Hunangofiant Tomi/Lisi Bach
| ← Y Mis | Hunangofiant Tomi gan Edward Tegla Davies |
Cader Ceridwen → |
V.—LISI BACH
YR ydech yn cofio imi ddeud wrthach chi ers talwm fy mod yn cael fy mhen blwydd fis Mai. Wel, yr ydw i wedi ei gael o yr wsnos dwaetha, ac yr oeddwn i'n ddeuddeg oed. Rydwi'n cofio bod Joe, gwas yr Hafod, wedi deud wrtha i pan oeddwn i'n wyth fod wiscars dyn yn dechre tyfu pan fydde fo'n ddeuddeg oed, ac mi coelies o, oherwydd yr oeddwn i'n meddwl pan oeddwn i'n wyth fod bachgen deuddeg yn rhwfun mawr iawn. Wel i chi, y bore yr oeddwn i'n ddeuddeg, mi eis ar flaene fy nhraed at y looking glass i'r siambar ore, dyna'r unig looking glass iawn sydd gennym ni yn ein tŷ ni wyddoch, yr ydech chi'n gweld eich gwyneb i gyd efo'i gilydd yn hwnnw. Yr unig beth sydd gennym ni yn y gegin ydi caead hen focs oel gwallt, a fedrwch chi ddim edrych i hwnnw ond efo un llygad ar unwaith, a phan osodwch chi o ar gyfer eich coler i edrych a ydi hi'n lân ac yn ei lle, does gennoch chi'r un llygad yn y fan honno i weld dim byd. Ond o ran hynny dydw i byth yn gwisgo coler ond ar y Sul, a dyden ni byth yn cael mynd i weld ein hunen i looking glass y siambar ond ar y Sul a diwrnod cwarfod pregethu.
Wel, y bore yr oeddwn i'n ddeuddeg oed mi eis i'r glass yn y siambar ar flaene nhraed, heb i mam weld, a dyna lle roeddwn i'n stretshio fy ngwyneb yn y fan honno, ac yn ei dynnu o bob shâp, gan obeithio y medrwn i ei gael o i'r shâp priodol yn y man fel y bydde'r goleu'n disgleirio ar fy wiscars i, o achos yr ydwi wedi sylwi lawer gwaith fod rhai wiscars yn anweledig, os na fydd goleu yn disgyn arnyn nhw o ryw gyfeiriad arbennig. Wedi bod yno am dipyn mi eis yn bur nerfys, o achos yr oedd nain wedi deud wrtha i pan oeddwn i'n fachgen bach, fod plant oedd yn edrych yn hir i'r glass yn siŵr o weld y diafol ynddo, a phan oeddwn i ar ganol y cwafars yma efo ngwyneb, mi deimlwn rwbeth y tu ôl imi. Mi feddylies i'n syth mai'r hen greadur oedd o, ac mi ddychrynes gymint fel na fedrwn i symud na bys na bawd, na hyd yn oed tynnu fy ngwyneb i'w le o'r shâp rhyfedd yr oeddwn i wedi ei roi o ynddo. Fel y deudes i, yr oeddwn yn naturiol nerfys yn ymyl y glass mawr, oherwydd nid yn unig yr oedd nain wedi deud bod y diafol yn ymddangos ynddo fo i blant fydde'n edrych gormod iddo, ond yr oedd mam bob amser yn rhoi Ilian drosto ar adeg mellt a thrane, rhag i'r arian byw dynnu'r mellt ato, medde hi. Ac onid yw'n rhesymol i fachgen deimlo'n nerfys yn ymyl rhwbeth sy'n cael ei gysylltu ganddo bob amser efo mellt a thrane, a'r diafol.
Deud yr oeddwn i, yntê, mod i wedi teimlo rhwbeth y tu ôl imi yn sydyn pan oeddwn ar ganol chwilio am fonau wiscars, nes imi fferru, a dyma lais mam yn gofyn yn sydyn ac yn chwyrn, "Tomi, be wyt ti'n ei neud yn y fan ene wrth y glass mawr, a hithe'n ddim ond dydd Mercher?" "Edrych oedd gen i fonau wiscars mam," medde fi, "o achos roedd Joe'r Hafod yn deud bod gan fachgen deuddeg oed fonau wiscars." "Wiscars wir," medde mam, "mi ro i iti wiscars," a dyna fi'n cael clowten ar ochor fy mhen nes fy mod i'n gweld miloedd o lygid yn rhythu arna i drwy'r glass. Ac os na weles i wiscars, mi deimles eu bonau yn mynd i nghnawd i, dan ddylanwad y clowtio hwnnw.
