Hugh Owen Bronyclydwr Apostol y Gogledd/Ei Ewyllys ddiweddaf a gorpheniad ei yrfa

← Y dyoddefydd tawel

Hugh Owen Bronyclydwr Apostol y Gogledd gan Zachary Mather

Olheul-wawl y bywyd rhagorol →

Pan ddel yr olaf ddydd.
Fy ngweddi fydd, O gad
I mi yn Nghrist fwynhau fy hawl
I dŷ'm tragywyddol Dad.
—CEIRIOG

PENOD XIII.
EI EWYLLYS DDIWEDDAF A GORPHENIAD EI YRFA.

YN ngwanwyn y flwyddyn 1678, ar ol dychwelyd o un o'i deithiau pregeth- wrol, teimlai lesgedd a gwendid corphorol i fesur na theimlasai o'r blaen, ac wrth ystyried sefyllfa ei iechyd, ac ansicrwydd bywyd, barnodd mai doeth a phriodol ydoedd iddo drefnu ei feddianau tymhorol cyn cychwyn i daith arall. Paratodd ei ewyllys gyda gofal a manylder, gan gydnabod Duw fel meddianwr a rhoddwr pob peth. Gofynodd i ddau gymydog ddyfod yno ar amser penodol i arwyddo eu henwau fel tystion wrth ei Ewyllys. Pan ddaethant i'r tŷ daeth deigryn i lygad Martha wrth eu gweled.

"Ah! Martha anwyl," meddai ei phriod, "ni wnaiff mod i'n gneud fy Ewyllys fyrhau cymaint ag awr ar fy mywyd i."

Mae y tri yn myned gyda'u gilydd i'r parlwr, a'r drws yn cael ei gau. Ymddangosai Hugh Owen yn dawel a siriol fel arferol, ac yr oedd yn hawdd gweled nad oedd meddwl am adael ei feddianau i eraill i'w mwynhau yn achosi y gradd lleiaf o brudd-der yspryd iddo ef. Mewn trefn i'r tystion gael gwybod cynwysiad yr hyn yr oeddynt. yn myned i osod eu henwau wrtho mae efe yn darllen yr ewyllys yn bwyllog iddynt. Maent yn gwrando gydag astudrwydd a difrifoldeb priodol i'r amgylchiad, ac mae yr yspryd crefyddol sydd yn rhedeg drwyddi o'r dechreu i'r diwedd yn gwneyd argraff dwys a dwfn ar eu meddyliau, a theimlent ei bod yn un o'r pregethau mwyaf effeithiol a wrandawsent erioed. Wedi iddo orphen mae y tri yn myned at y gorchwyl o ysgrifenu eu henwau wrthi. Teimlai Hugh Owen, wedi iddo ei harwyddo, fel y teimla pob dyn ystyriol, nad ydoedd pethau amser yr un iddo wedi iddo dori ei enw wrth ei ewyllys. Mae rhywbeth yn ei enw na welodd efe ynddo ef o'r blaen; mae efe byth ar ol hyn i fod yn nôd ar linell sydd yn gwahanu rhwng y tymhorol a'r tragywyddol.

A ganlyn sydd gyfieithiad o'r Ewyllys:—

Yn enw Duw. Amen.

