Hugh Owen Bronyclydwr Apostol y Gogledd/Y gweddiwr mawr

← Y cymwynaswr caredig

Hugh Owen Bronyclydwr Apostol y Gogledd gan Zachary Mather

Y dyoddefydd tawel →

A oes ardal yn y fam-wlad, mynydd llwm neu ddyffryn bras.
Lle na fu, fel enfys Ebrill, oleu addfwyn Gorsedd Gras?
Cedyn ddiwygiadau Cymru—cedyrn Gorsedd Gras i gyd;
Rhai cyfarwydd iawn a Duw—anwyliaid yr ysprydol tyd!
Mae gweddiau hen weddiwyr fel angylion yn y gwynt:
Pwy a wyr sawl bendith heddyw sydd yn d'od o'r amser gynt?
—ELFED

PENOD XI.
Y GWEDDIWR MAWR.

MAE yn amhosibl bod yn fawr mewn gwaith a nerthol mewn dylanwad heb fod yn fawr mewn gweddi, a dyma yn ddiau ydoedd dirgelwch y dylanwad rhyfeddol gariai Hugh Owen ar eraill. Yr oedd ei fywyd yn un o anadlu gweddi, ac nis gallasai hyd yn oed ei elynion mwyaf anystyriol beidio teimlo ofn ac arswyd yn eu meddianu pan yn gwrandaw arno ef yn siarad â Duw mewn gweddi. Ond ni fuasem yn gwybod am ei ddawn rhyfedd mewn gweddi pe na buasai am yr erlidiau ddyoddefodd mewn canlyniad i'r deddfau gorthrymus basiwyd yn erbyn yr Anghydffurfwyr.

Yn y flwyddyn 1664, sef dwy flynedd wedi i ddeddf unffurfiaeth ddyfod i rym, pasiwyd deddf ormesol arall, yr hon a elwid Deddf y Ty Cwrdd, amcan yr hon oedd rhoddi pen llwyr a hollol ar Anghydffurfiaeth yn y Dywysogaeth. Gwnai y ddeddf hon yn anghyfreithlawn i fwy na phump o bersonau uwchlaw un-ar-bymtheg oed i gyfarfod gyda theulu mewn addoliad teuluaidd, neu gymdeithasol. Y gosb ar bregethwr am y troseddiad cyntaf ohoni oedd tri mis o garchariad, neu dalu dirwy o bum' punt; am yr ail droseddiad chwe' mis o garchariad, neu ddirwy o ddeg punt, ac am y trydedd alltudiaeth dros oes, neu ddirwy o gan' punt. Cosbid yn gyffelyb y rhai agorent ddrysau eu tai, neu adeiladau allan, i gynal gwasanaeth crefyddol; ac os ceid gwragedd priod yn y cyfryw gyfarfodydd, carcherid hwy am ddeuddeng mis, os na thalai eu gwŷr ddwy bunt am eu rhyddhad. Meddai un ynad heddwch yn unig awdurdod i weinyddu y gyfraith, yr hwn hefyd feddai hawl i weithredu heb ddyfarniad rheithwyr, ar dystiolaeth noeth un achwynwr. Mewn canlyniad i basiad y ddeddf greulawn ac anghyfiawn hon, torid i mewn i dai, cymerid meddiant o anifeiliaid a nwyddau, a llenwid carcharau y gwahanol siroedd gan y rhai na fuasent euog o un camymddygiad, amgen yr un o gydgyfarfod i addoli Duw yn ol argyhoeddiad eu cydwybod! Nid oedd y gyfraith i fod mewn grym ond am dair blynedd, gan y dysgwylid y byddai dilead llwyr ar ymneillduaeth erbyn hyny.

