Hunangofiant Tomi/Dysgu Seryddiaeth

← Jac Fy Mrawd

Hunangofiant Tomi gan Edward Tegla Davies

Y Buddugwr →

IX.—DYSGU SERYDDIAETH

MAE gen i ofn bod yr hen scŵl wedi colli ei ffydd ynof, ond wedi'r cwbwl rydwi wedi dwad i gredu yn y peth mae o'n alw'n seryddiaeth, a'r un peth sydd wedi achosi'r ddau, a'r diwedd fu imi benderfynu na wna i byth fyta fferins ecstra strong eto, ac fel hyn y bu hi. Wil y Llan a fi a Jac y Foel sy'n cael y bai. Rywfodd neu gilydd mi ddaru Wil a fi gymryd ein harwain gan Jac, ac fel y bydd mam yn deud weithie, does o ddrwg ond drwg i ddisgwyl, ond ar yr hen scŵl oedd y bai yn gadael yr ysgol. Fo sy'n canu'r harmonia yn yr eglwys ar y Sul wyddoch, a gallswn feddwl mai fo sy'n edrych ar ôl yr eglwys hefyd, o achos os bydd ene rwbeth yn yr eglwys yn ystod y dydd, hyd yn oed y wraig yno'n sgubo'r llawr a dystio, mae'n rhaid i'r hen scŵl gael rhedeg yno. Ond y diwrnod yma, ryw bythefnos yn ôl, roedden nhw'n cael harmonia newydd i'r eglwys, ac yno roedd y scŵl o hyd. Mi fu y diwrnod cyntaf yn sefyll yn y drws bron drwy'r dydd i edrych oedd hi'n dwad. A drannoeth, wedi iddi ddwad, mi aeth i'r eglwys i'w helpio nhw i'w gosod yn ei lle, ac i bracteisio arni gan redeg i'r ysgol yrwan ac yn y man i edrych oedd popeth yn iawn. Miss Roberts oedd yn gofalu amdanom ni pan oedd o i ffwrdd, a rhyw hen ffifflen falch mae pobol yn ei galw hi, a does ar neb mo'i hofn. Mi ddechreuodd herian y bechgyn drwy roi'r llyfre newydd i'r gnethod i ddarllen, a'r hen lyfre i'r bechgyn, ond pan oedd hi yn y cwpwr yn nôl tshôc i sgwennu ar y bôrd, mae'r gnethod yn eu newid nhw, a phan ddaeth hi yn ei hôl be wele hi ond y gnethod efo'r hen lyfre, a'r bechgyn efo'r llyfre newydd. Mae'r gnethod a'r bechgyn yn gryn ffrindie wyddoch, yn enwedig yr amser yma ar y flwyddyn, amser hel cnau. Ryden ni'n mynd i'r Tyno ar ganol dydd, a'r gnethod efo ni, ac mae'r bechgyn yn hel y cnau a'r crabas oddi ar y coed, a'r gnethod yn eu dal nhw yn eu bratie, ac yna mae hi'n hanner yn hanner rhyngon ni. Mae gan bob un eneth neilltuol yn dal ei brat iddo. Myfanwy'r Llan sy'n dal ei brat i mi, a hi newidiodd ei llyfr efo fi yn yr ysgol, ac yr ydwi'n cael ei chympeini hi adre o'r ysgol y nos. Mae hi'n chwaer i Wil wyddoch, ac yn ddiweddar, er pan mae hi wedi dwad i'r parti, mae hi a fi a Wil yn cael teparti bob nos ar y ffordd adre. Wedi dwad i'r Mynydd Bach ar y ffordd adre, i gornel o olwg pobol, mae Myfanwy yn datod y cadach sydd ganddyn nhw'n dal cinio ac yn ei daenu o ar lawr, ac yr yden ni wedi trefnu i beidio â byta'n cinio i gyd er mwyn inni gael peth yn sbâr. Shot neu fara llaeth wedi grasu sydd gen i y tywydd cynnes yma fel rheol, a hwythau frechdan jam, neu sangwij bacn. Mae Myfanwy a Wil yn cymryd fy sbâr i, hi'n byta o'r caead, a Wil yn byta o'r tun, ac yr ydw inne'n byta sbâr eu brechdane jam neu sangwij hwythau. Mae'r teparti yma'n ardderchog mi fedra ddeud wrthach chi. Mae Myfanwy'n leicio byta o'r hen gaead, medde hi. Ac erbyn meddwl, mae'n llawn cystal gen inne'r caead â'r tun yrwan. Ac ar ganol dydd, rydwi'n tywallt fy mwyd iddo fo bob yn dipyn, a'i fyta fo felly. Ar ôl gorffen y sbâr yma ryden ni'n byta cnau, a chan mai geneth ydi Myfanwy rydwi'n torri'r blisg iddi efo nannedd.