Y 7fed dydd o Fawrth, yn mlwyddyn ein Harglwydd 1678, myfi Hugh Owen, o Fronyclydwr, yn mhlwyf Llanegryn, yn Sir Feirionydd, ac Esgobaeth Bangor, Gweinidog Ymneillduol Protestanaidd, o'r enwad Cynulleidfaol, er o iechyd bregus, eto o feddwl a chôf clir ac ystyriol, clôd i'r Duw Hollalluog am yr unrhyw, wyf yn yn gwneyd ac yn ordeinio hwn, fy Ewyllys a'm Testament diweddaf yn y drefn a'r ffurf a ganlyn, hyny yw, i ddweyd yn gyntaf a phenaf, yr wyf yn cyflwyno fy enaid i ddwylaw y Duw Holl alluog, fy Nghreawdwr, gan obeithio cael fy nghadw drwy iawn Iesu Grist, fy Mhrynwr, a'm corph i'r ddaear i gael ei gladdu yn ol doethineb fy ysgutorion, y rhai a enwir ar ol hyn. A chyda golwg ar yr eiddo daearol, a'r hwn y gwelodd Duw yn dda fy mendithio, yr wyf yn rhoddi, gwyllysio a threfnu haner-barth fy holl Adeiladau, Tiroedd a Thrigfanau a elwir Bronyclydwr, Gofolion uchaf, Gofolion isa, Tychiad a Moelmon, i fy anwyl wraig, Martha Owen, dros ystod tymor ei bywyd naturiol, yn lle cynysgaeth neu waddol gweddw. Hefyd yr wyf yn rhoddi a gwyllysio i fy nywededig anwyl wraig haner-barth o fy holl ŷd, gwair, a ffrwythau fy holl berllanau y dydd Gŵyl Mihangel nesaf ar ol fy marwolaeth, i gael eu casglu a'u cynhauafu ar ei thraul hi ei hun. Hefyd yr wyf yn rhoddi a gwyllysio i fy nywededig anwyl wraig yr oll o'm heiddo personol a'm daoedd, a'm holl offerynau hwsmonaeth ac offerynau tŷ, yn ddarostyngedig i daliad y cyfryw o'm dyledion priodol fyddant yn aros heb eu talu ar ol taliad cant a deg ar hugain o bunoedd o'm dyled gan fy mab John Owen, fel y dynodir ar ol hyn, ac hefyd yn ddarostyngedig i daliad tair o gymunroddion, fel yn ganlynol y rhoddir ac y gwyllysir genyf fi yn fy Ewyllys hon i'r tlodion. Hefyd yr wyf yn rhoddi a gwyllysio yr haner-barth arall o fy holl Adeiladau, Tiroedd a Thrigfanau i fy nywededig fab, John Owen, ei etifeddion a Gweinyddwyr darostyngedig i daliad y cant a deg ar hugain punoedd o'm dyledion priodol, neu yn cael eu rhwymo yn ddyogel i dalu yr unrhyw o fewn un flwyddyn ar ol fy marwolaeth, ac hefyd yn mhellach yn ddarostyngedig i daliad deg a phedwar ugain o bunoedd o fewn. dwy flynedd ar ol fy marwolaeth yn y drefn a'r ffurf a ganlyn:-Sef deg punt ar hugain i fy merch hynaf, os yn fyw ar y pryd, a thriugain punt yn ychwaneg rhwng y gweddill o fy mhlant ieuengaf i'w rhanu yn gyfartal rhyngddynt, rhan a rhan yn gyffelyb. Ac yn yr amgylchiad dywededig ran a chyfran, yna yr wyf drwy hyn yn rhoddi a gwyllysio y rhan a'r gyfran perthynol iddi hi neu hwy, os yn marw felly, i'r gweddill o fy mhlant ieuangaf i'w rhanu yn gyfartal rhyng- ddynt, rhan a rhan yn gyffelyb. Yn yr amgylchiad i fy mhlant ieuangaf feirw heb blant wedi eu cenedlu yn gyfreith- lon, os amgen yr wyf yn rhoddi a gwyll- ysio eu rhan hwy, os yn meirw felly, i'w plant a genedlir yn gyfreithlon. Hefyd yr wyf yn rhoddi i fy mab, John Owen, yr haner-barth arall o fy holl ŷd, gwair a ffrwythau fy holl berllanau, y dydd Gŵyl Mihangel nesaf ar ol fy marwolaeth, i gael eu cynhauafu ganddo ef ar ei draul hollol a phriodol ei hun. Hefyd yr wyf yn rhoddi a gwyllysio i fy nywededig fab, John Owen, fy holl lyfrau, pa un bynag ai Hebraeg, Groeg, Lladin neu Saesneg, dadleuol neu eglurhaol ar y Beibl, neu Fynegeiriau i'r Ysgrythyrau Sanctaidd, ac yr wyf yn rhoddi a gwyllysio