Hugh Owen Bronyclydwr Apostol y Gogledd/Hugh Owen yn Rhydychain

← Y gŵr ieuangc yn paratoi i fyned i Rydychain

Hugh Owen Bronyclydwr Apostol y Gogledd gan Zachary Mather

Y myfyriwr ieuangc ar y Groesffordd wedi gorphen ei addysg →

Mae un peth hynod i'w gofnodi mewn cysylltiad â Rhydychain, mai oddiyno y tarddodd y rhan fwyaf o gynhyrfiadau moesol a fu yn y deyrnas hon.
—LEWIS EDWARDS, D.D.

PENOD VII.
HUGH OWEN YN RHYDYCHAIN.

YCHYDIG deuluoedd yn amser Hugh Owen allent fforddio anfon eu meib- i Rydychain i dderbyn eu haddysg, a byddai diwrnod eu cychwyniad yno yn cael ei ystyried yn un o'r dyddiau pwysicaf a mwyaf dyddorol yn hanes y cyfryw deuluoedd. Mawr fyddai y siarad am wythnosau, fod hwn a hwn wedi myned i Rydychain.

Wedi gorphen ei ysgol yn Nolgellau, daeth Hugh Owen adref i Fronyclydwr am rhyw dymhor cyn cymeryd y cam pwysig hwn ar yrfa ei fywyd. Yr oedd y paratoadau ar gyfer myned i Rydychain yn llawer mwy na'r rhai ar gyfer myned i ysgol Dolgellau, a bu'r teiliwr a'r crydd yn Mronyclydwr am amryw ddyddiau, yn ol arferiad yr amser hwnw, yn "chwipio'r gath," sef paratoi dillad ac esgidiau i'r gŵr ieuangc ar gyfer myned i'r Coleg. Ond nid oedd neb prysurach gyda'r paratoadau na'i fam. O'r diwedd dyma y noswaith olaf cyn iddo. gychwyn wedi dyfod, a rhwng pryder a gofal am godi yn blygeiniol dranoeth ni chysgwyd fawr y noswaith hono. Ryw fodd, nid oedd fawr o hwyl ar y boreufwyd y diwrnod hwnw. "Bwyta, machgen i," ebe ei fam, "cofia fod gen ti siwrne fawr o dy flaen." Mae ei dad yn myned gyda'r cerbyd i'w hebrwng at y goach fawr yn Machynlleth, ac fel maent yn myned yn mlaen i gyfeiriad y Bwlch, mae efe yn tremio gyda chalon brudd ar ei hen gartref elyd, a'r mân fryniau o'i gylch, a'r môr. mawr, swn tònau yr hwn ar y traeth dorent yn braddaidd ar dawelwch y boreu! Ni welsai Gader Idris a Chraig-y-deryn erioed gan hardded a'r boreu hwnw fel yr edrychai arnynt tra yr elent i fyny dyffryn y Dysyni. Pan yn myned gyda glàn llyn y Mwyngil, gwyneb glân a siriol yr hwn adlewyrchai y bryniau cyfagos a'r cymylau uwchben, nis gallasai ei feddwl tyner a dwys ef lai na derbyn argraffiadau dyfn- ion oddiwrth degwch a thawelwch natur. Cyrhaeddasant Fachynlleth yn ddyogel ar ol taith gysurus, lle y canodd Hugh a'i dad yn iach i'w gilydd. Dacw ef yn cychwyn ar ben y goach fawr tua'r Amwythig, gan ysgwyd ei law ar ei dad ac atal ei ddagrau oreu y gallai. Cysgodd y noswaith hono yn yr Amwythig. Boreu dranoeth, cymerodd ei le ar ben y goach am Rydychain. Wrth fyned yn mlaen ar hyd gwastadeddau unrhywiol, drwy drefi a phentrefi, ac heibio balasau ac amaethdai, gwelai rywbeth newydd yn barhaus i dynu ei sylw, ond Rhyd- ychain oedd yn hawlio y lle blaenaf yn ei feddwl. Fel yr agoshaent i'r hen ddinas enwog, cyfodai y Cymro ieuangc ar ei draed yn fynych mewn awydd am gael yr olwg gyntaf arni. Dywedodd un o'i gyd-deithwyr wrtho ei bod yn ddigon buan iddo gyfodi ar ei draed i edrych am Rydychain, nas gallai ei gweled nes dod i'w hymyl, am ei bod wedi ei chylchynu gan goed. "Yn awr!" ebe y teithiwr, "dyma Rydychain i chwi!" Ar hyny, dyna Hugh Owen ar ei draed, pryd y gwelai y ddinas enwog gyda'i hadeiladau henafol, ei thyrau a'i phinaclau o'i flaen! Coleg Ioan Sant ar y chwith oedd y cyntaf y galwyd ei sylw ato, yr hwn sydd yn gysylltiedig â Choleg Balliol; ar ei ddeheu, y tu hwynt i lecyn glâs, yr hwn yn bresenol guddir gan dai anedd, dangoswyd iddo Goleg Worcester a'i erddi enwog am eu tlysni, y rhai enwyd yn Botany Bay, am fod y Coleg y pryd hyny gryn bellder o'r ddinas ac oddiwrth y Colegau eraill. Yna elai y goach i'r ddinas heibio i'r llecyn cysegredig lle y llosgwyd y tri merthyron selog, Cranmer, Latimer, a Ridley, oherwydd eu ffyddlondeb i'w Duw a'u Gwaredwr. Ar hyny, dyma y goach yn aros yn y Carfax, pen ei thaith, lle mae dwy brif heol y ddinas yn croesi eu gilydd, pryd mae y teithwyr yn disgyn. Mawr oedd y berw, y gwibio, a'r gwaeddi gan y porters, y rhai a ruthrent am y cyntaf ar draws eu gilydd i gymeryd clyd-gelfi y teithwyr. Dacw un yn gweled enw Hugh Owen, Coleg Iesu ar ei garbed bag, yn ei daflu ar ei ysgwydd gan waeddi,—"Coleg Iesu, dyma'r ffordd, syr." Aeth y Cymro bach o Sir Feirionydd ar ei ol yn nghanol y cynhwrf, a'i galon yn curo.

