Hen Ffrindiau/Pennod VIII
| ← Pennod VII | Hen Ffrindiau gan Edward Tegla Davies |
Pennod IX → |
VIII
"Wel, wel,"
Ebe ci Jac Snel,—
"Rhaid i mi fynd i hel,
Neu glemio."
•••••
Ci bach yn mynd i'r coed,
Dan droi'i goese, dan droi'i droed;
Ci bach yn dyfod adre,
Blawd ac eisin hyd ei goese.
GWRANDAWODD y Coblar Coch a Sion y Foty a Dafydd yn astud a phryderus am ennyd, ac ar y funud nid oedd sŵn i'w glywed yn unman, dim ond rhyw siffrwd yn y coed yn y pellter, ac ambell frigyn cangen crin yn clecian, fel pedfai rhyw greadur yn ymwthio yn ôl a blaen tan ganghennau'r mangoed. Eithr am funud y bu'r distaw— rwydd. Yn union clywid y sŵn hanner cyfarth hanner cwyno wedyn, ond bod yr hanner cyfarth erbyn hyn wedi mynd yn hanner griddfan. Wedi clywed y peth fwy nag unwaith, magodd y tri ddigon o nerth i fynd ymlaen.
"Ni all dim sy'n cadw sŵn fel yna wneuthur llawer o niwed i neb," ebe Dafydd. Ac ymlaen ag ef, a Sion y Foty a'r Coblar Coch ar ei ôl.
Dyna fynd gyda'r gwrych nes dyfod at y gongl, ac yna edrych trosto. Yr oedd Wil erbyn hyn wedi sefyll, ac yn edrych yn ffyrnig i'r lle y deuai'r sŵn ohono. Aethant hwythau ymlaen nes dyfod o fewn clyw. Daliai Wil i edrych i'r un lle o hyd, a golwg mwy ffyrnig fyth ar ei wyneb, fel pedfai'n mynd i dynnu rhywun neu rywbeth yn gareiau oddiwrth ei gilydd.
"Beth a ddywedaist?" ebe Wil yn y man, gan edrych i'r gongl honno o hyd.
"Wel, wel," ebe rhywun, mewn rhyw hanner cyfarthiad a hanner siarad, a oedd yn fwy o gwynfan na dim arall.
Aethant ill tri gam ymhellach gyda'r gwrych, er mwyn cael golwg well ar bethau.
Fflachiai llygaid Wil,—
"Ai dywedyd fy ngair i a wnaethost?" ebr ef, wrth yr un a oedd o'r golwg.
Ac at y gongl ag ef, â'i ddyrnau yng nghau. Aethant hwythau ymlaen ar hyd y ffos am dipyn, a dringo'r clawdd, ac yna edrych trwy'r gwrych i weld pwy oedd yno.
A phwy oedd yno ond ci, neu'n fwy cywir ffram ci, yn edrych mor wan onid oedd yn rhaid iddo bwyso yn erbyn y wal i fedru ysgwyd ei gynffon. Safai Wil i edrych arno â'i ddyrnau yng nghau. A thyngai Dafydd fod y ci'n gwenu'n ddireidus ar Wil, er gwaethaf ei wendid. Sut bynnag, gwnaeth rhywbeth i Wil wylltio'n fwy o lawer. Camodd yn ôl fel pedfai am gymryd ras i roddi cic iddo,—
"Pwy a ddywedodd fy ngair i?" ebr ef o'r pellter.
"Beth yw dy air di?" ebe'r ci.
'Beth yw fy ngair i, wir?" ebe Wil, gan ddynesu'n araf a bygythiol, "y gair 'WEL' debyg iawn. Ac ni wiw ei ddywedyd ond wrth wal, ac nid oes neb i'w ddywedyd ond myfi."
Wel, wel," ebe'r ci, mewn hanner ochenaid, heb gymryd sylw, oherwydd ei wendid, o'r hyn a ddywedai Wil.
"Dyna ti eto wedi dywedyd fy ngair i," ebe Wil, gan ddyfod gam yn nes.
'Wel, wel' yw fy ngair innau," ebe'r ci, "ac y mae'n gweddu i mi hefyd. Beth sy'n gweddu'n well i gi â'i asennau'n y golwg na dywedyd 'Wel, wel'?"
