Hugh Owen Bronyclydwr Apostol y Gogledd/Y bachgen a'i athrawon cyntaf

← Cyd-dyfiant y plentyn âg yspryd brwydr fawr Rhyddid

Hugh Owen Bronyclydwr Apostol y Gogledd gan Zachary Mather

Y gŵr ieuangc yn paratoi i fyned i Rydychain →

Mae pob addysgiant i brydferthwch yn gynwysedig yn gyntaf yn mhrydferthwch wynebau dynol tyner o gylch y plentyn yn ail, yn y meusydd. meusydd yn golygu glaswellt, dwfr. anifeiliaid. blodau, a ffurfafen. Heb y rhai hyn nis gall un dyn gael ei addysgu yn briodol.
—JOHN RUSKIN.

PENOD V.
Y BACHGEN A'I ATHRAWON CYNTAF.

Y PRYD hyn yr oedd Hugh bach Bronyclydwr yn derbyn gwersi cyntaf ei addysg yn ysgol y teulu ac athrofa fawr Natur. Y wers fwyaf, a'r hon oedd yn sail i'w holl addysg dilynol, ydoedd yr un ddysgodd pan sylwodd am y tro cyntaf ar wyneb siriol a hawddgar ei fam. O hyny allan, dysgai bethau newydd bob dydd oddiwrth fynegiant wynebau, geiriau, tônau llais, a symudiadau eraill o'i gylch.

Cymerai Natur ef hefyd yn dyner a dystaw mewn llaw, gan ei ddysgu drwy y llygad, y glust, a'r teimlad, pryd yr yfai ei addysg yn nghanol ei golygfeydd swynol, ei pheraroglau hyfryd, ei seiniau melodaidd, a'i myrdd dylanwadau dirgelaidd. Clywai lais ei ddysgawdwyr yn y gwelltglas, y blodau, y coed, y ffrydiau, yr anifeiliaid a'r adar mewn modd na fedr neb ond y plentyn eu clywed.

Ar ddyddiau hyfryd yn y gwanwyn a'r hâf cymerai ei nurse ef i'r llechweddau a'r meusydd, ac weithiau mor bell a glàn y môr. Bob cam yr oedd rhywbeth newydd yn tynu ei sylw gan beri i'w lygaid bach. befrio a'i freichiau byrdew ysgwyd mewn awydd am ei feddianu. Yr oedd yn gweled pob peth yn ei ymyl, ac yn meddwl y gallai yn hawdd osod ei law arnynt. "Yn wir," dywedai y nurse, "'rwyt ti'n myn'd yn rhy drwm i mi dy gario di o hyd," a rhoddai ef i lawr gan ymaflyd yn ei law a cherdded yn araf gydag ef. Ond yr oedd ei dywys mor boenus a'i gario gan fel y gwingai yn fywyd i gyd mewn awydd am redeg ar ol y gwahanol greaduriaid yn barhaus a dynent ei sylw. Ehedai glöyn byw heibio ei wyneb, pryd yr estynai ei ddwylaw bach i geisio ei ddal, gan waeddi "O! O!" Yna safai yn sydyn a brawychus i wrando ar swn rhegen yr yd, gan syllu yn syn yn wyneb y nurse, a'i galon fach yn rhoddi curiad am guriad i dreidd-nod y rhegen. Gyda hyny dyna ehedydd yn cyfodi o'r cae gwenith yn eu hymyl, gan. arllwys ei felus beroriaeth fel yr hoyw ymgodai ar ei ysgeifn adenydd tua'r ffurfafen lâs, pryd y dyrchafai Hugh bach ei freichiau mewn awydd am fyned ar ei ol! Maent yn bresenol wedi cyrhaedd o dan gysgod pren masarn, dail yr hwn. ddawnsient yn llawen yn yr awelon tyner a balmaidd; ac fel yr ymsaethai pelydrau tanbaid yr haul rhwng ei gangau, clywai yr un anwyl ef yn dweyd, "Chware mig, Hugh bach." Yna cipiodd y nurse ef ar ei braich, gan ddweyd, "Gad i ni fyn'd i'r cae gwair i'w gwel'd nhw'n gweithio." Mae efe wrth ei fodd yn cael chwareu yn y mydylau gwair, yn eu dringo a threiglo i lawr iddynt. Dacw Mot y ci, wedi ei weled, yn rhuthro ar draws y cae ato, ac wrth roddi llyfiad croesawol ar ei wyneb yn ei daflu i lawr, ac yna yn prancio a throi o'i gylch dan gyfarth ac ysgwyd ei gynffon. Cododd y nurse ef i'w breichiau gan achwyn yn fygythiol wrth ei gofleidio a'i gusanu, "Oh, Mot ddrwg, yn taflu Hugh bach i lawr fel hyn; mi cura i di, wel di, pan ga i afael ar ffon. Mi awn ni adre 'rwan."