Diar mi, nid y stori ene oeddwn i wedi feddwl ddeud wrthach chi, ond rywsut mi eis i sôn am Myfanwy'r Llan, ac mi golles fy ffordd. Sôn oeddwn i fod yr hen scŵl wedi mynd i'r eglwys i weld yr harmonia, a'i bod wedi dechre mynd yn helynt yn yr ysgol. Dase chi'n gweld gwyneb Miss Roberts pan welodd fod y llyfre newydd gan y bechgyn, a dyna hi'n dwad atom â'i gwyneb fel crib ceiliog, ond mi gipiodd Wil y Llan ddau neu dri, ac mi steddodd arnyn nhw, ac wrth weld Wil yn gneud hynny, mi wnes inne'r un peth, ac wrth ein gweld ni'n dau mi ddaru Jac y Foel neud felly hefyd, a rywsut dyma ni'n tri yn mynd yn ffrindie. Chafodd Miss Roberts mo'r llyfre, a gorfod iddi fynd ymlaen efo'r wers gan eu gadael nhw i'r bechgyn. Ond fuase waeth inni gael mynd allan, roedd y lle fel ffair; ac amser chware dyma ni, lot o honon ni, yn mynd i'r clasrwm i chware, yn lle mynd allan, a Jac y Foel yn tendio'r drws. Toc dyma fo'n gweiddi drwy dwll y clo fod yr hen scŵl yn dwad. O ran hwyl roedd o'n gneud hynny, ond pwy ddaeth heibio i'r gornel a'i glywed y funud honno ond y scŵl ei hun, a dyna fo glowten nes oedd ei ben o'n speden yn erbyn y twll clo, ac i mewn â'r scŵl i'r clasrwm, ac allan â ninne drwy'r drws arall. Pan ddaethom yn ôl ar ôl amser chware, dyma'r scŵl yn edrych yn ddifrifol iawn, ac yn deud wrth Wil y Llan a fi ei fod wedi colli ymddiried ynom ni, ond am Jac y Foel, na fu ganddo rioed ymddiried ynddo fo. Ganol dydd dyma ni allan o'r ysgol, a phawb yn ein canmol am fod mor ddewr, a chan fod y bechgyn i gyd yn meddwl cymint ohonon ni, mi aethon i'n tri yn ffrindie mawr am y pnawn hwnnw.

"Wyddoch chi be wnawn ni lads," medde Jac y Foel, pan oedden ni ein tri efo'n gilydd rywbryd amser cinio yn cynllunio sut i gario'r rhyfel ymlaen, "wyddoch chi be wnawn ni lads," medde fo, "chware triwels." Wel, yr oedden ni'n ddigon dewr i rwbeth y pnawn hwnnw, ac mae gen i ofn, wedi colli'n penne efo'n dewrder, dyna ddeudodd nhad wrtha i, beth bynnag, y nosweth honno. Ac i chware triwels â ni i goed y Plas. Mi wyddoch bedi hynny, peidio â mynd i'r ysgol er i'r gloch ganu, a'ch tad a'ch mam yn meddwl eich bod chi yno. Pan oedden ni ar y Dolydd yn mynd, dyna ni'n gweld lot o garne'r ebol yn tyfu yno, a rhai ohonyn nhw wedi gwywo ac wedi sychu. "Wyddoch chi be wnawn ni lads," medde Jac y Foel, "cael smôc efo rhein, mae gen i fatshis a hen gopi book wedi'i orffen i'w rholio nhw ynddo fo," a dyna ni ar ein hunion yn dechre ar y gwaith. Mae rhyw ffefar smocio wedi dwad at y bechgyn yn ddiweddar, doedden ni rioed wedi meddwl am y peth o'r blaen, ond mi ddaeth y person i'r ysgol dipyn yn ôl, ac mi ddeudodd na chae'r bechgyn ddim smocio, neu gwae nhw os dalie'r plismon nhw, ac yn syth mi ddaeth rhyw ffefar drosto ni i gyd; roedden ni'n teimlo rywsut na fuase dim byd ond smocio yn ein gneud ni'n gyff- orddus. Wel, y peth gore i'w smocio ydi baco, ond rhaid cael pres i gael hwnnw, a doedd dim i'w neud ond bod yn fodlon ar garne'r ebol a hen gopi book. Doedd Wil y Llan a finne ddim wedi dechre smocio tan y pnawn yma, a ffwrdd â ni ati hi gymint fyth.

Wrth ddechre smocio roedden ni'n chwerthin ac yn siarad ac yn falch ein bod ni'n gymint o ddynion. Ond ymhen tipyn, mi steddes i i lawr ar y cae, doeddwn i ddim yn teimlo'n dda iawn, ac mi feddylies mai wedi cynhyrfu tipyn efo helynt y dydd oeddwn i, gan nad ydw i ar y gore yn fachgen cry, fel bydd mam arfer deud. Ymhen tipyn dyma Jac y Foel yn eistedd, a Wil y Llan mewn dau funud ar ei ôl o. Doedd ene fawr o siarad rhyngom ni wedi inni fod yn smocio dipyn, roedd pob un fel pe bae o'n mwynhau gormod ar ei smôc i siarad, a phob tro y siaradai Jac neu Wil, roeddwn i'n eu clywed nhw'n siarad yn ffast ofnadwy. "Paid Wil â siarad mor ffast," medde fi wrth Wil yn y man, "Dydwi ddim yn siarad yn ffast was," medde fo, "ti sy'n siarad yn ffast."