y gweddill o fy llyfrau Seisnig i fy nywededig anwyl wraig. Ac ar ol taliad fy holl ddywededig ddyledion, ac i gostau fy nghladdu gael eu talu, a marwolaeth fy anwyl wraig, yr wyf yn rhoddi, gwyllysio a threfnu fy holl ddywededig Adeiladau, Tiroedd, a Thrigfanau, Bronyclydwr, Gofolion ucha, Gofolion isa, Trychiad a Moelmon i fy nywededig fab, John Owen, ei etifeddion a gweinyddwyr dros byth. Ac yn bresenol, gan ystyried mai yr Arglwydd Dduw Hollalluog sydd yn teyrnasu ar y ddaear, ac yn gwneyd beth bynag a ewyllysio yn holl deyrnas- oedd a theuluoedd y byd, yn tynu i lawr y rhai galluog oddiar eu gorseddau, ac yn dyrchafu y rhai iselradd, yr wyf yn fwriadol yn ymatal rhag crybwyll unrhyw fanylion pellach o'r un natur a'r rhai grybwyllwyd yn flaenorol gyda golwg ar fy nywededig anwyl wraig, mab a merched, gan ddewis yn hytrach i ddymuno ar Dad yr holl drugareddau (yr Hwn sydd Dad yr amddifad a Barnwr y gweddwon), er mwyn ei Fab bendigedig, fy ngalluogi i mewn ffydd i'w cyflwyno a'u gorchymyn yn hollol ac unig i'w ofal, arweiniad a daioni, yn gystal gyda golwg ar yr hyn y crybwyllais am dano yma, ac hefyd gyda golwg ar yr hyn ddichon ddygwydd iddynt hwy a'u hiliogaeth, hwy a minau dros byth. Ond pa fodd bynag y byddo da yn ei olwg Ef i drefnu eu hamgylchiadau allanol a bydol yma, bydded i'r oll gael eu goruwchlywodr- aethu er ei ogoniant Ef a'u ffyniant a'u dedwyddwch tragywyddol hwythau. Ac yr wyf hefyd drwy hyn yn pwyso arnynt oll yn benodol i gyflawn ddilyn yr Arglwydd eu holl ddyddiau, fel Caleb, gan eu sicrhau oddiar brofiad fy holl fywyd, os bydd iddynt wneyd felly, na fydd iddynt fethu sicrhau iddynt eu hunain yr hyn sydd oreu yma a'r hyn yn ddiamheuol genyf fydd y ffordd iddynt i fwynhau ar ol hyn drigfanau gogoniant. Hefyd yr wyf yn rhoddi a gwyllysio ugain swllt i frodyr tlodion y gynulleidfa ymneillduol yr wyf yn dal cysylltiad & hi, i gael eu talu i Ddiaconiaid yr unrhyw, ac i gael eu rhanu ganddynt hwy, fel y byddo i'r Ar- glwydd eu cyfarwyddo. Hefyd yr wyf yn rhoddi a gwyllysio deg swllt i dlodion plwyf Llanegryn i gael eu rhanu gan fy anwyl wraig, yn ol ei doethineb. Hefyd yr wyf yn rhoddi a gwyllysio pum' swllt i fy mherthynas tlawd, Alice Prior, o'r plwyf rhagddywededig. Hefyd yr wyf yn trefnu a phenodi i'r cymunroddion hyn gael eu talu o fewn blwyddyn ar ol 'fy marwolaeth. Ac yr wyf drwy hyn. yn enwi a phenodi, cyfansoddi ac ordeinio fy nywededig anwyl wraig, a fy nywededig anwyl fab, John Owen, i fod yn gydysgutorion o hwn fy Ewyllys a fy Nhestament diweddaf. Ac yn ddiweddaf yr wyf yn ordeinio a phenodi fy anwyl gyfeillion a brodyr yn ein Harglwydd Iesu, Walter Griffiths, Edward Poole, y ddau o Lanfyllin, yn Sir Drefaldwyn, Sidanwyr, Wm. Evans, Gwanas, yn Sir ddywededig Meirionydd, a Griffith Oliver o Fachynlleth, yn Sir ddywededig Maldwyn, Barcer, i fod yn arolygwyr cyflawniad hwn fy Ewyllys a fy Nhestament diweddaf. Mewn ardystiad o ba un yr wyf i hyn yma yn gosod fy llaw a fy sel, y dydd a'r flwyddyn a ysgrifenwyd uchod, Hugh Owen.' Arwyddwyd, seliwyd, cyhoeddwyd a datganwyd (mae y geiriau hyny yn briodol, Os amgen yr wyf yn rhoddi a gwyllysio ei rhan hi neu hwy os yn marw felly i'w phlant hi neu hwy wedi eu cenedlu yn gyfreithlon yn cael eu corpholi) yn ngolwg a phresenoldeb William John Edwards, Jenkin Evans.