Ond llwyddo yr oedd crefydd er gwaethaf pob ystryw gynllunid yn ei herbyn, fel y barnwyd yn angenrheidiol i basio cyfraith ormesol arall yn y flwyddyn 1665, sef Deddfy Pum' Milldir, amcan yr hon oedd rhwymo gweinidogion anghydffurfiol drwy lŵ i beidio cynyg unrhyw gyfnewidiad yn yr Eglwys na'r Wladwriaeth, ac a orfodai y neb a wrthodai gymeryd yr ymrwymiad i beidio byw, na dyfod yn nês na phum' milldir i unrhyw fwrdeisdref, dinas, plwyf neu le y buasai yn gwasanaethu yn flaenorol fel rheithior, periglor neu ddarlithydd, o dan ddirwy o ddeg punt; ac ni chaniateid iddo fod yn athraw mewn ysgol na chymeryd byrddwyr i'w dŷ i'w dysgu. Ond profodd y ddeddf hon eto yn aneffeithiol i gyrhaedd yr amcan, oblegid llechai y pregethwyr yn ystod y dydd mewn manau dirgel, yn mhell oddiwrth eu deadelloedd, a theithient weithiau ddegau o filldiroedd ar feirch yn y nos i'w cyfarfod mewn coedwigoedd, cysgod creigiau, ac ogofeydd, i bregethu yr Efengyl a gweinyddu yr ordinhadau iddynt, ac yna dychwelent cyn toriad y wawr i'w cuddfanau rhag i'r erlidwyr eu cymeryd i'r ddalfa.

Yn 1669 adnewyddwyd Deddf y Tŷ Cwrdd, yr hon yn ei ffurf newydd a elwid yn Deddf y Gwrandawyr, am ei bod yn dirwyo am fyned i wrandaw yr Efengyl yn cael ei phregethu. Am y troseddiad cyntaf o fyned i wrandaw ar weinidog ymneillduol yn pregethu gosodid dirwy o bum' swllt, ac am yr ail deg swllt. Hefyd gosodai ddirwy o ugain punt yr un ar y pregethwr a weinyddai, a pherchenog y tŷ lle y cynhelid y gwasanaeth, a chan' punt ar yr ynad a wrthodai weinyddu y gyfraith ar gais yr hysbysydd. Yr oedd un ran o dair o'r dirwyon hyn i fyned i'r hysbysydd, un ran o dair i'r Brenin, ac un ran o dair i'r tlodion, ond yn mhob achos bron rhanai yr hysbyswyr a'r ynadon yr ysbail rhyngddynt. Ni dderbyniai neb ond y cymeriadau iselaf y swydd waradwyddus o hysbyswyr, ond fel mae yn ofidus meddwl, yr oedd y cyfryw i'w cael bron yn mhob plwyf, a cheid rhai ynadon diegwyddor a bydol. yn ewyllysgar i gydweithredu â hwynt.

Ond er gwaethaf y cyfreithiau gorthrymus. hyn cyflawnai yr Apostol selog o Fronyclydwr, fel eraill o'r cyffelyb yspryd, ei deithiau yn rheolaidd a chyson, gan barhau i gyhoeddi ei genadwri gyda gwroldeb ac eofndra. Ni wiriwyd yn fwy effeithiol mewn cysylltiad â hanes neb erioed na'r eiddo ef y geiriau,—" Pan fyddo ffyrdd gŵr yn rhyngu bodd i'r Arglwydd, efe a bair i'w elynion fod yn heddychol âg ef."

Pan ar daith un tro yn Sir Drefaldwyn cymerwyd ef i fyny gan y swyddogion gwladol am bregethu yn groes i'r gyfraith. Efe a gondemniwyd ac a anfonwyd i garchar Castell Powys, neu y Castell Coch, fel y gelwid ef. Ond ni fu yno yn hir heb i'w dawelwch a'i sirioldeb nefol, ac yn arbenig ei ddawn rhyfeddol fel gweddïwr, dynu sylw neillduol Arglwydd Powys. Gallwn yn hawdd ddychymygu gweled ei gyd-garcharorion yn wylo fel plant pan yr anadlai ei enaid at Dduw mewn gweddi. Methai y gwasanaethyddion fyned heibio drws y carchar heb sefyll i wrandaw arno, ac un diwrnod mae Arglwydd Powys ei hun yn mysg ei wrandawyr, ac effeithiodd y weddi yn fawr arno. Gyda'r fath yspryd ymostyngar y cydnabyddai efe law ei Dad nefol yn yr oll a'i cyfarfyddai, ac a ddyodd- efai, a chyda'r fath daerni y gweddïai dros ei elynion a theulu dyn yn mhob cyflwr a sefyllfa, a chyda'r fath hyder yr ymddiriedai ei briod a'i blant i ofal tyner Duw! Meddianwyd ei arglwyddiaeth gan deimladau rhyfedd wrth wrandaw ar y carcharor hynaws a llariaidd yn siarad â'i Dduw fel hyn! "Yn ddiddadl," ebe fe wrth ei offeiriad, "mae y dyn hwn yn Gristion cywir." Edrychai arno fel dyn Duw, ac ymddygodd tuag ato ef yn ystod y gweddill o dymor ei garchariad gyda'r tiriondeb a'r caredigrwydd mwyaf.

