Hunangofiant Tomi/Cader Ceridwen

← Lisi Bach

Hunangofiant Tomi gan Edward Tegla Davies

Nymbar 4 →

VI.—CADER CERIDWEN

WYDDOCH chi bedi bardd, ac a welsoch chi un rywdro? Wel yn wir y mae o'r peth rhyfedda welsoch chi rioed. Mi chwarddwch nes mynd yn sâl wedi i chi unweth weld un. Y mae ene fardd yn byw yn ein hardal ni, ac yr yden ni'n cael miloedd o hwyl efo fo. Dyn ydi bardd, wyddoch, wedi cael ei daro â'r blaened. Ond hwyrach na wyddoch chi ddim bedi plaened. Fedra i ddim deud wrthach chi beth ydi hi, ond mi fedra ddeud i be y mae hi'n debyg. Yr unig beth heblaw bardd a weles i wedi ei daro â'r blaened oedd llo'r Hafod, a dyna oedd hwnnw yn ei neud wedi iddi hi ei daro,—cerdded yn stiff ac edrych yn hurt, a weles i yn fy oes yr un creadur tebycach iddo na John Williams y Bardd. Rhyw greadur bach eiddil, yn siarad yn fain fel chwisl dun ydio, ac y mae o wedi rhoi ffug enw arno'i hun. Mae gan bob bardd ffug enw wyddoch, a'i ffug enw fo ydi Llew y Foel, ond ein henw ni, y bechgyn, arno fo ydi y Llygoden Lwyd, o achos mae o'n debycach o lawer i lygoden yn gwichian o flaen cath nag i lew rhuadwy yn cerdded o gwmpas yn chwilio am y neb a allo ei lyncu. Rydwi'n meddwl bod ene adnod fel ene yn rhywle. Tydi John Williams ddim yn debyg i lew, beth bynnag.

Dyden ni'r bechgyn ddim yn ei leicio fo am ei fod o'n clepian ar bawb am bopeth a wnawn ni. Dydio ddim yn debyg i fel tase fo erioed wedi bod yn fachgen ei hun. Synnwn i ddim nad wedi disgyn o rywle y mae o rywbryd, cyn co i neb sy'n fyw heddiw. Faddeua i a Wil y Llan byth iddo fo, beth bynnag, am dro gwael wnaeth o hefo ni unweth, a rhaid imi gael deud wrthach chi amdano fo, Rydwi'n meddwl mod i wedi deud wrthach chi ein bod ni'n byw ymhell o'r llan, rhyw ddwy filltir mae'n debyg, ac y mae'r siop yng nghanol y llan, fel mai job go anodd ydi cario neges adre, ond bod Wil y Llan yn dwad i fy helpio weithie. Y mae ene grydd yn byw yn y llan o'r enw Edward Evans, â mules ganddo, a llawer gwaith yr ydw i wedi cael reiden ar gefn y fules yma. Ond am ddigwyddiad arall yr ydw i am sôn wrthach chi heddiw. Wedi imi ddwad o'r ysgol un diwrnod, dyma mam yn fy ngalw i ati. "Tomi Bach," medde hi, "dos, machgen i, i'r siop i nôl hanner sached o flawd, ac rydw i'n siŵr os gofynni di i Edward Evans am fenthyg y fules, y cei di hi i'w gario fo adre. A gofala di ddeud' "os gwelwch chi'n dda Edward Evans,' a 'thenciw,' wrth ei chael hi."

Wrth gwrs, doedd dim eisio deud ddwywaith wrtha i, a ffwrdd â fi heibio i Wil y Llan. "Wil," medde fi, "tyrd am dipyn o hwyl"; ac i ffwrdd â ni at Edward Evans. "Mae mam yn gofyn os gwelwch chi'n dda Edward Evans," medde fi, "gaiff hi fenthyg y fules i nôl blawd, ac mae hi'n deud "'thenciw' am ei benthyg." "Caiff neno diar," medde Edward Evans, ac i ffwrdd â fo i'r stabal i'w nhôl hi. Wedi ei chael, dyna Wil a fi yn gafael yn suful yn ei phen rhag iddi redeg i ffwrdd. Yr oedd Edward Evans yn falch o'n gweld yn credu bod tipyn o ysbryd yn y fules, er ei bod, a deud wrthach chi yn ddistaw, yn ddeg ar hugien oed, medde mam; a dyna pam yr oedd mam yn medru fy nhrystio i efo hi. Wedi mynd o olwg tŷ Edward Evans, yn lle mynd i'r siop, i b'le'r aethon ni ond i ffordd y mynydd.