Profwyd yr Ewyllys hon yn Esgob-lys Bangor, yn ffurf cyffredin cyfraith, ar yr 16eg dydd o Orphenaf, 1700, gan Martha Owen, gweddw y Testamentwr, ac un o'r ysgutorion enwedig oddifewn.

M. HUGHES, Cofrestrydd.

Mae yn bosibl i'r gŵr rhagorol ac ym roddgar hwn, i wasanaeth ei Dduw a'i wlad, led dybied pan yn gwneyd ei Ewyllys fod ei lafur bron ar ben, ond fel y gwelir, bu fyw wedi hyn dros un mlynedd ar hugain i gario yn mlaen ei hoff waith o ddysgu a phregethu! Rhaid fod ei gyfansoddiad egwan yn meddu gwydnwch ac yni anar- ferol cyn y gallasai barhau i deithio am gynifer o flynyddoedd drwy boethder yr hâf ac oerni y gauaf, dros fynyddoedd di- gysgod a thrwy gymoedd geirwon. Teith- iau fynychaf yn y nos, drwy wlawogydd ac ystormydd yn aml, a hyny heb ddigon o ymborth i ddiwallu ei angen, a rhoddai ei ben i lawr i orphwys ar ol llafur a lludded teithio a phregethu mewn lletai heb fod nemawr gwell na'r eiddo anifeil- iaid. Dychwelai adref o'r teithiau hyn fel llong wedi ei churo gan y tymhestloedd, a'i hwyliau wedi eu rhwygo gan nerth y gwyntoedd, yn dyfod i mewn i'r cyweir- borth (graving-dock) i gael ei hadgyweirio. Wedi iddi gael ei thaclu a'i threfnu, wele ef drachefn yn codi yr angor, yn lledu yr hwyliau, gan fyned allan yn llwythog o nwyddau yr iachawdwriaeth i'w cynyg yn rhad ac am ddim i'r trueiniaid oeddynt yn newynu a marw o'u heisieu.

Ond fel yr oedd ei iechyd yn gwanhau cyfyngai ei lafur i'r cylch-deithiau agosaf ato, gan adael allan gylch ar ol cylch hyd nes yr aeth yn rhy wan a llesg i adael cartref. I ddechreu mae yn gadael allan Sir Gaernarfon; wedi hyny Sir Drefaldwyn, gan gyfyngu ei lafur i Bant Phylip, Dolgellau, Cymerau, gerllaw Aberllefni; pentref bychan Maesogrwn, gerllaw yr un lle, yr hwn saif ar yr hen ffordd Rufeinig sydd yn arwain i Ddolgellau, a lleoedd eraill of gylch ei gartref. Pregethai yn fynych, pryd y byddai bron yn rhy wan i sefyll ar ei draed, ond elai drwy ei waith heb yngan cymaint a gair o achwyniad nac ymddiheuriad. Yn ei flynyddoedd diweddaf ei wendid oedd ei nerth a'i hyawdledd penaf.

Un diwrnod dacw ef yn dychwelyd ar ei farch o'i daith olaf, a phan yn myned heibio Rhoslefain, a thrwy y Bwlch gerllaw ei gartref, wrth edrych ar ei wyneb gwelw a'i gorph llesg yn siglo ar y cyfrwy, dywedai y cymydogion wrth eu gilydd na fyddai iddo adael Bronyclydwr mwy yn fyw. Ac felly y profodd. Mae efe wedi cyrhaedd ei yrfa lafurus, a gorphen ei waith yn coroni ei fywyd & harddwch dwyfol, drwy ddangos yn ystod dyddiau ei gystudd yspryd y Gwaredwr yr oedd wedi ei wasanaethu mor ffyddlawn. Mae ei ymostyngiad dystaw, ei ymddiriedaeth diysgog, ei dawelwch digyffro, a'i sirioldeb nefol yn peri i bawb deimlo fod y nefoedd eisioes o'i gylch. Ystyriai pawb yn y tŷ mai eu braint fwyaf oedd cael gwneyd unrhyw wasanaeth iddo ef, ac nis gallasai neb adael ei ystafell gyda llygaid sych. Rhoddai sicrwydd i'w anwyl briod a'i blant ei fod yn myned i gartrefu byth gyda'r Arglwydd, ac anogai hwy oddiar derfyn byd tragywyddol i wneyd eu goreu i'w ddilyn i orphysfa nefol. Ac ar y 15fed o fis Mawrth, 1699, yn yr eilfed flwyddyn a thriugain o'i oedran, pan mae y coed yn dechreu blaendarddu, y blodau yn agor a'r adar yn canu yn y llwyni o gylch ei anedd, mae efe yn anadlu ei enaid drwy harddwch a pheroriaeth natur i fynwes ei Dduw yn harddwch peraroglau a pheroriaeth tragywyddol y baradwys nefol.