Y dyddiau cyntaf iddo yn y lle, fel yr edrychai ar y wlad wastad ac amrywiol o amgylch, hiraethai yn fawr am fynyddoedd, dyffrynoedd, cymoedd, ffrydiau grisialaidd, a môr hen ardal anwyl ei enedigaeth. Os cywir y Mabinogion, Rhydychain ydyw y llecyn pellaf oddiwrth fôr yn Mhrydain, ac ni welir mynydd yn un cyfeiriad.

Yr oedd amryw wŷr ieuaingc o Gymru o dan addysg yn Rhydychain pan aeth Hugh Owen yno, a diau iddo ddyfod i gydnabyddiaeth â rhai, os nad yr oll o honynt. Yn Ngholeg yr Iesu yr oedd gwr ieuangc o'r enw Thomas Williams o St. Nicholas, Sir Forganwg. Yn Ngholeg Eglwys Crist yr oedd dyn ieuangc o alluoedd rhagorol o'r enw William Williams, yr hwn a fatriculatiodd Gorphenaf 13eg, 1660, ac a dderbyniodd ei B.A. o St. Alban's Hall yn 1664, a'i M.A. yn 1668; yr hwn yn 1672 a wnaed yn Rheithior Bodfari a Llanddulas; Periglor Rhuddlan yn 1677, a Chanon Llanelwy yn 1680. Yn Ngholeg Oriel, yn 1658-9, yr oedd Cymro o'r enw William Thomas, ac un arall o'r enw Evan Hughes, yr hwn a raddiodd yn B.A.; corfforwyd ef yn Nghaergrawnt yn 1665, a derbyniodd ei M.A. o Goleg yr Iesu yr un flwyddyn, pryd yr ail gorfforwyd ef yn Rhydychain. Yr oedd Cymro arall yn Ngholeg yr Iesu o'r enw Robert Thomas, Gwerinwr, yr hwn a fatriculatiodd Awst 9fed, 1658.