Dacw hwy yn myned gan groesi y berllan am ei bod yn nês i'r tŷ na chwmpasu ar hyd y ffordd. Gormod gorchest i un plentyn fyned drwy berllan heb chwenychu cael bwyta o'i ffrwythau, ac estynai Hugh bach ei ddwylaw at yr afalau ar gangau y coed dan waeddi," Un, un, un!" "Dydi nhw ddim wedi aeddfedu digon, mach i," meddai y nurse. Ond nid oedd heddwch heb iddo. gael ei ddymuniad, ac mor ddedwydd y mae efe yn ymddangos ar lin y nurse a'i afal coch yn ei law o dan yr hen ywen gauadfrig yn nghŵr y berllan, yr hon, ynghyd âg eraill o'r un rhywogaeth o gylch y fan, sydd yn aros hyd y dydd hwn. Dedwydd ddyddiau rhydd oddiwrth bob pryder a gofal, dyddiau diniweidrwydd perffaith, pryd yr oedd y plentyn heb bechu ei hun allan o baradwys ei natur! Beth bynag am sicrwydd am nefoedd i ddod, nis gall yr hwn sydd yn cofio dyddiau dedwydd plentynrwydd am eiliad amheu nad oes nefoedd wedi bod.

Ychydig wyddai yr un bychan diniwed, yn nghanol y dylanwadau dystyw a thyner hyn, am y newyddion cyffrous oeddynt yn treiddio drwy bob cwmwd a chilfach yn yr holl wlad am y rhyfel oedd ar dori allan rhwng y Senedd a'r Brenin. Nid oedd efe ond pump oed pan gyrhaeddodd y newydd Gymru fod y frwydr gyntaf rhwng milwyr. y Senedd a'r eiddo y Brenin wedi ei hymladd ar Sabbath, Hydref 23ain, 1642, mewn lle o'r enw Edgehill. Creodd y newydd fraw a chyffro drwy yr holl wlad, a mawr oedd y siarad yn mysg amaethwyr a thyddynwyr Cymru, os deuai y byddinoedd arfog dros y terfynau, y byddent yn sicr o ysgubo ymaith eu moddion cynhaliaeth a'u hanifeiliaid, gan eu gadael i newynu mewn tlodi a thrueni. Yn Nghymru yr oedd y mawrion a'r clerigwyr yn bleidwyr selog a nwydwyllt i'r Brenin, a gwelodd yr ychydig Anghydffurfwyr selog oeddynt yn wasgaredig yn Siroedd Dinbych, Brycheiniog, Maesyfed, Mynwy a Morganwg, nad oedd ond erlidiau ac angau yn eu haros, a phenderfynasant ffoi i Loegr am nodded hyd nes yr elai ystorm y rhyfel cartrefol heibio. Gwelid y pregethwyr, a chynifer o'u canlynwyr ag a allent ymuno a hwy, yn prysuro o wahanol gyfeiriadau i ddinas Bristol, yr hon oedd yn meddiant byddin y Senedd. Ond nid oedd iddynt. nodded yno ond dros dymhor byr, oblegyd ar y 26ain o Orphenaf rhoddwyd y lle i fyny i fyddin y Brenin. Ysbeiliwyd yr Anghydffurfwyr o'u meddianau, ac o'r braidd y diangasant gyda'u heinioes, gan ffoi ar hyd y nos i Lundain. Ond nid ffoi wnaethant i aros yn llonydd a thawel mewn neillduedd, oblegyd ymroddasant yn yspryd eu Meistr Dwyfol i bregethu yr Efengyl yn mysg y Saeson.

Ond mae hanes y dyoddefiadau a'r cyfyngderau yr aeth y rhai fethasant ddiangc i Loegr ar doriad allan y rhyfel yn galon-rwygol i'r eithaf. Ysbeiliwyd hwy o'u hanifeiliaid a'u moddion cynhaliaeth gan eu gwrthwynebwyr, a gorfodwyd eu gwragedd a'u plant i fyw mewn enbydrwydd ac eisiau hyd derfyniad y rhyfel. A dywedir i'r Tywysog Rupert, yn ei ymgyrch drwy Gymru, yru ymaith anifeiliaid y bobl, druain, anrheithio eu tai, difa eu hydoedd yn y meusydd, diosg yr oedranus a'r di- amddiffyn, llofruddio rhai mewn gwaed oer a gadael eraill yn haner marw drwy grogiad a llosgiad.