Yr oeddwn i wedi sôn wrth mam y diwrnod cynt am fy nydd pen blwydd. "Mam," medde fi, "oes gennoch chi eisio rhyw neges gen i heddiw, cyn imi fynd i'r ysgol,—cario dŵr i'r tŷ neu rwbeth felly?" Doeddwn i byth arfer â chynnig pethe felly wyddoch, ond ar adege neilltuol. "Nac oes," medde mam, "dos i'r ysgol." Ond rhyw ogor—droi fel iâr ungyw oeddwn i beth bynnag,—"mam," medde fi wedyn, "fuase chi'n leicio imi alw am rwbeth o'r siop ichi wrth ddwad o'r ysgol heddiw?" "Be harru'r bachgen deudwch," medde mam, "dos i'r ysgol y funud yma." Ond rhyw ogordroi yr oeddwn i o hyd, o achos yr oedd ene rwbeth yn pwyso arna i, a fedrwn i yn fy myw fynd i'r ysgol nes ei gael o allan. "Mam," medde fi yn y man, wedi imi ngosod fy hun mewn shâp rhedeg, "yr ydw i'n ddeuddeg oed fory."
Chlywes i ddim beth ddeudodd mam, ond mi fedres blygu mhen jyst yn ddigon buan i ngwared fy hun rhag dwad i gyffyrddiad â'r ysgub, oedd yn teithio'n gyflym tuag ata i ar y pryd. Wel, er y cwbwl, mi wyddwn i fod popeth yn iawn, o achos yr oeddwn i'n nabod mam. Pan fydda i'n sâl wyddoch, wnaiff mam ddim cwyno imi, ond pan a i o'r golwg, ac i wraig y tŷ nesa ddwad i mewn, gallasech feddwl ar siarad mam wrthi, mod i'n ddigon sâl i farw. Dyna oeddwn i'n ei ddeud, gan fy mod yn nabod mam, yr oeddwn i'n eitha tawel.
Y nosweth honno, wrth i nhad a mam ddwad i'w gwelyau, a minnau, oedd yn fy ngwely ers meitin, yn cymryd arna gysgu, mi clywn nhw'n ymgomio. "Tomos," medde mam, "wyddoch chi fod y bachgen yma'n ddeuddeg oed fory?" "Diar mi," medde nhad—"fel y mae'r amser yn mynd!" "Ydi," medde mam, "a rhaid imi gael rhwbeth iddo fo," "Wel, ia wir," medde nhad, "eitha peth fuase hynny, Sarah bach, y mae o'n fachgen go dda."
"Ydi," medde mam, "mae o'n un o'r bechgyn gore yn y wlad." Yn y fan yma dyma fi'n chwyrnu dros y lle, er mwyn rhoi ar ddallt iddyn nhw mod i'n cysgu'n drwm. "Tydio ddim hanner da y dyddie yma chwaith," medde mam, "yr ydw i wedi sylwi hynny ers tro, a dydw i'n hidio dim am y chwyrnu yma wrth gysgu mewn plant, arwydd ydio fod ene rwbeth yn eu gyddfe nhw." Ar hyn dyma finne yn rhoi ecstra chwyrned, a dyma mam yn dwad ac yn fy nhroi ar fy ochor, o achos tydi neb yn chwyrnu wyddoch, os na fydd o'n gorwedd ar wastad ei gefn. Cyngor da iawn pan fydd rhwfun yn chwyrnu yn arw, ydi clymu brwsh blew caled ar ei gefn o yn ei wely, a'r blew at ei groen o,—pan fydd o'n cysgu ar ei ochor bydd popeth yn iawn, ond cyn gynted ag y try ar ei gefn fe ddeffry, ac yna chewch chi ddim chwyrnu.