Pan ddaeth amser ei garchariad i fyny, ac y rhyddhawyd ef, dangosodd ei arglwyddiaeth ei fod yn teimlo y dyddordeb mwyaf ynddo. Gwelaf ef yn ei hebrwng drwy brif fynedfa y Castell, nid fel carcharor rhyddedig, ond fel tywysog. Pan yn ysgwyd dwylaw wrth ganu yn iach, diolchai Hugh Owen i'w arglwyddiaeth am ei dynerwch a'i garedigrwydd mawr iddo yn ystod ei garchariad.

"Ah!" meddai ei arglwyddiaeth, "pa beth ydyw y caredigrwydd yr ydwyf fi wedi gallu ei ddangos tuag atoch chwi o'i gymharu a'r fantais ydwyf wedi ei derbyn drwy eich presenoldeb a'ch cymdeithas! A chyn i chwi ymadael yr ydwyf am i chwi addaw dyfod ata i i'r Castell i dreulio y Nadolig bob blwyddyn." Teimlai fod ei ddyfodiad yno fel carcharor Iesu Grist wedi gosod bri ac anrhydedd newydd ar yr hen Gastell enwog, fel yn gywir yr ydoedd. Cysylltiad dynion da a mawr âg adeiladau hanesyddol sydd yn gosod yr enwogrwydd uwchaf arnynt, ac yn rhoddi swyn a pheroriaeth hyd yn oed i enwau carcharau! Yr hyn sydd wedi gosod yr anrhydedd uwchaf ar Rufain, y ddinas dragywyddol, ydyw y ffaith i Apostol y Cenhedloedd ddyoddef rhwymau a selio ei dystiolaeth â'i waed ynddi. Mae enw carchar Bedford wedi myned yn enw teuluaidd drwy yr holl fyd gwareiddiedig, oblegyd i John Bunyan gael ei garcharu yno am ddeuddeng mlynedd. O enwau yr holl wŷr enwog sydd wedi gosod bri ar yr hen Gastell Coch o Cadwgan, Tywysog Powys, yr hwn ddechreuodd ei adeiladu yn y flwyddyn 1109, ac a lofruddiwyd gan ei nai, Madoc, cyn iddo ei orphen, i waered, mae enw y gwron o Fronyclydwr, yr hwn garcharwyd yno am Air Duw a thystiolaeth Iesu Grist, yn hawlio y lle uwchaf ar y rhestr. Dacw ef yn gadael y Castell am ei hoff waith, gyda thân Duw yn llosgi yn ei galon, a gogoniant nefol yn disgleirio ar ei wynebpryd, gan adael ar ei ol i'r teulu rywbeth oedd o fwy gwerth na holl gyfoeth y Castell.

Dro arall, pan gartref yn Mronyclydwr am ychydig seibiant, cyn ail gychwyn i'w deithiau, un diwrnod dyna guriad awdurdodol wrth y drws. Atebwyd y drws gan y forwyn. Gwelai o'i blaen ŵr o ymddangosiad swyddogol, yr hwn a ofynai a oedd ei mheistr i mewn; yr hwn wedi iddo gael ar ddeall ei fod, a gerddai i mewn i'r tŷ, gan ofyn yn mha le yr ydoedd. Arweiniwyd ef i'r ystafell lle yr oedd Hugh Owen gyda'i Feibl agored o'i flaen yn paratoi pregethau ar gyfer ei daith. "Myfi," meddai," ydyw Is-sirydd Sir Feirionydd, ac yr wyf wedi dyfod yma i'ch cymeryd yn garcharor i Ddolgellau am dori y gyfraith drwy bregethu mewn tai anedd ar hyd a lled y wlad."

"Wel," atebai y pregethwr yn siriol a digyffro, "mae genyf gydwybod dawel nad wyf wedi troseddu un o gyfreithiau y nefoedd drwy gyhoeddi Crist yn Waredwr i bechaduriaid. Ond nid wyf yn amheu eich awdurdod chwi i'm dwyn i garchar y Sir, ac ni chewch un drafferth i'm cymeryd i yno. Eisteddwch i lawr i orphwys ychydig, ac i gael tamaid o fwyd."