Mae yn eithaf tebygol i Hugh Owen, fel yr awgrymwyd, ddyfod i gydnabyddiaeth â'r myfyrwyr Cymreig enwyd, yn nghydag eraill, y rhai nid oes cyfeiriad atynt yn y cofrestrau. Ond ei gyfarfyddiad pwysicaf tra yn Rhydychain ydoedd yr un o'i anfarwol ewythr, Dr. John Owen, yr hwn a elwir yn Dywysog y Duwinyddion. Yn mis Ionawr, 1651, dewiswyd Cromwell yn Ganghellydd y Brifysgol, ond oherwydd nas gallasai dalu sylw dyladwy i ddyledswyddau y swydd, oherwydd ei brysurdeb gyda'r fyddin a chwestiynau gwladol, ar y 9fed o fis Medi, y flwyddyn ganlynol, efe a anfonodd lythyr i'r Senedd i argymhell penodiad Dr. Owen yn Is-ganghellydd yn lle Dr. Greenwood, ac ar y 26ain o'r un mis penodwyd ef i'r swydd bwysig yn unfrydol. Ymaflodd yn ei waith o ddifri ar unwaith, ac ni chyflawnodd neb ddyledswyddau y swydd gyda mwy o ymroddiad a llwyddiant nag ef. Dyrchafodd y Brifysgol o'i chyflwr isel i effeithiolrwydd a bri na chyrhaeddasai erioed o'r blaen; ac er fod ganddo o'i gylch yn y Brifysgol ddynion gwir fawr, nid angen Thomas Goodwin, Stephen Charnoch, John Howe, Robert Boyle, Thomas Ken, Daniel Whitby, Phillip Henry, Christopher Wren, Robert South, John Locke, William Penn, ac eraill, eto edrychid i fyny ato ef fel eu tywysog oll. Ystyrid ef, meddai Dr. Calamy, yn addurn penaf y Brifysgol. Yr oedd ei ddysgeidiaeth uchel, ei wybodaeth eang, ei brofiad helaeth, a'r cydgyfarfyddiad ysblenydd oedd ynddo o graffder a phwyll, tynerwch a phenderfyniad, lledneisrwydd ac urddasolrwydd yn brawf o'i gymwysder arbenig ar gyfer y swydd. Diau nad oedd neb ag y meddai Cromwell syniad uwch am ei farn a'i gyngor, a bu o gynorthwy mawr iddo i basio ei fesurau pan gynrychiolai y Brifysgol yn y Senedd. Ond cafodd Cromwell brawf amlwg nas gallasai y Doctor urddasol fyned yn mhellach gydag ef nag argyhoeddiad ei gydwybod Pan ddeallodd efe fod mwyafrif y Senedd dros gynyg i'r Diffynydd gwrol y teitl of Frenin, ac iddo yntau, fel y tybiai, ddangos tueddiad i'w dderbyn, ofnodd ei fod i fesur yn gweithredu o dan ddylanwad uchelgais peryglus, ac y gallai amcan y chwildroad gael ei golli. Oblegyd hyn ni phetrusodd am eiliad i wrthwynebu y symudiad, a thynodd allan ddeiseb at y Senedd, yr hon brofodd yn effeithiol i orchfygu y mesur. Er i Cromwell ddyfod i weled mai Dr. Owen a'i bleidwyr oedd yn iawn, eto parodd hyn i Cromwell deimlo graddau helaeth o oerfelgarwch tuag at Dr. Owen. Cafwyd prawf eglur o hyn yn ei ddiswyddiad fel Is- Ganghellydd y Brifysgol. Ar y 3ydd o fis Gorphenaf, 1658, rhoddodd Cromwell, dau fis i'r diwrnod cyn iddo farw, ei swydd i fyny fel Arglwydd Ganghellydd y Brifysgol, a phenodwyd ei fab Richard yn ei le, yr hwn yn mhen chwech wythnos a ddiswyddodd Dr. Owen o fod yn Is-Ganghellydd, ac a benododd Dr. John Conant yn ei le. Yr oedd efe yn fawr pan yn derbyn y swydd, ond ymddangosai yn fwy pan yn ei rhoddi i fyny drwy orfodiaeth. Dywed un fod ei anerchiad ymadawol yn deilwng o Samuel pan yn canu yn iach i ysgol y prophwydi. Rhoddodd ddarluniad manwl o sefyllfa isel y Brifysgol pan osodwyd ef yn y swydd, ac o'r diwygiadau pwysig y galluogwyd ef i'w dwyn oddiamgylch. Ni ddangosodd yr arwydd lleiaf o siomedigaeth ac eiddigedd oblegyd ei ddi-swyddiad, ac ni ddywedodd gymaint a gair angharedig am yr Arglwydd Ganghellydd, na'i olynydd ei hun, yr Is-Ganghellydd.