Wel, yr ydwi'n crwydro; y diwedd fu, beth bynnag, i mam fynd i'r siop bore drannoeth pan oeddwn i'n yr ysgol, i brynu pethe, a phan ddois i adre y pnawn, roedd ene gacen ardderchog yn fy aros i. Y mae mam yn enwog, wyddoch, am neud dau fath o gacen—cacen gyrens ydi un, a chacen blaen ydi'r llall; ond fedrwn i ddim penderfynu pa un o'r ddau fath oedd hon. Weithie, roeddwn i'n meddwl mai cacen gyrens oedd hi, ond hwyrach mai'r tamed nesaf, y penderfynwn i mai cacen blaen oedd hi. Sut bynnag, er na fedra i ddim deud wrthach chi pa fath gacen oedd hi, yr oedd yn gacen ardderchog er hynny.
Ond wyddoch chi, ddaru mi mo'i mwynhau hi gystal o lawer â'r gacen y llynedd, ac yr ydw i wedi sylwi ers tro nad ydwi ddim yn cael blas ar bethe o gwbwl yrwan fel ystalwm. Dyna'r adeg pan basiais i Standard V. y llynedd: doeddwn i ddim yn ei fwynhau o cystal a phan basiais i Standard IV. y flwyddyn gynt. Roeddwn i'n methu dallt pam am dipyn, ond wedi meddwl a meddwl uwch ben y peth, yr ydwi wedi dwad i ddallt o'r diwedd, wyddoch chi pam? Lisi Bach sydd wedi marw. Fedrwch chi ddim mwynhau rhwbeth cystal, rywsut, pan na fydd gennoch chi neb arall i'w fwynhau o hefo chi. Rydw i'n cofio pan ddois i o Standard III. i Standard IV., mor falch yr oedd Lisi Bach wrth weld ei brawd mawr Tomi mor glyfar, a phan gefes i fy mhen blwydd dwaetha, roedd y gacen yn well o lawer am fod Lisi efo fi yn ei mwynhau hi, ac yr ydwi'n cofio fel yr aem ni allan efo'n gilydd, ar ôl gorffen, i ryw gornel i ganmol mam yn ddistaw, am ei bod hi mor iawn. Ond yr ydw i wedi gweld erbyn hyn na fedrwch chi fwynhau dim byd yn iawn, os na chewch chi rwfun arall i rannu'r mwynhad hefo chi ac rywsut yrwan, yn lle bod yn ddiwrnod difyr, mae'n gas gen i weld dydd fy mhen blwydd, o achos mae o'n codi hiraeth arna i am Lisi Bach.
Weithie, yr ydw i'n meddwl fy mod i wedi llwyddo i'w hanghofio hi'n lân, ond daw rhwbeth bychan wedyn i godi'r hiraeth yn fwy nag erioed. Rydwi'n cofio mod i yr wsnos cyn y dwaetha yn meddwl mod i'n berffaith hapus, wrth ddwad o'r ysgol, ac wedi llwyddo i anghofio Lisi Bach yn hollol. Ond wrth droi mhen beth weles i ond briallen yn tyfu ar y clawdd, ac wrth edrych arni, mi welwn Lisi Bach o mlaen i efo bwnsh o friallu, yn gwenu'n siriol arna i, ac yn deud, "Tomi, drycha beth sydd gen i." Mi neidies i afael ynddi hi, ond diflannodd, ac mi eis inne i eistedd ar garreg i grio. O! roedd gen i hiraeth am Lisi Bach yr adeg honno. Y mae o'n beth rhyfedd hefyd, fod peth fel hyn yn digwydd ym mis Mai,—mis y blodau, a'r adar, a'r chwilio am nythod, ac y mae hyd yn oed mis Mai â rhywbeth ynddo fo yrwan yn fy mhigo i.
Fuasech chi'n hoffi gwybod sut un oedd Lisi Bach? Geneth bach â gwallt a llygid duon, duon, duon, oedd hi, a'i chroen yn wyn fel yr eira,—yr eneth bach dlysa welsoch chi rioed; ond y peth amlyca ynddi oedd ei chwerthin hi, roedd hi'n medru chwerthin fel afon yn union. Ac mi ddeuda i chi sut yr ydwi'n gwybod. Y diwrnod o'r blaen yr oeddwn i'n eistedd ar lan yr afon yma yn gwylio'r brithylliaid bach, ac yn gwrando ar sŵn y dŵr, nes anghofio lle roeddwn i. Rydwi'n leicio gwrando sŵn y dŵr mewn afon bach, ac wrth imi ddal i wylio yn y fan honno, mi ddeffris yn sydyn. Roeddwn i'n meddwl mod i wedi clywed Lisi Bach yn chwerthin, ond beth oedd o ond sŵn y dŵr: yr oedd o'r un fath yn union â'i chwerthin hi. Mi stwffies fy nghadach poced i ngheg yn syth, o achos pwy oedd yn dwad ar hyd y llwybyr ond Jac y Foel, a thalai o ddim i Jac eich gweld chi'n crio wyddoch.
