Hugh Owen Bronyclydwr Apostol y Gogledd/Cyd-dyfiant y plentyn âg yspryd brwydr fawr Rhyddid

← Blwyddyn fawr ei enedigaeth

Hugh Owen Bronyclydwr Apostol y Gogledd gan Zachary Mather

Y bachgen a'i athrawon cyntaf →

Mae elw drwy golled ymddangosiadol; buddugoliaeth drwy orchfygiad am eiliad; yni bywyd newydd drwy bangfeydd genedigaeth, wedi bod bob amser. yn ddeddf cynydd ysprydol.
—B. F. WESTCOTT, D.D.

PENOD IV.
CYD-DYFIANT Y PLENTYN AG YSPRYD BRWYDR FAWR RHYDDID.

NID oes ar y ddaear ddim harddach na thyfiant, na thyfiant prydferthach na'r eiddo plentyn bach, yr hwn ddengys ei hun yn nheleidrwydd yr aelodau a thlysni tyner y wynebpryd. A'r dyddiau pwysicaf yn anianyddol yn hanes tyfiant y plentyn ydyw y rhai hyny pryd y mae efe yn gwneyd y defnydd cyntaf o'i draed egwan i gerdded, a'i dafod bloesg i barablu ei air cyntaf. Teimla rhieni yn hyderus y daw rhywbeth o'u plentyn wedi iddo ddechreu defnyddio ei draed a'i dafod.

Rhyw ddiwrnod, er llawenydd mawr y teulu, croesodd etifedd bach Bronyclydwr y llawr am y waith cyntaf heb gynorthwy, ac wrth gael ei dderbyn i freichiau tyner ei fam, pan barablodd y gair "mam" am y tro cyntaf, hi a'i cofleidiodd ac a'i cusanodd, gan ddweyd, "O'r pes anwyl, mae o'n dlysach na neb yn y byd." Yr oedd y ddwy weithred hyn iddo ef yn gymaint gorchest a chroesi cyfandir i deithiwr dewr, a thraddodi araeth i araethydd hyawdl; a pherthynai iddynt bwysigrwydd neillduol fel ymarferiad cyntaf y traed oedd i'w gludo drwy gymoedd a thros fynyddoedd ei wlad fel cenad i Grist, a'r tafod oedd i gyhoeddi ei anchwiliadwy olud i'w gyd-ddynion.

Tra y tyfai yr arwr-blentyn fel hyn yn nhawelwch Bronyclydwr, yr oedd yspryd y gwrthryfel yn erbyn gormes a thrahausder y Brenin yn dyfnhau ac angerddoli yn neillduol yn Ysgotland. Ail enynodd galwad y Brenin am ymostyngiad uniongyrchol, frwdfrydedd, ac eiddigedd yr Ysgotiaid dros eu rhyddid. Mae Edinburgh unwaith eto yn llawn berw a chynwrf, a llaw-nodwyd y Cyfamod Cenedlaethol yn mynwent Eglwys Grey Friars yn nghanol cyffro tanllyd. Y fath oedd y brwdfrydedd, fel y gwelid boneddigion a phendefigion yn prysuro i wahanol gyfeiriadau ar feirch gyda chopïau o'r Cyfamod yn eu llogellau i gael eu llawnodi gan y bobl.

Yr oedd cymell yn hollol ddianghenraid, oblegyd yr oedd sel y bobl mor angerddol. fel yr ysgrifenai llawer eu henwau a'r dagrau yn treiglo i lawr eu gruddiau, a dywedir i rai archolli eu personau a thori eu henwau gyda'u gwaed eu hunain yn lle inc. Dywedodd y Brenin y buasai yn well ganddo farw na rhoddi i fyny i hawliau digywilydd a damniol y bobl." Bellach, nid oedd ond penderfynu y ddadl drwy rym arfau a darparwyd i'r gâd gyda brys. Yn mis Mai, 1639, yr oedd y Brenin yn Berwick gyda thair-mil-ar-hugain o wŷr arfog. Daeth ugain mil o'r Ysgotiaid i'w gyfarfod, o dan arweiniad y gwrol Leslie, a'r arwyddair, "Dros Goron Crist a'r Cyfamod" yn chwifio ar eu banerau. Ofnodd y brenin wneyd ymosodiad, a chynygiodd amodau heddwch, y rhai a dderbyniwyd, a dychwelodd y byddinoedd adref. Ond nid oedd yr heddwch i fod ond dros fyr amser. Penderfynodd y Brenin wneyd ail gynyg i orfodi Ysgotland i ymostwng, ac ymddiriedwyd i Stafford y gorchwyl o drefnu y rhengoedd i'r gâd. Ond yr oedd chwe'-mil-ar-hugain o filwyr o dan arweiniad Leslie eisoes wedi croesi y terfynau, a gorfodwyd y Brenin o'r diwedd i roi ffordd.

Yn y dyddiau aflonydd a therfysglyd hyn yn Lloegr ac Ysgotland yr oedd Cymru yn mhell oddiwrth fwynhau llonyddwch a thawelwch. Dyoddefai William Wroth a Walter Cradoc a'u cydlafurwyr selog ddirmyg ac erlidiau tost oblegyd eu ffyddlondeb i gyhoeddi y gwirionedd. Yn mis Tachwedd, 1639, cawn Walter Cradoc yn Llanfaches yn cynorthwyo William Wroth i ffurfio yr Eglwys Gynulleidfaol gyntaf yn Nghymru. Yn y flwyddyn ganlynol cawn ef yn ymddangos o flaen pwyllgor o'r Senedd Hir i ateb am ddilysrwydd deiseb oddiwrth weinidogion yn Nghymru am ryddid i bregethu yr Efengyl. Y pryd hyn yr oedd y tanllyd Vavasor Powel yn gwneyd ei ymddangosiad gyntaf fel comed flamllyd yn ei Sir enedigol, yr hwn pan erlidid ac a ddygid o flaen brawdlysoedd, a dystiai yn ddiofn fod yn rhaid ufuddhau i Dduw yn fwy nac i ddynion, Un tro, clôwyd ef, gyda haner cant o'i ganlynwyr ffyddlawn, mewn Eglwys gan yr erlidwyr. Diau i'r rhan fwyaf o'r amser gael ei dreulio ganddynt i weddïo, molianu, a chlodfori Duw, a gwrandaw ar eu harweinydd selog yn traethu am y deyrnas nad ydyw o'r byd hwn. Dranoeth, dygwyd hwy o flaen dau neu dri o ynadon, a haner dwsin o offeiriaid, i roddi cyfrif am eu hymddygiad. Mewn atebiad i'r cyhuddiad, dywedent nas gallent ymddwyn yn groes i argyhoeddiad eu cydwybod a Gair Duw. Ar ol condemnio eu gwaith a'u bygwth yn llym, barnwyd mai doethaf oedd eu gollwng yn rhydd.

Yr oedd Sir Feirionydd eto yn aros yn llonydd yn nhywyllwch a thrueni anwybodaeth ac ofergoeledd, ac heb un arwydd toriad gwawr gwaredigaeth.