"Y mae'n rhaid i ti ei newid," ebe Wil.
"Wel, wel," ebe'r ci, "ni allaf ei newid heb newid fy enw. Y mae'r gair yn rhan o'm bywyd."
Sut hynny?" ebe Wil.
"Y mae'n odli â'm henw," ebe'r ci. "Ci Jac Snel yw fy enw. Ac y mae'n odli â'm gwaith hefyd,—mynd i hel. A rhaid yw i mi fynd i hel neu glemio."
Edrychodd Wil arno'n wyllt, â'i ddyrnau yng nghau yn dynnach fyth, heb ateb dim iddo. Wedi cael ei wynt ato, dywedodd,——
"Y mae gennyt ti ddau air, rhanna â mi. Cymer di un a minnau'r llall.
Nid yw un 'wel' yn llenwi'r llinell," ebe Ci Jac Snel, "ni allaf roddi'r un o'r ddau i ti heb ddinistrio holl gynllun fy mywyd."
Yr oedd y geiriau hyn mor fawr fel y cymerodd Wil amser hir i'w deall, a bu distawrwydd.
"Ai mewn geiriau mawr y mae popeth teneu yn dywedyd ei feddwl?" ebr ef yn y man.
"Wel, wel," ebe Ci Jac Snel, heb gymryd arno'i glywed.
"Dyna fy ngair i eto," ebe Wil, gan godi ei droed fel pedfai am gyrraedd ei asennau ag ef, " rhaid i mi roddi gorchymyn i ti, a dau funud i benderfynu a ufuddhei, nad wyt i ddefnyddio fy ngair i eto. Nid oes ystyr iddo ond pan fyddaf i 'n siarad â gwal.
"Beth yw gwal?" ebe'r ci.
Gwal yw'r peth nad yw'n ateb yn ôl wrth iti ddywedyd 'wel' wrtho," ebe Wil.
"Wel, wel," ebe'r ci'n herllyd, "os wyt am feddiannu dy air, deuaf i ymladd â thi amdano. Onid yw'n bosibl ei rannu a'i wneuthur yn ddigon i ddau, rhaid yw ymladd amdano. Trefn cŵn yw'r trechaf treisied, a'r gwannaf gwaedded. Ac nid oes arnaf ofn ymladd â thi,—y mae esgyrn da yn dy goesau."
A llyfodd Ci Jac Snel ei weflau. Wrth ddal i edrych ar goesau Wil, bywiogodd trwyddo, a gallodd sefyll heb gymorth y wal. Wrth ei weld felly, dechreuodd Wil esbonio pethau'n garuaidd,—
Ni ddylai neb ddywedyd wel,' y ci bach, ond wrth wal," ebr ef.
Pwy a'm galwodd yn gi bach?" ebe Ci Jac Snel, dan gamu ymlaen a Wil yn camu'n ôl. "Ac wrth wal yr oeddwn yn siarad pan ddaethost i'r golwg. Y mae'n rhaid mai gwal ydyw, canys nid atebodd ddim un gair i mi. A pheth arall, yr oeddwn i'n rhy wan i ddywedyd dim heb orffwys yn erbyn y wal i'w ddywedyd. Ac ni buasai'n foneddigaidd gorffwys yn erbyn gwal heb ddywedyd rhywbeth wrthi A beth sy'n well i'w ddywedyd wrthi, yn ôl dy eiriau di dy hun, na 'wel'?
Ac y mae siarad o gwbl yn ormod o lafur i mi i oddef cael fy sarhau am siarad." A dechreuodd y ci wenu ar goesau Wil a dangos ei ddannedd.
Cofiodd Wil yn sydyn am y Coblar Coch, Sion y Foty, a Dafydd.
"Dyna ti i'r dim," ebr ef yn fwyn wrth y ci, "gan fod y gair 'wel' yn perthyn i ni ill dau, y mae'n rhaid ein bod ninnau yn rhyw lun o berthyn i'n gilydd. Ac mi roddaf gyngor i ti,—yn lle ymosod ar goesau neb o'th deulu, dos yn dy flaen ychydig a gweli dri dyn. Y mae digon o asgwrn a chig yn eu coesau hwy, ac yr wyt yn cyd—weld â mi fod cig yn fwy blasus nag asgwrn."