"Rydech chi'ch dau yn siarad yn ffast ofnadwy," medde Jac toc.

"Dim ffastiach na ti," medde Wil, "rwyt ti'n siarad fel melin."

"Nag ydw wir," medde Jac, ac mi fu agos iddyn nhw ffraeo, ond fflatio i lawr ddaru'r ddau, ac mi fu distawrwydd am dipyn.

"Wyddoch chi be fechgyn," medde Wil ymhen tipyn, "roedd yr hen ddyn yr oedd y scŵl yn sôn amdano'r wsnos dwaetha'n deud y gwir wedi'r cwbwl, er y'n bod ni'n meddwl mai un gwirion oedd o."

"Pa ddyn," medde fi.

"Y Galileo hwnnw fu'n y jêl am ddeud bod y ddaear yn troi," medde fo, "mae hi'n troi hefyd." Ddeudodd neb yr un gair am dipyn, ond toc dyma Jac yn torri ar y distawrwydd drwy ddeud, "Wil," medde fo, "rydwi o'r un farn â ti."

Roedd yn dda iawn gen i glywed y ddau yn siarad fel hyn, am fy mod inne'n gweld y ddaear yn troi ers meitin, ond roeddwn i'n ofni mai rhwbeth oedd arna i. Roeddwn i rwan yn gweld mod i'n meddwl yn iawn amdani hi, ond yn synnu hefyd nad oeddwn i rioed wedi sylwi hynny o'r blaen, a dyna wnaeth imi gredu mewn seryddiaeth.

O'r diwedd roedd yn rhaid inni godi i fynd adre, am ei bod hi bron yn amser dwad o'r ysgol, ond pan ddaru ni godi fedre ni yn ein byw sefyll ar ein traed. Diar annwyl, mi fuon yn sâl. Toc dyma ni'n dwad yn well, ac yn cychwyn adre, ond mi sylwodd Wil y Llan fod ogle smocio'n ofnadsen arnon ni, a wydden ni ar wyneb y ddaear be i neud.

Roedd pobol Bryn Llwyd wedi bod yn llosgi calch rywbryd i'w roi yn y caeau, a dyna ni i'r odyn, ac yn aros ym mwg y calch nes oedden ni bron yn ddall, ond wedi dwad allan doedden ni fawr gwell. Fe darodd syniad iawn i ben Wil y Llan. Os ewch chi â hen bapur newydd neu gopi book wedi ei orffen i siop Siân y Fferins Duon mi gewch ddyrned o fferins ganddi amdano. Mi gofiodd Wil am hen gopi book Jac. Rhyw ddwy ddolen neu dair oedden ni wedi ei gymryd ohono fo. "Gad imi gael dy gopi book di, Jac," medde Wil. Ac wedi ei gael o, dyma fo'n rhedeg, a ninne ar ei ôl, ac yn syth â fo i siop Siân, a Jac a minne wrth y ffenest yn gwrando, a rhwbeth tebyg i hyn oedd y gom rhwng Siân a fynte: "Dyma fi wedi dwad â hen gopi book i chi Jane Jones."

"Da machgen i. Pa fferins gymi di ?"

"Tipyn o ecstra strong os gwelwch chi'n dda Jane Jones."

"O! be fuost ti'n neud, smocio, debyg," medde Siân.

Mi drychodd yn reit sarrug arno, ond mi roddodd ddyrned da iawn iddo heb ddeud dim byd. Rydwi'n meddwl ei bod hi wedi'n gweld ninne'n dau wrth y ffenest.

Wedi eu cael nhw, dyma ni'n sleifio am y cynta adre, ac ar ôl te dyma nhad i'n ymyl i ac yn cymryd ei wynt ato'n o drwm.

"Helo, Tomi," medde fo, "be wyt ti'n fyta ?" "Fferins, nhad," medde finne.

"Pa fferins?" medde fo.

"Ecstra strong, nhad," medde finne, "Mi ges dipyn gan Wil y Llan."

"Tyrd efo mi i'r siambar," medde fo, ac efo fo yr eis i. Dydi nhad ddim yn rhoi cweir imi ond pan fydda i wedi gneud gormod o ddrwg i glowten—clowtio mae mam—ac anamal iawn y bydd hynny. Mi fûm yn hir iawn yn methu dallt sut roedd nhad yn gwybod mod i wedi bod yn smocio, ond wrth fynd i ngwely mi gofies ei fod o wedi bod yn fachgen ei hun.

Rhywbeth tebyg i mhrofiad inne gafodd Wil y Llan, ond chafodd Jac y Foel mo'i ddal, medde fo. Wel, mi fuase'n biti deud wrthach chi sut y bu hi arnon ni yn yr ysgol drannoeth, ond does gan Wil y Llan a finne fawr o flas ar smocio rwan, nac ar ecstra strong. Ac os daru chi sylwi, does neb yn byta ecstra strong er mwyn y fferins eu hunen, dim ond pan fydd annwyd arnyn nhw, neu pan fyddan nhw eisio cuddio rhyw wendid o olwg pobol.