Hunangofiant Tomi/Fy Enw

← Cynnwys

Hunangofiant Tomi gan Edward Tegla Davies

Plant y Tonnau →

I.—FY ENW

WEL, y peth cynta yr ydw i am ddeud wrthach chi ydi deud bedi fy enw i, o achos peth doniol fuase dechre siarad efo lot o fechgyn a gnethod, a nhwthe heb wybod ar wyneb y ddaear pwy ydech chi. Dydw i ddim o'r un farn â'r bobol yma sydd weithie yn sgwennu clamp o lythyr mawr atoch, a chithe heb un syniad pwy sy'n siarad nes dwad i'w waelod o. Yn y fan honno fe gewch weld eu henw, ac erbyn i chi ddwad ato, yr ydech chi wedi anghofio be oedd yn y llythyr, o achos mae o'n help mawr, wyddoch, i gofio be mae dyn yn ei ddeud os ydech chi'n gwybod pwy sy'n ei ddeud o. Dyna chi Wil y Llan yrwan, mi fedra chwerthin nes bydda i'n sâl am ben stori, os bydd Wil yn ei deud hi, neu rwfun yn ei deud ar ei ôl o, o achos rydw i'n nabod Wil ydech chi'n gweld, ac un doniol ydi Wil. Fe gewch dipyn o hanes Wil eto, os ca i amser. Ond am Jac y Foel, mi fydda i'n teimlo reit ryfedd wrth ei glywed o'n trio deud rhwbeth, a hynny am fy mod i'n nabod y bachgen. Felly mae'n bwysig i chi wybod pwy sy'n siarad efo chi.

Wel, "Tomi" a "Tomi Bach" ydi fy enw mwya cyffredin i; ond o ran hynny, mae gen i beth wmbredd o enwe. Nid rhes o enwe, run fath â phlant brenin, ydw i'n ei feddwl, ond pawb yn fy nabod i wrth enw gwahanol. Fuaswn i ddim yn leicio cael lot o enwe felly. Meddyliwch chi rwan am un ohonyn nhw eisio'i ginio, a'i fam yn galw arno, mi fuase eisio bwyd wedi ei adael erbyn iddi hi orffen ei enwe fo, o achos mi fuase enwe felly yn gneud iddo ddiflasu arno'i hun, a welsoch chi neb erioed yn byta'n harti, os na fydde fo ar delere da â fo'i hun. Dyna marn i beth bynnag.

Ond i fynd at fy enw-"Tomi," a "Tomi Bach," y mae pobol rispectabl yn fy ngalw i. Rhoswch funud i mi edrych dros y gair Saesneg ene eto i weld a ydw i wedi ei spelio fo'n iawn, o achos bachgen yn Standard V. ydw i wyddoch. "Twm y Fron," neu'r "Bachgen Main," y mae bechgyn yr ysgol yn fy ngalw i. Rydw i'n leicio'r teitl, y "Bachgen Main" yn bur dda, o achos dydi'r bechgyn byth yn ei ddeud o ond pan fyddan nhw'n cael hwyl. Rocdd Jac y Foel yn deud wrtha i mai cael hwyl am fy mhen i roedden nhw wrth ei ddeud o, ond dydw i ddim yn ei goelio; bachgen speitlyd ydi Jac.

"Tomi," a "Tomi Sarah Jones," mae'r gnethod yn fy ngalw i, ac os ydech chi wedi sylwi, mae gnethod bob amser yn rhoi enwe neis ar fechgyn. Wrth gwrs, dydi "Sarah" ddim yn enw arna i, wyddoch. Enw mam ydi "Sarah Jones," ac mae'n haws galw enw mam arna i nag enw nhad, o achos enw nhad ydi "Tomos." Mae pobol yn deud mai "Tomos" fydd fy enw i, wedi i mi dyfu—fod enwe'n tyfu fel plant, medde nhw; ac fel y mae bachgen yn tyfu'n ddyn, fod "Tomi" yn tyfu'n "Tomos." Ond os oes ene enw y mae'n gas gen i o, "Tomos" ydi hwnnw, ac mi ddeuda i chi pam. Rydwi'n cofio mod i'n chware efo bechgyn erill un diwrnod yng ngwaelod y ffordd, yn lle dwad yn fy mlaen yn syth o'r ysgol. Mhen tipyn mi glywn nhad ar ben y drws yn gweiddi—"Tomi, Tomi." Atebes i mono fo, beth bynnag, o achos roedd arna i eisio chware. "Tomi, Tomi," medde fo wedyn, a finne ddim yn ateb. Toc, dyma fo'n gweiddi'n reit chwyrn,—"TOMOS." Mi feddylies yr adeg honno fod rhwbeth yn ei lais o'n deud y dylwn i fynd, ac mi eis. Wel, y cwbwl a ddeuda i ydi, y buase'n well o lawer imi fynd pan oedd o'n gweiddi "Tomi." A deud y gwir i chi, ar ôl yr amgylchiad hwnnw mi benderfynes nad oedd gen i byth eisio bod yn "Tomos" nes tyfu'n ddyn cry—dyn cry rwan, fel na feder neb roi cweir imi.

