Hugh Owen Bronyclydwr Apostol y Gogledd/Y myfyriwr ieuangc ar y Groesffordd wedi gorphen ei addysg

← Hugh Owen yn Rhydychain

Hugh Owen Bronyclydwr Apostol y Gogledd gan Zachary Mather

Yr Efengylydd llafurus →

Nis gellir o gwbl ddweyd fod y dyn sydd yn amddifad o benderfyniad yn perthyn iddo ei hun.
—JOHN FOSTER.

PENOD VIII.
Y MYFYRIWR IEUANGC AR Y GROESFORDD WEDI GORPHEN EI ADDYSG.

GWYR pob dyn ymgysegredig i'w waith am sefyll ar groesffyrdd mewn petrusder pa ffordd i'w chymeryd, yn gyffelyb i frenin Babilon pan yn myned i fyny i Jerusalem gynt. Dygwyd Hugh Owen ar derfyniad ei dymhor yn Rhydychain i amgylchiadau oeddynt yn ei rwymo i benderfynu un o gwestiynau mwyaf ei fywyd. Pan yr oedd y dyn ieuangc llariaidd diymhongar a duwiolfrydig hwn yn ymgeisydd am urddau eglwysig paswyd yn nau Dŷ y Senedd Ddeddf Unffurfiaeth. Ar yr 16eg o fis Mai, gosododd y Brenin ei sel wrthi, ond nid oedd i ddyfod i rym hyd y 24ain o fis Awst, Dydd Gwyl Bartholomew. Gwnai y ddeddf orthrymus hon yn anghyfreithlawn i neb ddal bywiolaeth eglwysig, na chynal un math o wasanaeth crefyddol heb iddo gael ei ail urddo, os nad ydoedd eisioes wedi derbyn urddiad Esgobol; os na chydsyniai â'r oll yn y Llyfr Gweddi Gyffredin, a chydnabod ei fod yn anghyfreithlawn, o dan unrhyw amgylchiadau, i gymeryd arfau yn erbyn y Brenin. Yn hytrach nag ymostwng i'r ddeddf anghyfiawn hon, yr hon oedd yn myned o dan wraidd rhyddid gwladol a chrefyddol, heb ymgynghori & chig a gwaed, yn yspryd a nerth apostolion Iesu, penderfynodd dwy fil o weinidogion mwyaf dysgedig a llafurus Eglwys Lloegr droi allan i'r byd, gan aberthu eu mwynianau a'u cysuron tymhorol, heb wybod, fel Abraham, tad y ffyddloniaid, i ba le yr oeddynt yn myned, heblaw eu bod yn llaw gadarn a thyner eu Duw. Pan ofynwyd gan gyfaill i un o'r Anghydffurfwyr dewr hyn paham na fuasai yn cydymffurfio â'r gyfraith, "Mae genyf," meddai, gan edrych yn myw llygaid ei ddeg plentyn o'i flaen, y rhai a ddibynent yn hollol arno ef am eu cynhaliaeth, gyda llais llawn tynerwch a thosturi tadol ar ei wedd, "ddeg o resymau dros wneyd hyny, ond mae genyf un rheswm yn eu gorbwyso oll, sef cydwybod dda; ac o barch iddi rhaid ydyw ufuddhau i Dduw yn fwy nag i ddynion." Llywodraethid hwy oll gan yr un yspryd rhagorol ac ymostyngiad tawel i ewyllys eu Tad Nefol. Yr oedd Cymru dlawd a thywell yn gallu ymffrostio yn y 106 ffaith ei bod yn meddu cant a chwech o glerigwyr feiddient yr un gwroldeb a hunanymwadiad.

Yn yr amgylchiadau hyn daeth y cwestiwn adref at y Cymro ieuangc hawddgar o Fronyclydwr gyda grym a llymder temtasiwn, pa beth a wnai? pa un ai derbyn urddiad Esgobol, gan ddysgwyl bywiolaeth frâs a bywyd esmwyth mewn llecyn dymunol yn ngwlad anwyl ei enedigaeth, ynteu bwrw ei goelbren gyda'r ddwy fil? Dyma frwydr fawr ei fywyd, anialwch ei demtiad cyn iddo ddechreu ar waith mawr ei fywyd llafurus. Os ydoedd Dr. Owen erbyn hyn wedi dychwelyd i Stadham o'i grwydriadau am ddyogelwch, nid oes dadl na ddarfu i'w nai dalu ymweliad âg ef am ei gynghor a'i gyfarwyddyd. Ond mae yn bosibl fod y Doctor yn llechu yn rhywle yn Llundain ar y pryd, ac mai cael ymgynghori âg ef ydoedd prif reswm Hugh Owen dros fyned yno o Rydychain. Nis gallasai ymgynghori â gŵr o'i alluoedd a'i dduwiolfrydedd ef heb dderbyn nerth mawr i dori y ddadl yn ffafr Anghydffurfiaeth, a'r diwedd fu iddo ddyfod i'r penderfyniad nas gallasai yn unol â llais cydwybod a Gair Duw dderbyn urddiad Esgobol, a dychwelodd adref i Fronyclydwr i gysegru ei amser a'i alluoedd i efengyleiddio gwlad anwyl ei enedigaeth.