Ffordd unig ydi ffordd y mynydd wyddoch, ac roedden ni wedi penderfynu gneud y gore o'r hen fules cyn mynd i'r siop, a dyna lle roedden ni ein dau ar ei chefn yn mynd nerth carne, cyn gynted ag y medre ei charne symud, wrth gwrs. Yr oedd hi braidd yn oer ar ei chefn, a dyna ddadl rhwng Wil a fi. Roeddwn i'n deud mai mynd mor ara deg yr oedd y fules nes ein bod ni'n rhewi ar ei chefn, a Wil yn deud ei bod hi'n mynd mor ffast nes torri'r gwynt. Wrth inni fynd felly mi ddarun basio Cader Ceridwen. Darn o hen bren ydi Cader Ceridwen ynghanol y mynydd unig, lle mae John Williams y bardd yn mynd i eistedd pan fynnoch chi i gyfri ei fysedd a mwmian; a phwy welen ni yn eistedd ar Gader Ceridwen ond fo,—er mwyn i chi ddallt, John Williams roddodd yr enw ene ar yr hen foncyff pren. Cyn gynted ag y gwelodd o ni mae o'n cadw ei fysedd yn ei boced, ac yn codi a mynd i ffwrdd, a ninne yn ein blaene heb gymryd arnom sylwi arno, er ein bod arfer a'i herian pan fydden ni yno heb y fules.

Mynd yn ein blaene dan ddadlu ddaru ni, beth bynnag, ond yn hollol sydyn dyma'r fules yn stopio, ac yn codi ei thraed ôl nes fy mod i, oedd yn eistedd yn sgîl Wil y Llan, yn disgyn ar wastad fy nghefn ar lawr, ac mi drewais asgwrn fy mhen nes fy mod i yn synnu. Y peth cyntaf weles i ar ôl syrthio oedd yr haul yn dechre dwad ata i gymint fyth, ac yna mi ddechreuais weld y caeau yn troi o nghwmpas, yna mi glywn ryw fand yn dechre chware yn rhywle, ac wedi i'r band stopio mi aeth yn nos arna i, a'r peth cynta glywn i wedyn oedd Wil y Llan uwch fy mhen yn gofyn oeddwn i wedi brifo. Mi neidies ar fy nhraed, a doeddwn i ddim gwaeth, ond bod tipyn o waed ar fy mhen, a ffwrdd â ni ar gefn y fules ac i'r siop rhag digwydd inni rywbeth a fyddai gwaeth.

Pan oedden ni wrth dŷ Edward Evans, dyma ni'n penderfynu mynd heibio mor ddistaw ag y medren ni rhag iddo ein gweld, ond pwy oedd yn y drws yn ein gwylio ond y fo, a phwy oedd y tu ôl iddo ond John Williams y bardd, wedi bod yn clepian. A dyna Edward Evans yn deud, "Mhlant i," medde fo, "dowch â'r fules i'r stabal, rydw i'n gobeithio eich bod chi wedi mynd â'r blawd adre'n saff." Ddaru o ddim cymryd arno ei fod o'n gwybod yn wahanol, a doedden ninne ddim yn leicio deud. Y diwedd fu, beth bynnag, i ni orfod cario'r hanner sached blawd ar ein cefne bob yn ddegpwys.

