach na'r ddau.

Eisteddais wrth y ford. Llenwais fy mhib drachefn. Pigais gwilsen newydd, yr hon oedd heb ei llychwino erioed ag inc. Taenais o fy mlaen ddalen lydan o bapur gwyn,— a disgwyliais am yr awen. Nis gallaf byth anghofio'r poen a ddioddefais y noson hono. Bum yn brwydro, fel pe bae fy mywyd yn y glorian, am ddwy awr a haner, ac yr oedd fy ysbryd ystormus yn cynghaneddu â swn y gwynt oedd yn chwythu o gylch y ty. Nis gallaf gyfrif pa sawl tudalen a bapyr a lenwais ac a ddistrywiais. Treiais Gymraeg a Saesneg, a phe gwyddwn iaith arall buaswn wedi ei threio hithau hefyd. Gwnes restr o eiriau oedd yn odli yn Gymraeg ac yn Saesneg; ond methais yn lân a chael brawddegau i'w taro, a phan y cawswn afael mewn brawddeg, yr oedd yn rhaid i mi ddefnyddio'r gair yn rhywle cyn diwedd y llinell. Pan orffwysais oddiwrth fy llafur—oblegid byddai yn anghywir dweyd i mi ei orffen—yr oedd y tân wedi myned allan, fy mhib wedi syrthio ar y llawr, a'r chwys mawr, er gwaethaf yr oerfel, yn dalpau ar fy nhalcen! Es drwy lawer profiad chwerw yn fy nydd a'm tymhor, ond byddai yn well genyf sefyll yr arholiad anhawddaf yn Hospital Sant Bartholomew neu gyflawni yr operation afrwyddaf, na threio byth eto ysgrifenu barddoniaeth. Gwell genyf osod coes nag odl yn ei lle, a rhwyddach asio esgyrn briw chwareuwyr pel droed, na chlymu pedair llinell wrth eu gilydd! Byth oddiar y noswaith hono, y mae yn destyn syndod i mi fod golwg mor siriol ar ein beirdd. Mae Elfed a Watcyn Wyn a Dyfed yn troi allan bob dydd o'r flwyddyn fwy o benillion nag a gyfansoddais i ar hyd fy oes, ac nid ydynt yn edrych yn ddim gwaeth ar ol gwneyd. Ond dyna, ys dywedodd y gwaddotwr wrth yr offeiriad pan y gwelwyd ef yn dal gwaddod ar ddydd Sul: 'Pob un a'i grefft, syr, chi a'ch pader a finau a'n nhrap.'

Nid, gan hyny, am fy mod yn teimlo unrhyw falchder yn y penillion, y rhoddaf hwynt yma, ond yn unig am fod yn rhaid i mi wneyd, os mynaf egluro'r hyn a ddigwyddodd ar ol hyn. Nid oeddwn wedi cyfansoddi ond pedair llinell, a dwy odl ym mhob penill. Gobeithio na syrthiaf yn isel iawn ym meddwl neb, os cyfaddefaf i mi ddarllen y penillion drosodd a throsodd cyn myn'd i'r gwely, weithiau yn ddistaw, bryd arall yn uchel. Teimlwn, hefyd, fod ysbryd y peth byw yn trigo ynof, ac nad oedd eisieu i mi ond ymroddi i'r gwaith i enill cadeiriau godidocaf ein Heisteddfodau! Na wged neb wrth ddarllen hyn o gyfaddefiad gonest. Y nos oedd hi, a phan ddarllenais y penillion liw dydd, gwridais wrth gofio fel yr ymfalchiwn ynddynt y noswaith hono. Ar ôl eu darllen drachefn a thrachefn, eisteddais eilwaith wrth y brwdd, a chopiais hwynt mewn llaw frâs a thêg, gan drafferthu nid ychydig gyda'r lythyren gyntaf ym mhob llinell. Fel hyn y rhedent:—

Paham y cwynfani, y gwynt,
Wrth dramwy tuallan i'm ty?
O gwn mai galaru yr wyt
Oherwydd it' fadel â Hi!

O dychwel yn glau yn dy ôl,
Nac oeda ar fôr nac ar dir,
A sisial fy neges yng nghlust
Y llances a garaf yn bur.

O dywed it' wel'd ar dy daith
Ryw lencyn yn wael iawn ei lun,
Yn marw o gariad, am na
Chaiff Gariad yn eiddo ei hun.

Ac os hi a blyga ei phen
Ac addaw y gwellith ei friw,
D'wed nas gall ef dalu ond hyn,
Ei charu tra byddo fe byw.

A phan oeddwn yn dringo i fyny'r steiriau, ac yn clywed y gwynt yn chwythu oddiallan, adroddwn yn ddistaw wrthyf fy hun linell gyntaf y penillion, a'r peth diweddaf cyn cysgu, addawais unwaith wedyn ei charu tra fyddwn i byw.'