Yr oedd yn hawdd gweled ar y dyrfa ddydd ei gladdedigaeth, fod tywysog a gŵr mawr yn Israel wedi cwympo. Mae prudd-der yn gorphwys ar bob wyneb, y dagrau dystaw yn treiglo dros ruddiau llawer, a'r chwithdod a'r galar mor fawr fel nas gallasai y dyrfa na meddwl na siarad am neb ond yr un anwyl ymadawedig. Ni fuasai efe erioed yn fwy byw, nac yn pregethu gyda hyawdledd mwy grymus, na'r diwrnod hwnw pan y gosodwyd ei weddillion marwol i orphwys yn mynwent neillduedig a thawel Llanegryn.

Traddodwyd ei bregeth angladdol gan ei hen gyfaill James Owen, o Groesoswallt, ond yn ol ei ddymuniad penodol ef ei hun, ni chrybwyllodd ei enw o gwbl yn y bregeth.

Mae y bedd wrth gefn yr Eglwys, yr hwn ddynodir gan gareg gyffredin ar ei gorwedd, ar yr hon y mae plât pres yn cynwys y gerfysgrif a ganlyn:—

EGLWYS LLANEGRYN (oddimewn
(Yr ysgiw wedi ei chymeryd o Fynachlog y Cymer, ger Dolgellau.)

Eglwys Llanegryn (oddiallan)

HUGH OWEN, O FRON CLYDWR.
PREGETHWR YR EFENGYL YN OL EI LAFUR,
SYDD YN GORPHWYS YMA,
OED 60 A HANNER.^[1]
Bu farw Mawrth 15, 1699.

"Y Cymro anwyl, edrych yma
Ar fy medd, a dwys ystyria:
Fel yr wyt y bum inau,
Fel yr wyf fi y byddi dithau:
Gan nad wyf mwy i bregethu,
O'm bedd mynwn wneuthur hyny:
O cred yn Nghrist a bydd grefyddol,
Casa bob drwg, a bydd fyw'n dduwiol."

Edrychid ar John Owen ei fab, yr hwn. oedd ŵr ieuanc dysgedig, o dduwioldeb uchel, ac yn bregethwr rhagorol, fel olyn ydd teilwng iddo, ond er galar cyffredinol, a cholled ddirfawr i grefydd ac ymneillduaeth yn y wlad, bu farw yn mhen blwyddyn a chwarter ar ol ei dad, pan oedd efe o gylch deng mlwydd ar hugain oed. Cymerodd y dygwyddiad pruddaidd le pan yr oedd efe ar ymweliad yn yr Amwythig. Yr oedd James Owen gydag ef y noswaith cyn ei farwolaeth, yr hwn mewn modd tyner a theimladwy a wnai ei oreu i'w gysuro a'i galonogi.

"Yr ydw i, ebe fe," yn gobeithio ac yn dymuno ar Dduw ar i chwi gael gwella ar gyfrif y gwasanaeth mawr yr ydych yn ei wneuthur i achos crefydd yn Nghymru a'r golled fawr fyddai ar eich ol."

"Ah!" atebai yntau, "byddai yn falchder meddwl beius ynom i dybied fod ar Dduw angen neb o honom."

Ar ol ei farwolaeth ef daeth etifeddiaeth Bronyclydwr yn eiddo i Edward Kenric, yr hwn oedd yn briod âg Abigail, ei chwaer hynaf. Yr oedd efe yn ŵr bucheddol, ac yn arfer ei ddawn fel pregethwr, a chymerodd ofal bugeiliol y cynulleidfaoedd yr oedd ei dad yn nghyfraith wedi eu casglu ynghyd yn y Sir. Ac er na fu efe mor boblogaidd a llwyddianus a'i ragflaenoriaid enwog, eto cafodd yr hyfrydwch o weled mesur helaeth o lwyddiant ar yr achos cyn ei farwolaeth, yr hyn gymerodd le yn y flwyddyn 1742.

Mae Bronyclydwr er's blynyddau wedi myned o feddiant y teulu, ond mae disgynyddion i'r arwr anfarwol yn aros hyd y dydd hwn.

Nodiadau

1. Yn gywir 62.