Hugh Owen Bronyclydwr Apostol y Gogledd/Blwyddyn fawr ei enedigaeth

← Llinach yr Arwr

Hugh Owen Bronyclydwr Apostol y Gogledd gan Zachary Mather

Cyd-dyfiant y plentyn âg yspryd brwydr fawr Rhyddid →

Yno'n faban gwan gwenawl.
Y bu cyn meddu ein mawl.
—EMRYS.

PENOD III.
BLWYDDYN FAWR EI ENEDIGAETH.

YR oedd y flwyddyn 1637, yn yr hon y ganwyd Hugh Owen, yn un neillduol yn hanes Prydain Fawr. Yr oedd Ysgotland yn ferw drwyddi mewn canlyniad i'r brenin Siarl y Cyntaf yn mhoethder ei sêl dros Esgobyddiaeth, geisio gorfodi yr Eglwys yn y wlad hono i arfer y Llyfr Gweddi newydd, yr hwn gyda'r eithriad o ychydig gyfnewidiadau, oedd yr un a'r Llyfr Gweddi Cyffredin. Penderfynwyd ei fod i gael dechreu ei ddefnyddio yn yr holl Eglwysi ar Sabboth y trydydd-ar- hugain o Orphenaf, yn y flwyddyn dan sylw. Yr oedd yn hawdd gweled yn Edinburgh fod rhywbeth anarferol i gymeryd lle y diwrnod hwnw oddiwrth y lluoedd. ddylifent o bob cyfeiriad i Eglwys Gadeir iol St. Giles. Yr oedd yr Esgob ac amryw o'r Cyfrin-gyngor wedi dyfod yno. Safodd y Deon i fyny yn ei wèn-wisg i ddarllen y gwasanaeth; ond cyn iddo bron gael amser i agor y Llyfr Gweddi Newydd, torodd llidiogrwydd y dorf allan fel ffrwydriad llosg-fynydd. Curent eu dwylaw, melldithient a gwaeddent,"Pab! pab! Anghrist! Llabyddiwch ef!" Ar hyny, wele ddynes gref a gwrol o'r enw Jenny Geddes yn ymaflyd yn yr ystôl ar yr hon yr eisteddai, ac yn ei thaflu gyda holl nerth ei breichiau gewynol at ben y Deon, gan waeddi,—" Filain! a ddarlleni di yr offeren yn fy Eglwys i?"

Syrthiodd y Deon o flaen nerth yr ergyd, ac fel y gallesid dysgwyl, yr oedd y lle mewn moment fel pair berwedig, ac nid heb lawer o drafferth y llwyddwyd i gael yr aflonyddwyr allan, pryd y clôwyd. y drysau ac y darllenwyd y gwasanaeth. Ond gwelodd yr awdurdodau ar unwaith mai doethaf a dyogelaf oedd peidio ymyraeth â rhyddid yr Eglwysi yn y peth hwn, a daethant i'r penderfyniad mai gorchymyn prynu, ac nid defnyddio y Llyfr Gweddi yr oedd y gwys-lythyr Brenhinol. Mewn canlyniad rhoddwyd heibio ar unwaith i'w ddefnyddio. Pan glywodd y Brenin hyn ffromodd yn aruthr, ac anfonwyd gorchymyn ar unwaith fod yn rhaid adfer y llyfr. Ni wnaeth hyn ond cyffroi i wrthwynebiad mwy unol a phenderfynol yn mhob parth o'r wlad. Ffurfiwyd pwyllgorau ac anfonwyd deisebau mawrion at y Brenin i ddymuno arno alw y llyfr yn ol. Cynyrchodd gwroldeb Ysgotland yn gwrthwynebu gorchymyn y Brenin anesmwythder mawr ar y tu dehau i'r Tweed, yr hwn ddangoswyd mewn gorymdeithiau brwdfrydig. Enynodd hyn yn ddirfawr eiddigedd Laud, a thrwy ei archiad llusgwyd Prynne y dadleuwr galluog a'i gyd-bamphledwyr o flaen y Star Chamber i sefyll eu prawf fel "udgyrn gwrthryfel." Dedfrydwyd hwy i gael tori eu clustiau, eu gosod yn y gwddf-gyffion (pillory), a'u carcharu am eu hoes. Daeth tyrfa fawr i Gwrt y Plas i weled tori clustiau yr arwyr gwrol. Ond yr oedd y creulondeb yn ormod i'r edrychwyr beidio dangos eu hanghymeradwyaeth iddo drwy ruddfaniad dwfn a herfeiddiol a banllef daran-folltawl pan dystiodd Prynne fod y ddedfryd arno ef yn groes i'r gyfraith. Yr oedd ochrau y ffyrdd wedi eu llenwi gan filoedd o edrychwyr pan arweiniwyd hwy i'r carchar, yr hyn oedd debycach i ymdaith buddugoliaeth o faes brwydr, na thaith i garchar.

Yr un flwyddyn eisteddodd deuddeg o farnwyr am ddeuddeg diwrnod ar achos. Hampden, y boneddwr urddasol a'r aelod anrhydeddus dros Swydd Buckingham, am wrthod talu arian y llongau, y rhai yn ormesol a godai y Brenin. Ar y cyntaf nid oedd ond y porthladdoedd yn unig o dan y dreth hon, ond erbyn hyn gorfodid y deyrnas oll i'w thalu. Y ddadl fawr yn ei herbyn ydoedd, nad oedd gan y Brenin hawl i'w gosod ar y deiliaid, heb gydsyniad y Senedd. Penderfynwyd trwy bleidlais saith o'r barnwyr yn erbyn pump fod y dreth yn gyfreithlawn. Ond er gwaethaf y dyfarniad, yr oedd y gwrol Hampden wedi gwneyd ei waith a dwyn barn i fuddugoliaeth, a phenderfynodd y wlad nas gellid goddef yn hwy ormes y Brenin, Y prawf hwn ydoedd dygwyddiad pwysicaf y flwyddyn. Cyrhaeddodd effaith y cynhyrfiadau hyn Gymru fel dirgryniadau pell daeargryn; ond ychydig feddyliodd Humphrey a Susannah Owen wrth wenu yn wyneb siriol eu baban tlws i Dduw, yn mrô dawel Bronyclydwr, fod y nefoedd wedi trefnu iddo gymeryd rhan bwysig yn mrwydr fawr rhyddid gwladol a chrefyddol, y dechreuwyd ei hymladd flwyddyn fyth-gofiadwy ei enedigaeth.