Yr wyf yn haeddu tamaid blasus," ebe Ci Jac Snel.
Ac yn ei flaen ag ef, gan gwympo yn erbyn y wal i ddechreu, er mwyn cael digon o sbonc i gychwyn. Aeth Wil, yntau, yn ei flaen y ffordd arall dan chwerthin,— "Bydd yntau, fel finnau, yn meddwl mai dynion ydynt," ebr ef, "ond wedi rhoddi ei ddannedd ynddynt gwêl mai ceisio tynnu tamaid allan o wal y bydd. Y mae fy ngenau innau'n sych o siarad mwy nag arfer, rhaid i mi fynd at ý wal i ddywedyd gair wrthi er mwyn i'r gwlybaniaeth ddyfod iddi'n ôl. Peth sych iawn yw siarad â phopeth ond gwal."
Yna aeth at y wal i gael gair â hi,——
Yna aeth at y wal i gael gair â hi,——
"Wel?" ebe Wil wrth y wal,
'Ddywedodd y wal ddim wrth Wil.
deulu, dos yn dy flaen ychydig a gweli dri dyn. Y mae digon o asgwrn a chig yn eu coesau hwy, ac yr wyt yn cyd—weld â mi fod cig yn fwy blasus nag asgwrn."
Yr wyf yn haeddu tamaid blasus," ebe Ci Jac Snel.
Ac yn ei flaen ag ef, gan gwympo yn erbyn y wal i ddechreu, er mwyn cael digon o sbonc i gychwyn. Aeth Wil, yntau, yn ei flaen y ffordd arall dan chwerthin,— "Bydd yntau, fel finnau, yn meddwl mai dynion ydynt," ebr ef, "ond wedi rhoddi ei ddannedd ynddynt gwêl mai ceisio tynnu tamaid allan o wal y bydd. Y mae fy ngenau innau'n sych o siarad mwy nag arfer, rhaid i mi fynd at ý wal i ddywedyd gair wrthi er mwyn i'r gwlybaniaeth ddyfod iddi'n ôl. Peth sych iawn yw siarad â phopeth ond gwal."
Yna aeth at y wal i gael gair â hi,—— Snel. Collwyd ef ganddynt am ennyd, ond wedi mynd ymlaen am dipyn, daethant o hyd iddo'n pensynnu uwchben tipyn o flew a lynai wrth fonyn eithinen. Ac ymddengys bod y blew wedi deffro'i ddychymyg, canys clywent ef yn siarad fel hyn,—
"Wel, wel," ebr ef rhyngddo ag ef ei hun, dyma flew. Bu'r blew yma unwaith ar groen, a'r croen am gwnhingen, a'r gwnhingen yn sefyll yn y fan yma." Edrychodd ar y lle y dylai'r gwnhingen fod yn sefyll arno. Ac y mae'n rhaid ddarfod iddo weld rhith cwnhingen o'i flaen, canys rhoddodd sbonc â'i holl egni i'r fan lle dylai'r gwnhingen fod ynddo, ac fe'i cafodd ei hun yn gorwedd yn yr eithin. Llyfodd ei wefusau a chollodd ddeigryn.
Yn clywed sŵn, trodd ei ben a gweled y Coblar Coch, Sion y Foty, a Dafydd. Fe'i llusgodd ei hun o'r eithin a dyfod atynt gan ei gynnal ei hun yn erbyn bonion coed. A chlywai'r tri dyn hefyd ryw siffrwd symud yn y pellter, —siffrwd a glywsent unwaith o'r blaen.
Dyma'r coesau y soniai Wil amdanynt," ebe Ci Jac Snel, gan ddynesu atynt.
Safodd y tri yn chwys trostynt gan ofn, er bod eira ar y ddaear, canys gwyddent na allent wneuthur dim os ymosodai arnynt, am nad ymladd â chi oedd y gwaith a roddwyd iddynt, ond ceisio boddi cath, colli'r trên, a gwisgo esgidiau newydd. O leiaf, yr oeddynt yn barod i gredu hynny y munudau hyn. A gwyddent yn dda at hynny fod golwg ar fwyd yn rhoddi nerth mawr yn nannedd ci teneu, heblaw ei wneuthur yn gynddeiriog.