"Na," meddai y swyddog, gan ryfeddu at ei hunanfeddiant a'i dawelwch, "gwell i ni gychwyn ar unwaith, gan fod y daith, fel y gwyddoch yn mhell."

"Ni fydda i byth yn gadael cartref," ebe Hugh Owen, "heb gyflwyno fy nheulu i ofal yr Arglwydd, ac yr wyf yn hyderu y gwnewch ganiatau i mi ddarllen rhan o'r Beibl a myned i weddi."

"Nis gallaf ar un cyfrif wrthod caniatau eich cais," meddai y swyddog, "ond yr wyf yn dysgwyl y byddwch mor fyr ag y medrweh chi."

Galwyd y teulu a'r gwasanaethyddion i'r ystafell. Wedi iddynt eistedd i lawr, darllenodd Hugh Owen, mewn modd pwyllog a theimladwy, yr unfed Salm a'r ddeg a phedwar ugain: "Yr hwn sydd yn trigo yn nirgelwch y Goruchaf, a erys yn nghysgod yr Hollalluog," &c. Ar ol darllen y Salm rhoddodd y penill priodol a ganlyn allan i'w ganu:—

"Dy ras, dy nawdd, fy Nuw, I'm dod,
Sef ynot ymddiriedaf,
Nes myned heibio'r aflwydd hyn,
Dan d'edyn ymgysgodaf."

Dyblwyd y ddwy linell olaf, ac yr oedd rhyw ddwysder anarferol yn y canu mawl yn Mronyclydwr y diwrnod hwnw, yr hwn barai i'r swyddog gwladol deimlo ei fod yn mhresenoldeb rhai oeddynt yn ymddiried yn dawel yn yr Anweledig. Plygodd pawb eu gliniau yn ol arferiad y teulu, pryd y trodd ygŵr rhagorol at ei Dad nefol mewn gweddi, gan ei gyfarch gyda symlrwydd, eofndra, a hyder plentyn yn agoshau at ei dad naturiol. Diolchai yn wresog iddo am ei ofal tirion am dano ef a'i deulu, am gadw heintiau a chlefydau rhag dyfod yn agos i'w pabell. Cyflwynai ei briod a'i blant i'w ofal tadol, gan ddatgan ei hyder y byddai Efe yn aros gyda hwy i'w dyogelu a'u dyddanu, ac ar yr un pryd yn myned gydag ef i'r carchar i fod yn oleuni a nerth iddo. Gweddïai mewn modd tyner dros y swyddog oedd wedi dyfod i'w ddal, a chofiai mewn teimlad byw am blant angen, trallod a chystudd. Cyfarchai ei Dad nefol gyda rhyw ddwysder anorchfygol, ac fel yr elai yn mlaen. teimlai yr Is-sirydd ei hun yn cael ei feddianu gan arswyd ac ofn, a'i gydwybod yn ei gondemnio am ddyfod i osod ei ddwylaw ar y fath gymeriad rhagorol. Wedi i'r gwasanaeth derfynu, safai y swyddog yn synedig a mud, ei wedd wedi newid a'i wefusau yn crynu! Yn lle iddo ef gymeryd y pregethwr i'r ddalfa, yr oedd efe eisioes yn y ddalfa gan y pregethwr!

"Rydw i'n barod 'rwan," meddai Hugh Owen, gan ddechreu ffarwelio â'r plant a'u cusanu.

"Ah!" atebai y swyddog, "os yda chi yn barod i ddod, dydw i ddim yn barod i'ch cymeryd chi, a rhaid i mi ddychwelyd yn ol yr un modd ag y daethum i—hebo chi."

Aeth ymaith fel un mewn breuddwyd, yn cael ei ddilyn gan ddymuniadau y gŵr y daethai i'w ddal, am i Dduw fod gydag ef Synwyd ei weled yn dychwelyd i Ddolgellau heb y troseddwr, a phan ofynwyd pa le yr ydoedd, yr atebiad oedd na weddiodd neb fel Hugh Owen, Bronyclydwr, ac fod ei gymeryd i garchar yn amhosibl!