Ond doedd John Williams ddim ond yn ei haros hi. Fel y deudes i wrthach chi mae o arfer â mynd i'r mynydd i eistedd ar yr hen foncyff yma i gyfri ei fysedd ac i fwmian. Rydw i'n cofio imi ei holi unweth beth oedd o eisio cyfri ei fysedd o hyd a fynte'n gwybod mai pump ar bob llaw oedd ganddo, a'i ateb oedd fod hynny'n ei helpio i farddoni. Ar ôl mynd adre mi eis inne i gornel yn yr ardd i gyfri mysedd am oriau, ond dyna oedd yn rhyfedd, farddones i ddim. Wedi iddo ddeud mai barddoni oedd o mi ofynnodd Wil y Llan iddo pwy oedd Ceridwen, a'i ateb oedd mai ei fam oedd hi, a dyma ni'n chwerthin, o achos roedden ni'n gwybod mai'r hen Fari Williams oedd ei fam,—Mari Williams Bwt oedden ni'n ei galw hi am ei bod hi'n fechan o gorffolaeth fel y mae'r Beibl yn deud. Ac wrth inni chwerthin dyma fo'n deud yn chwyrn, "Mam John Williams," medde fo, "ydi Musus Williams, ond mam Llew y Foel ydi Ceridwen fam Awen, ag yr yfes i'n helaeth o'i phair hi." Wel, doedden ni ddim yn dallt peth felly, ac i ffwrdd â ni.

Ond deud yr oeddwn ein bod ni wedi talu iddo fo am glepian. Amser cneifio a phitshio defed oedd hi, a dyma Wil yn cymryd tipyn o bitsh o'r tŷ ar ôl dwad o'r ysgol, a ffwrdd â ni i'r mynydd at Gader Ceridwen, a beth welen ni ond mules Edward Evans yn pori heb fod ymhell i ffwrdd. Dyma roi côt dew of bitsh ar Gader Ceridwen, a chydig o ddail drosto i'w guddio, o achos roedden ni'n gwybod ei bod hi agos yn amser i John Williams ddwad yno i gyfri ei fysedd; a chyn gynted ag y gorffennodd Wil, ac i ni ein dau fynd i guddio i'r grug, gwelem o'n dwad, ac yn mynd ac yn eistedd ar y Gader, ac yn dechre cyfri ei fysedd unweth yn rhagor.

Pan oedden ni'n meddwl bod y pitsh wedi cledu dyma ni i fyny, ac at y fules, ac yn ei dal hi, ac yn mynd â hi i ymyl John Williams. Yr oedd Wil y Llan wedi dysgu'r tric ers tro i fedru gneud i'r fules nadu pan fynnai o. Wedi mynd ato, dyma Wil yn gofyn iddo fo, "John Williams," medde Wil, "be ydech chi'n ei neud yma heddiw?" "Barddoni, machgen i," medde John Williams. "Mi feder y fules yma farddoni hefyd," medde Wil. "Fachgen,' medde John Williams, "paid â diystyru'r ddwyfol gelf, neu daw barn Ceridwen ar ein pennau ni i gyd." "Gwrandewch chi ynte," medde Wil, a dyma fo'n gneud rhwbeth i'r fules na ddeuda i chi ddim be, a dyma hithe'n dechre nadu, a dyma John Williams yn gweiddi am iddo fo fynd â hi i ffwrdd. "Byddwch yn ddistaw ddyn," medde Wil wrtho fo'n ddifrifol iawn, "dydio ddim yn beth iach i styrbio mules pan fydd hi ar ganol barddoni." Pan ddeudodd Wil hynny dyma John Williams yn trio codi mewn dirmyg i fynd i ffwrdd, ond fedre fo ddim symud, a dyma fo'n dechre gweiddi, "Ow, ow," medde fo, "mae barn Ceridwen wedi dwad, ac wedi fy swyno i'n dyn wrth y gader. Ow, Ow, Ow," medde fo. Wel yn wir, disgyn i lawr ddaru ni a chwerthin, nes oedden ni'n rholio, ac wedi i ni gael ein gwynt atom, dyma ni ar gefn y fules ac yn carlamu i ffwrdd, neu mi ddeuda beth bynnag, o ran caredigrwydd â'r fules, ein bod ni'n carlamu. Drannoeth mi welsom John Williams ar y ffordd, a'i drowsus gore amdano.