Ciliasant yn ôl yn araf, a'r ci'n ymlusgo o gam i gam tuagatynt. A chilio'n ôl y buont gan anghofio'r sŵn arall a glywsent ers tro yn y goedwig. Ar y foment dyna ruthr, a chi arall yn dyfod i'r golwg heibio i fangoed oedd yn ymyl. Ac am wddf Ci Jac Snel ag ef. Eithr ni bu fawr o ymladdfa er ei fod yn gi mawr, cryf, canys cwympodd fel deilen pan drodd Ci Jac Snel ato Ac er na wnaeth Ci Jac Snel ddim ond cwympo yn ei wendid arno, dychrynodd y ci arall am ei fywyd, a gwaeddodd tros y lle. Wedi'r waedd, dyna gi arall—ci bach yn rhuthro trwy'r coed, ac am y ci mawr ag ef. Ciliodd Ci Jac Snel pan welodd hyn, a phwysodd yn erbyn pren i wylio'r frwydr, a bu'n ymladdfa dost rhwng y ddau Eithr er syndod i Gi Jac Snel a'r tri dyn, y ci bach a orchfygodd, a'r ci mawr yn ffoi am ei fywyd.
Wedi gyrru'r ci mawr ymaith, trodd y ci bach at Gi Jac Snel,—
"Beth a wnei yma?" ebr ef, "fy nghoed i yw'r rhai hyn."
Pan gafodd Ci Jac Snel ei wynt ato,—
"Dyfod i hel a wneuthum," ebr ef, "wel, wel."
Pwy wyt ti?" ebe'r ci, dan chwyrnu arno. Ci Jac Snel yw fy enw," ebr yntau, "a hel yw fy ngwaith neu glemio."
"Meddyliais mai wedi dyfod i hela yr oeddit," ebe'r ci bach, "ac nid oes gennyt hawl i hela. Os oes unrhyw greadur i hela, yna fy ngwaith i yw hynny."
"Beth yw'r gwahaniaeth rhwng hel a hela?" ebe Ci Jac Snel yn wannaidd.
"Dal creadur i'w fwyta yw hela," ebe'r ci bach, "ond hel yw chwilio am beth a fydd yn weddill. A daw hel ar ôl hela."
arall a glywsent ers tro yn y goedwig. Ar y foment dyna ruthr, a chi arall yn dyfod i'r golwg heibio i fangoed oedd yn ymyl. Ac am wddf Ci Jac Snel ag ef. Eithr ni bu fawr o ymladdfa er ei fod yn gi mawr, cryf, canys cwympodd fel deilen pan drodd Ci Jac Snel ato Ac er na wnaeth Ci Jac Snel ddim ond cwympo yn ei wendid arno, dychrynodd y ci arall am ei fywyd, a gwaeddodd tros y lle. Wedi'r waedd, dyna gi arall—ci bach yn rhuthro trwy'r coed, ac am y ci mawr ag ef. Ciliodd Ci Jac Snel pan welodd hyn, a phwysodd yn erbyn pren i wylio'r frwydr, a bu'n ymladdfa dost rhwng y ddau Eithr er syndod i Gi Jac Snel a'r tri dyn, y ci bach a orchfygodd, a'r ci mawr yn ffoi am ei fywyd.
Wedi gyrru'r ci mawr ymaith, trodd y ci bach at Gi Jac Snel,—
"Beth a wnei yma?" ebr ef, "fy nghoed i yw'r rhai hyn."
Pan gafodd Ci Jac Snel ei wynt ato,—
"Dyfod i hel a wneuthum," ebr ef, "wel, wel."
Pwy wyt ti?" ebe'r ci, dan chwyrnu arno. Ci Jac Snel yw fy enw," ebr yntau, "a hel yw fy ngwaith neu glemio."