Mewn trefn i ddeall y rheswm dros ddiswyddiad nesaf Dr. Owen, mae gair o eglurhad ar y ddwy blaid fawr grefyddol yn y Senedd, sef y Presbyteriaid a'r Annibynwyr, yn angenrheidiol. Yr oeddynt yn wrthwynebol i'w gilydd, nid yn unig ar gwestiynau crefyddol, ond hefyd ar rai gwladol. Safai yr Annibynwyr dros oddefiad, yn yr hyn y gwrthwynebid hwy gan y Presbyteriaid. Yr oedd y Presbyteriaid hefyd yn selog dros frenhiniaeth gyfansoddiadol, ac yn y diwedd eu syniadau hwy a orfuant. Y rheswm na sonir am danynt wrth eu henw ar adferiad y frenhiniaeth ydyw am eu bod wedi eu colli yn y blaid Farchfilwraidd. O honynt hwy y tarddodd y blaid Wigiaidd yn y Senedd. Yn y Senedd newydd, yr hon a ymgyfarfu yn mis Ebrill, 1660, yr oeddynt yn y mwyafrif mawr, ac un o'r pethau cyntaf wnaed oedd pasio i alw Charles yn ol. Ac ar y 13eg o fis Mai, pythefnos cyn ei ddychweliad, pasiodd y Senedd benderfyniad yn galw ar Dr. Owen i roddi ei swydd i fyny fel Deon Eglwys Crist, Rhydychain, ac adferwyd Dr. Reynolds, yr hwn oedd Bresbyteriad, i'r swydd yn ol yn ei le. Dyma, yn ddiau, un o'r cyfnodau pwysicaf, os nad y pwysicaf oll, yn mywyd y Duwinydd enwog—yr adeg y torwyd ei gysylltiad â gwleidyddiaeth ac â'r Eglwys Sefydledig.

Nis gallasai ei fawrfrydigrwydd, ei wroldeb, ei dawelwch, a'i hynawsedd yn yr amgylchiadau hyn lai na gwneyd argraffiadau dyfnion a pharhaol ar feddwl dwys ei nai. Tra yn ddiwyd gyda'i wersi yn y Coleg, ymrithiai ei ewythr yn barhaus of flaen ei feddwl, esiampl yr hwn oedd yn dylanwadu yn ddystaw a nerthol ar ffurfiad ei fywyd dyfodol o lafur a hunan- aberth.

Yn uniongyrchol ar ol ei ddiswyddiad, fel Deon Eglwys Crist, gadawodd Dr. Owen Rydychain, ac a aeth i fyw ar ei etifeddiaeth fechan yn Stadham, hen ardal hoff ei enedigaeth, lle yr oedd deadell fechan o Annibynwyr, yr hon freintiwyd a'i wasanaeth gwerthfawr. Gan nad ydyw Stadham ond wyth milldir o Rydychain, yr oedd yn naturiol iawn i Hugh Owen fyned yno yn fynych i dreulio Sabbath gyda'i ewythr, pryd y caffai gyfleustra i wrando arno yn pregethu. Mae y pregethwr mawr yn traddodi ei genadwri i'w ddyrnaid bach gwrandawyr gyda'r un pwysigrwydd ac ymroddiad a phe byddai yn pregethu i gynulleidfa o filoedd. Wedi cyrhaedd y tŷ o'r gwasanaeth maent yn dechreu ymgomio. yn ddedwydd yn nhawelwch y lle neillduedig. Wedi i'r myfyriwr ieuanc adrodd hanes ei gynydd gyda'i wersi, mae yr ymddiddan yn troi at hanes sefyllfa foesol a chrefyddol Cymru, yn yr hyn y cymerai y Doctor ddyddordeb neillduol. Teimlai Hugh Owen, ar ol pob ymweliad â'i ewythr, ei awydd i fyw bywyd gwell yn cryfhau, ac i gysegru ei alluoedd a'i dalentau yn llwyr ngwasanaeth ei Dduw.

Ond nid oedd y Doctor parchedig i gael mwynhau dyddiau tawel Stadham ond dros amser byr. Un diwrnod tra yr oedd Hugh Owen yn brysur gyda'i wersi, dyma y newydd cyffrous yn ei gyrhaedd fod yr Eglwys fach, dan ofal ei ewythr yn Stadham, wedi ei chwalu gan filwyr cartrefol o Rydychain, ac yntau wedi ffoi am ddyogelwch! Methodd a dal heb dori allan i wylo, gan sibrwd wrtho ei hun," O fewythr, druan! rhy ddrwg, rhy ddrwg."

Dyma yr un oedd ychydig flynyddau yn ol yr uwchaf ei barch, a'r mwyaf ei ddylanwad yn Rhydychain yn bresenol, yn cael ei ymlid o fan i fan gan ei elynion! Yn hyn cawn brawf effeithiol i ddangos fel mae hosana heddyw yn cael ei newid it croeshoelia yforu. Ond nid oedd dim yn atal y Cymro ieuangc o Fronyclydwr i fyned yn mlaen gyda'i addysg, fel y prawf y ffaith iddo fatriculatio ar y 21ain o Orphenaf y flwyddyn hon. Ymgodymai gyda'r Hebraeg, y Groeg, a'r Lladin, yr hyn a ystyrid yn angenrheidiol ar gyfer urddiad eglwysig, yn arbenig yn y dyddiau hyny. Hawdd dychymygu fod 1662, y flwyddyn olaf i Hugh Owen yn Rhydychain, yn un llawn o bryder iddo.