Ond yn yr amserodd echryslawn hyn nid. ymddengys fod cymaint ag un Anghydffurfiwr yn Meirionydd, a diau fod hanes ffoedigaeth pleidwyr y Senedd i Loegr, a chyfyngderau y rhai fethasant ddiangc mewn parthau eraill o'r wlad, yn achos grechwen a llawenydd yn mysg y boneddigion a'r clerigwyr yn y Sir. Na, yr oedd un Anghydffurfiwr yn y Sir,—ond eto yn ei wneuthuriad, a rhy ieuangc a thyner i'r frwydr. Y pryd hyn yr oedd Hugh bach, Bronyclydwr, yn dechreu cymeryd dyddordeb mewn ymddiddanion, yn sylwi ar arwyddion pryder ar wynebau ei rieni a'r gwasanaethyddion, ac yn tori yn ddibaid ar rediad ymgomiau yr aelwyd gyda'i gwestiynau plentynaidd. Yr oedd "Siarl", "Cromwell," "Marchfilwyr," a "Phengryniaid" yn dyfod yn eiriau cyffredin iddo ef, a chryfhai ei gywreinrwydd am gael gwybod eu hanes. Un diwrnod, dyma ef yn rhedeg i'r tŷ, yn crynu gan ddychryn, ac yn gwaeddi, "Tada, tada, mae Dic y gwas yn deud fod Cromwell yn dod drwy'r Bwlch i'n lladd ni Pwy ydi Cromwell, tada?" "Y dyn sy'n codi yn erbyn y Brenin," meddai ei dad, gan ysgwyd ei ben. "Na, 'does dim perygl, dydi o ddim yn Nghymru eto. Paid a son am dano fo, machgen i."

Mae yn anhawdd dychymygu cyffro, pryder, a chaledi y wlad yn ystod pedair blynedd y rhyfel. Gwanhai gobaith y wlad yn barhaol am lwyddiant y Brenin fel y taenid y newyddion y naill ar ol y llall am gymeriad castelloedd Cymru. O'r diwedd, nid oedd yn y Gogledd ond castell Harlech heb ei gymeryd, yr hyn briodolid yn benaf i ddewrder y gwrol Filwriad William Owen, Brocyntyn, ger Croesoswallt. Molid ef ar gyfrif ei wroldeb gan bawb, a chredai llawer y profai yr hen amddiffynfa enwog yn anorchfygol. Ond ar y 30ain o fis Mawrth, 1647, pan oedd Hugh Owen yn ddeg oed, rhoddodd y milwriad gwrol ei hun i fyny i'r gwarcheuwyr. Achosodd y newydd gryn siomedigaeth a chyffro yn Bronyclydwr, fel mewn manau eraill, a gwrandawai Hugh bach gyda dyddordeb, a'i lygaid yn disgleirio, ar adroddiad yr hanes. Yr oedd y pethau hyn yn rhan o'i addysg ar gyfer ei waith mawr dyfodol.

Ar ol terfyniad y rhyfel tawelodd pethau yn raddol, a dychwelodd y pregethwyr ffoedig yn ol i'w gwlad i ail-ymaflyd yn eu hoff waith o oleuo, addysgu a chyfarwyddo eu cydwladwyr tywyll yn ffordd tangnefedd. Mawr oedd llawenydd a diolchgarwch yr ychydig drueiniaid ffyddlawn oeddynt mewn distawrwydd a neillduedd wedi aros yn ystod y rhyfel heb blygu eu gliniau i Baal.

Enw grybwyllid yn fynych y pryd hyn yn Mronyclydwr ydoedd yr eiddo Dr. John Owen, yr hwn oedd yn myned i fyny yn gyflym mewn dylanwad ac anrhydedd. Ond y mae yn amlwg i'w berthynasau yn Sir Feirionydd deimlo yn ofidus oherwydd iddo gymeryd plaid y Senedd, yn neillduol. yr hen langc cyfoethog, Hugh Owen, ei ewythr frawd ei dad, o Dalybont, Llanegryn, yr hwn oedd wedi ei gynal tra yn yr ysgol yn Rhydychain, ac wedi penderfynu ei wneyd yn etifedd iddo, ond a ddigiodd gymaint oblegyd hyn fel na adawodd gymaint a cheiniog iddo yn ei ewyllys. Dychymygaf weled yr hen langc yn dyfod i Fronyclydwr ar un o'r dyddiau cyntaf yn mis Chwefror, 1649, a golwg gwyllt a chyffrous arno, a chyn eistedd i lawr yn gofyn,—

"Glywsoch ch'i am yr anfadwaith echryslawn sy' newydd ei gyflawni yn Llundain?"

"Naddo; beth sy' wedi dygwydd?"

"Y Brenin, druan, wedi cael tori ei ben y degfed-ar-hugain o'r mis o'r blaen! A phwy feddyliech ch'i oedd yn pregethu o flaen y Senedd y dydd canlynol! Fy nai i fy hun, yr hwn a gedwais i yn yr ysgol: Ffei o hono!"

"Tebyg i bwy ydi dewyrth John?" gofynai Hugh bach.

"Wn i ddim yn wir, ond mi wn nad ydi ddim yn debyg i neb o'n teulu ni."

"'Roedd tada'n deued ddoe, on'd doedda chi," ebe Hugh bach, "'mod i'n debyg i dewyrth pan oedd o 'run oed a fi."

"'Dydw i ddim yn amheu nad oedd yna debygrwydd," meddai yr hen lanc, "ond ymgroesa Hugh bach, rhag bod o'r un yspryd ag ef."