"Meddyliais mai wedi dyfod i hela yr oeddit," ebe'r ci bach, "ac nid oes gennyt hawl i hela. Os oes unrhyw greadur i hela, yna fy ngwaith i yw hynny."
"Beth yw'r gwahaniaeth rhwng hel a hela?" ebe Ci Jac Snel yn wannaidd.
"Dal creadur i'w fwyta yw hela," ebe'r ci bach, "ond hel yw chwilio am beth a fydd yn weddill. A daw hel ar ôl hela." parlysu ormod gan ofn i symud, ac ni allent ddeall eu hofn,—o flaen rhyw bwt o gi fel hyn, nes cofio ohonynt beth oedd y gwaith y galwyd hwynt iddo. Neshaodd yntau atynt â gwên ar ei wyneb, gan ddangos ei ddannedd. Edrychodd ar Sion, ac yna ar y Coblar Coch,―
Y mae llai o drafferth dyfod o hyd i goesau hwn," ebr ef, "y mae trywsus y llall braidd yn galed i roddi dannedd trwyddo'n rhwydd."
Ochneidiodd Sion yn ddiolchgar, eithr safai'r Coblar Coch fel delw, yn aros am gael ei fwyta, heb fedru symud cam gan ofn. Paratodd y ci bach i ruthro arno, gan gymryd amser i lyfu ei weflau, a meddwl am y wledd oedd o'i flaen,—
"M-I-A-W-riel, M-I-A-W-I-A-W-riel, M-I-A-W- I-A-W-I-A-W-riel, M-I-A-W-I-A-W-I-A-W-I-A-W-riel."
Moelodd y ci bach ei glustiau, a diflannodd ar ei union yn y goedwig, fel pedfai'r goedwig wedi ei lyncu. Y Coblar Coch, yn ei fraw, a oedd wedi digwydd tynnu ei fawd oddiar gorn gwddf Miwriel.
Anadlodd y dynion yn rhydd unwaith eto.
"Wel, wel," ebe Ci Jac Snel, pan ddaeth ato'i hun, "rhaid i mi fynd i hel neu glemio. Gwelaf na allaf wneuthur rhyw lawer yn y fan yma."
Ac ymlusgodd ymaith.
"Rhaid, debyg iawn, i hynny y'th wnaed," ebe Dafydd.
"Wel," ebe'r Coblar Coch wrth Fiwriel, "rhaid yw i mi arbed dy fywyd am heddyw eto, Miwriel bach, canys arbedaist ti nyni. Ac yn y cyflwr meddwl yr wyf ynddo ni allaf lwyddo i rwymo'r cwd yn ddigon tynn. Ac y mae'n sicr o fynd gyda'r afon."
'Gan gofio," ebe Sion y Foty, "rhaid i minnau fynd i chwilio amser y trên i Lundain at ddydd Llun." Cyn ymadael bob un i'w ffordd ei hun,—
'Beth am y ci bach?" ebe'r Coblar Coch. "Ci pwy ydoedd, tybed, ac o ble y daeth?"
"Ni wn i ar wyneb y ddaear," ebe Sion y Foty. "Oni sylwaist ar y blawd a'r eisin hyd ei goesau u?' ebe Dafydd. "Y mae'n rhaid mai'r Ci Bach Yn Mynd I'r Coed ydyw. Y lle y methodd ef fel ag i golli'i ddewrder oedd trwy fynd i hela. Ac nid oes gair o sôn am hela yn y pennill. Ac ni waeth i chwi un gair na chant, ni all neb fynd yn groes i'r pennill a roddodd fod iddo."
Ar hyn, gwelai'r dynion rywbeth coch yn ymysgwyd rhwng canghennau'r coed.
"Dacw'r sowldiwr ei hun," ebe'r Coblar Coch. Aci ffwrdd ag ef am ei fywyd. Ac aeth y ddau arall ar ei ôl. Yna aeth pob un i'w ffordd ei hun, wedi i'r Coblar Coch a Sion y Foty benderfynu'n ddistaw rhyngddynt â'i gilydd gadw draw oddiwrth Ddafydd gymaint ag y medrent, am ei fod mor falch o'r pennnill a roddodd fod iddo, ac yn eu cymryd hwy'n ysgafn am eu bod yn cwylno.