Rydwi'n cofio fel yr oeddwn i'n codi Lisi Bach dros y gamfa, ac yn gwthio i'r drain i nôl rhosyn gwrych iddi hi; a doedd dim wrth fy modd i yn debyg i weld gwaed ar fy nwylo ar ôl cael rhosyn gwrych i Lisi, er mwyn iddi feddwl mor ddewr oedd Tomi ei brawd, ond tydi hi ddim gwerth trio bod yn ddewr yrwan, o achos does gennoch chi neb i fod yn ddewr er ei fwyn.
Mynd i hel blodau ddaru ni fis Mai dwactha i Lisi Bach fynd yn sâl. Fe ddaeth yn storm o fellt a thrane arnom ni, nes ein bod ni'n wlyb at ein crwyn. Pan ddaethon ni adre yr oedd mam bron drysu wedi ein colli ni,—ar adeg felly y gwelwch chi mam ar ei gore; ond cael annwyd ddaru Lisi Bach, beth bynnag, ac yr oedd hi mor ddrwg drannoeth fel y bu raid nôl y doctor.
Rydwi'n cofio un diwrnod i mam fynd allan i neges i nôl rhwbeth ddeudodd y doctor fod yn rhaid ei gael, ac er ei bod hi wedi deud wrtha i am aros yn llonydd yn y gegin, fedrwn i yn fy myw neud hynny, ac mi gripies yn ddistaw i'r siambar. Pan eis i yno yr oedd Lisi Bach yn cysgu, a fedrech chi ddim deud y gwahaniaeth rhwng ei gwyneb hi a'r gynfas, ond cyn gynted ag yr eis i yno, agorodd ei llygid. "Tomi," medde hi, "tyrd â chusan imi," ac wrth imi roi un iddi, fe syrthiodd deigryn ar ei gwyneb, ond ddeudodd Lisi Bach ddim byd, yr oedd hi'n dallt pethe'n iawn. "Tomi Bach," medde hi, "wyt ti'n cofio—y nyth hwnnw,—ddaru ti ddangos—imi,—fy nyth iydio—yntê Tomi—ac mi fuaswn—yn lecio—ei weld o—a gweld briallen." Cyn gynted ag y daeth mam i'r tŷ, dyma fi allan fel saeth, ac yn f'ôl yn ddigon buan i weld y doctor a mam yn sefyll yn ddifrifol wrth ben y gwely; mi eis heibio iddyn nhw heb iddyn nhw wybod, ac mi roddes bwnsh o friallu yn llaw Lisi Bach. Dyna hithe yn agor ei llygid, ac yn gafael ynddyn nhw, ac yn gwenu arna i, ond dyna ei phen hi a'i llaw hi yn disgyn yn ôl, a'r briallu'n chwalu hyd y gwely; a phob tro y bydda i'n cau fy llygid yn y nos, dyna'r peth cynta ydwi'n weld—Lisi Bach yn gwenu â'i phen ar y gwely, a'i llygid wedi cau, a'r briallu wedi chwalu o'i chwmpas hi.
Mae'r briallu hynny mewn bocs gen i heddiw,does ene neb yn gwybod am danyn nhw. Wrth gwrs, y mae nhw wedi gwywo yn ddim byd bron, ond dyna'r pethe olaf y gafaelodd Lisi Bach ynddyn nhw, ac mi fedrwn i rwan aros i eistedd yn y coed ynghanol gwely o friallu drwy'r dydd. Y mae ene friallu yn tyfu ar ei bedd hi, ac mi fydda i'n meddwl weithie fod Lisi Bach yn gwybod am danyn nhw, ac yn dwad i edrych arnyn nhw pan na fydd neb yn gweld; ond yr ydwi lawer gwaith wedi bod yn gwylio'r fynwent ar fy mhen fy hun am oriau, ond weles i erioed mo Lisi Bach yn dwad i edrych ar y briallu.