Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 1/Adolygiad Sir Drefaldwyn

← Forden

Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 1 gan Thomas Rees a John Thomas, Lerpwl

Sir Feirionydd →

ADOLYGIAD AR HANES Y SIR

Mae yn rhaid i'n hadolygiad ar hanes yr achos yn sir Drefaldwyn fod yn fyr iawn, oblegid y mae ei hanes wedi cymeryd mwy o le nag a fwriadem. Gwelir fod yr eglwys a adnabyddid gynt fel "Eglwys sir Drefaldwyn," wedi ymledu i bymtheg a deugain o ganghenau, heblaw amryw ganghenau sydd yn perthyn i'r eglwysi neillduol hyny. Yn rhanau uwchaf y sir, lle y mae y boblogaeth yn hollol Gymreig, y mae yr achos wedi gweithio ei ffordd yn fwyaf llwyddianus. Er fod y tir yn llai cynyrchiol, a'r bobl, a'u cymeryd gyda'u gilydd, yn is eu hamgylchiadau, etto, yno y mae mwyaf o "ffrwyth i fywyd tragwyddol" wedi ei gasglu. Bendithiwyd rhanau o'r sir hon a dynion nodedig am y dau' can mlynedd diweddaf-dynion a adawsant ddylanwad annileadwy er daioni ar y wlad -a dynion pa fwyaf o'u hanes a'u llafur a ddygir i'r amlwg, uchaf oll y bydd eu cymeriad. Yr ydym wedi cyfeirio atynt yn nglyn a'r eglwysi lle y llafuriasant yn benaf, fel nad rhaid i ni eu crybwyll yma etto; er mai nid dynion i eglwysi neillduol oeddynt, ond edrychid arnynt yn eiddo cyffredin y sir oll, ac yn eiddo yr enwad yn gyffredinol. Mwynhaodd eglwysi y sir hon, ar y cyfan, fesur helaeth o heddwch a thangnefedd. Er i awelon croesion guro ar fwy nag un o honynt, ac i flinder mewnol yn aml fwyta eu cysur; ac er mewn engraifft neu ddwy i rwygiad gweithredol gymeryd lle, etto eithriadau oedd hyny, a chymeryd eglwysi y sir at eu gilydd, y mae "heddwch wedi bod o fewn eu rhagfur," os na bu "ffyniant yn eu palasau." Mae yr eglwysi yn ngwaelod y sir, ar y goror, gan mwyaf oll wedi myned yn Saesonaeg; ac y mae yr achos yn mhell o fod y peth y dylasai. Nid yn unig y mae rhai o'r eglwysi heb "ychwanegu cryfder," ond nid ydynt wedi "dal eu ffordd." Bu adeg yr oedd rhai o honynt yn gryfach ac yn lluosocach, ac yn mhob ystyr yn meddu mwy o ddylanwad crefyddol yn eu hardaloedd nag sydd ganddynt yn bresenol. Bu yr athrofa sydd yn awr yn Aberhonddu, am gyfnod maith yn y sir, neu ar ei therfynau. Daeth i Groesoswallt yn y flwyddyn 1782, a bu yno hyd y flwyddyn 1792; ac yn yr yspaid hwnw, bu yr athraw a'r myfyrwyr yn foddion i bregethu yr efengyl mewn llawer o fanau yn y parth hwn o sir Drefaldwyn, lle yr oedd y bobl yn hollol ddyeithr i'r efengyl. Ac er symud yr athrofa i Wrecsam, ni lwyr ymddifadwyd un ran o'r sir o lafur achlysurol y myfyrwyr. Ond yn 1815, daeth yn ei hol i Lanfyllin, lle y bu hyd yn agos i ddiwedd 1821; ac yn yr yspaid hwnw pregethodd y myfyrwyr lawer yn y rhan isaf i'r sir; ac yn 1821, symudwyd yr athrofa i'r Drefnewydd, lle y bu hyd ddechreu 1839; ac yn yr yspaid hwnw cafodd y cwr arall i'r sir fantais gweinidogaeth y myfyrwyr; ac yr oedd rhai o honynt yn bregethwyr nodedig, ac yn llawn o ysbryd yr efengyl; a buont yn foddion i sefydlu amryw o achosion newyddion. Ond y mae yn amheus genym a ydyw yr eglwysi ar y gororau, y rhai sydd yn Saesonaeg agos oll, yn gryfach yn awr nag oeddynt ddeng-mlynedd-ar-hugain yn ol. Nid yw ond gwaith ofer i ni gau ein llygaid rhag gweled ffeithiau fel hyn. Nis gwyddom a all fod rhywbeth yn mywyd ac arferion yr eglwysi yn y parth yma sydd yn milwrio yn erbyn eu llwyddiant, ond yr ydym yn sicr fod ansefydlogrwydd y weinidogaeth wedi bod yn anfantais ddirfawr. Ychydig iawn o weinidogion a gawsant, y rhai a aethant yno gyda bwriad i aros a llafurio, ond fynychaf dynion oeddynt wedi methu cael un lle arall, a throi yno i aros cael rhywle gwell; ac yr oedd amryw o honynt o ran eu buchedd, yn bob peth ond yr hyn y dylasent fod fel gweinidogion Crist. Sicrheir ni gan rai hollol gydnabyddus a'r parth yma i sir Drefaldwyn, fod gogwyddiad y bobl yn gryf at wrando yr efengyl, a'u bod yn nodedig yn eu caredigrwydd; ac y gallai dyn ieuange a ymsefydlai yn eu plith, ac a ymroddai "i gyflawni ei weinidogaeth," fod yn ddefnyddiol dros Dduw ac yn gysurus iddo ei hun.