Mae o'n rhyfedd iawn, "Tomos" ydi enw pawb bron o'n teulu ni. Dyna chi nhad, "Tomos" ydi ei enw fo. "Tomos Sarah Jones" y mae pobol yn ei alw fynte. Mae pawb, rywsut, yn nabod mam yn well na neb o'r teulu. Feder hi ddim bod yn guddiedig, ac mae nhw'n ein galw ni i gyd wrth ei henw hi. Dyna f'ewyrth Tomos, brawd mam, hefyd; a dyna taid—Tomos Jones, a taid—Tomos Williams. Ond yr oedd ene un o'r dynion yn ein teulu ni, a'i enw heb fod yn "Tomos." Enw rhyfedd iawn oedd gan hwnnw. A be feddyliech chi oedd o? "Uchod." Ddaru mi rioed ei nabod o chwaith; yr oedd wedi marw cyn fy ngeni; ac mi ddeuda i chi sut y deues i wybod amdano. Mynd i'r fynwent ddaru mi efo mam i weld bedd Lisi bach un diwrnod. Chwaer imi oedd Lisi Bach, wyddoch. Mi fu Lisi Bach farw yn nechre mis Mai dwaetha. Mi ddeuda i chi sut yr ydw i'n cofio. Ym mis Mai y bydda i'n cael fy mhen blwydd. Yr oeddwn i'n unarddeg y tro dwaetha. Fuaswn i ddim yn leicio marw ym mis Mai, pan fyddwn i'n blentyn beth bynnag, fuasech chi deudwch? Mae popeth yn fyw yr adeg honno. Mi fûm i'n meddwl lawer gwaith y buase'n well gen i weld Lisi'n marw yn y gaea. Does dim blode'n y wlad yn y gaea. Mae mam yn deud bod y blode yn y nefoedd yn y gaea.

A ffansïwch chi rwan—Lisi Bach yn mynd i'r nefoedd pan oedd y blode i gyd ar y ddaear yma. Rydw i'n siŵr ei bod hi'n teimlo'n unig ac yn llwm yno, o achos roedd Lisi Bach yn leicio blode,—wrth gasglu blode y cafodd hi annwyd; ond tydi pobol ddim yn cael annwyd yn y nefoedd, medde mam. Gobeithio bod yno flode go neis, heb fod yn tyfu mewn drain fel y blode sy'n ein cae ni, er nad oeddwn i byth mor hapus chwaith â phan fyddwn i'n cael fy mhigo wrth nôl rhosyn o'r gwrych i Lisi Bach.

Wel, i chi, mi eis i'r fynwent un diwrnod efo mam i weld bedd Lisi Bach. Mae mam yn mynd reit amal i weld ei bedd. Wedi mynd i'r fynwent, mi adawes mam, i fynd i chware—lle iawn i neidio ynddo fo ydi mynwent,—a phan ddeues i yn f'ôl, yr oedd mam yn crio; ac wedi imi ofyn iddi pam dyna hi'n deud bod Lisi Bach efo'r angylion. Fedra i yn fy myw weld pam roedd hi eisio crio am fod Lisi efo'r angylion; o achos, a barnu oddi wrth eu llunie nhw, y mae angylion jyst y peth i nethod, ond nid i fechgyn.

Uwch ben bedd Lisi Bach yr oedd ene garreg fawr, a lot o enwe arni hi, a dyna oedd un lein— "Mab yr Uchod." "Mam," medde fi, "ai ewyrth i mi oedd Uchod?" "Nage, machgen i," medde mam, "Tomos oedd ei enw fo, ond rheda di i chware, rwyt ti'n rhy ifanc i ddarllen cerrig beddi; mae eisio lot o addysg i fedru darllen carreg bedd." Wn i ddim pam chwaith, ond bachgen ydw i wedi'r cwbwl, yntê? Wel, i chi, mi weles yn syth mai enw arall ar "Tomos" oedd "Uchod." Ond ddeudes i ddim wrth neb rhag ofn iddyn nhw fy nglasenwi.

Ond rhaid imi stopio rwan. Mae ene rwbeth ar fy llygid i, fel na fedra i yn fy myw weld y papur; a fedra i ddim peidio â chofio am Lisi Bach heddiw,— fel y bydden ni'n chware, a fedra i ddim sgwennu a chofio am Lisi Bach ar unweth rywfodd.