Mae y sylwadau uchod yn cyfeirio yn benaf at yr eglwysi Saesonaeg yn ngwaelod y sir, ond y mae yr eglwysi Cymreig hefyd, rai o honynt, wedi dyoddef oddiwrth fynych symudiadau eu gweinidogion. Nis gall hyny lai na thynu sylw pob darllenydd o hanes eglwysi y sir, y nifer fawr o weinidogion a fu yn nglyn a hwy o bryd i bryd, a chyn lleied o'u nifer a fu farw mewn cysylltiad a'r eglwysi. Nid ydym yn meddwl y ceir fod cynifer o weinidogion o un sir amaethyddol yn Nghymru wedi ymfudo i'r America, ag a ymfudodd o sir Drefaldwyn. Ni cheir yma ond ychydig o eglwysi nad ymfudodd rhyw weinidog a fu yn perthyn iddi, yn rhyw gyf- nod yn ei hanes, i America; ac y mae amryw weinidogion wedi ymfudo o rai o honynt. Gellir cyfrif am hyn, o bosibl, yn y ffaith fod mwy o bobl sir Drefaldwyn wedi ymfudo, nag o bobl un sir arall yn Ngogledd Cymru; yn enwedig o'r rhanau uchaf o honi. Dyoddefodd nifer mawr o amaethwyr y wlad hon y fath galedi, ac yn ychwanegol at hyny, gorthrymwyd hwy mor dost gan eu tirfeistri a'u stiwardiaid, fel y gwelsant mai mewn ymfudo yr oedd eu hunig obaith; a chyfranogodd y gweinidogion o'r un ysbryd, fel y penderfynodd llawer o honynt o bryd i bryd i fyned yno ar ol eu pobl. Ond y mae y mynych symudiadau hyn wedi profi yn anffafriol i'r eglwysi, ac yn enwedig felly i'r eglwysi lleiaf. Mae yr achos er y cwbl yn y sir ac edrych ar bethau yn gyffredinol, mewn gwedd obeithiol; ac er fod yma lawer o eglwysi yn amddifaid, y mae y gweinidogion y sydd yma yn ddynion difrifol, a chefnogir hwy mewn llawer o fanau gan ddiaconiaid gweithgar, ac y mae lluaws y bobl yn mhob man agos yn barod heb rwgnach i wneyd yr hyn a osodir arnynt. Hir y cadwed sir Drefaldwyn yr enw uchel a'r safiad anrhydeddus yn yr enwad a ennillwyd iddi gan dadau Ymneillduaeth yn y sir a'u holynwyr uniongyrchol, a bydded deuparth o'u hysbryd ar y genedlaeth bresenol.