Hunangofiant Tomi/Nymbar 4
| ← Cader Ceridwen | Hunangofiant Tomi gan Edward Tegla Davies |
Jac Fy Mrawd → |
VII.—NYMBAR 4.
DYMA fi ar ddiwedd dydd Llun y Sulgwyn yn ysgrifennu atoch chi o'r siambar, am na fedra i ddim cysgu o achos bod fy nghydwybod i yn fy mrifo gymint. Rydwi wedi bod yn fachgen drwg heddiw. Dydw i ddim wedi deud anwiredd chwaith, nac anufuddhau. Y cwbwl a wnes i oedd gneud tipyn o fistêc; a phob tro y bydda i wedi nghael fy hun i deimlo'n bur gyfforddus, y mae nghydwybod i yn fy mhigo, ac yn deud wrthai fod mam yn siŵr o ffeindio'r mistêc, ac yna—wel mae nychymyg i'n ffeintio fel Lisi'r Hafod adeg consart pan feddylia i am y peth.
Mi ddeuda wrthach chi yrwan sut y bu hi arnai. "Tomi bach," medde mam heddiw'r bore, "tyrd yma machgen i; mae gen i eisio iti redeg i neges drosta i. Dos i dŷ Robert Jones, i Dan y Graig, i ofyn oes ganddo fo foch bach; ac os oes, gofyn iddo fo feder o recomendio un imi." Cyn gynted ag y deudodd mam hyn roeddwn i'n barod i gychwyn, o achos does dim ond un peth yn fy mhlesio i'n fwy na chael mochyn newydd gartre, ac am y peth hwnnw yr ydw i am sôn yn union. "Brysia, machgen i," medde mam, "o achos mae dy dad gartre heddiw a fory, ac mi geiff ei nôl o heno, a'i begio yn y bore."
Doedd yr un bachgen yn y wlad parotach na Thomi i ufuddhau y bore yma, o achos welsoch chi rioed waith mwy difyr na nhad yn pegio mochyn. Y peth cynta mae nhad yn ei neud ydi troi y mochyn ar ei gefn, ac eistedd arno fo. Mae mam yn gafael yn ei ddau droed ôl rhag iddo fo gicio, a finne'n gafael yn ei draed blaen; neu os bydd Wil y Llan yn ymyl, y mae un ohonon ni yn gafael ymhob troed, ac y mae nhad yn gafael yn ei geg ag un llaw, ac yn rhoi bach yn ei drwyn efo'r llaw arall, ac mae'n rhaid ichi fod yn bur ofalus rhag ei fygu, wrth gau ei geg. Wedi gorffen y job, yr yden ni'n gollwng y mochyn reit sydyn, ac yn chwalu. Y mae ynte'n rhoi un chwythed ofnadwy, fel darn o daran, ac yn rhedeg rownd yr ardd deirgwaith heb stopio, ac yna dwad yn ei ôl bron methu symud, i nôl bwyd. Ac mae o'n beth rhyfedd, weles i rioed fochyn yn rhedeg mwy na theirgwaith rownd yr ardd heb stopio, ac am wn i, na weles i rioed fochyn yn rhedeg llai na theirgwaith rownd heb stopio chwaith.
Wel, ichi, i ffwrdd â fi, gan feddwl y cawn i ddydd Llun Sulgwyn difyr iawn yn mynd efo nhad i nôl mochyn. Ac os oes gennoch chi fel plant eisio bod yngolwg pawb, ac yn destun siarad, mae gen gyngor ichi, ewch hefo'ch tad pan fydd o'n mynd i nôl mochyn newydd. Does ene neb nad ydio yn y drws yn sôn amdanoch chi wrth bobol y drws nesa, ar ôl ichi basio, o achos fydde hi ddim gwerth iddo drio sôn amdanoch chi pan fyddech chi yn pasio,—mi fydde'r mochyn yn gweiddi gormod. Ffwrdd â fi, beth bynnag, i dŷ Robert Jones, ond wrth fynd mi glywn sŵn band, a buwch yr hafod yn rhedeg i fyny ac i lawr y cae gymint fyth, wedi rhoi cwlwm ar ei chynffon; ac yn y cae arall, roedd ceffyl yr Hafod yn trio dawnsio ar ei draed ôl, a rhedeg yn ôl a blaen bob yn ail. Roedd peth fel hyn yn ormod i mi; a ffwrdd â fi fel mellten, a beth welwn i ond band y Llan. Band newydd wedi codi y flwyddyn dwaetha ydi band y Llan, ac mae pobol yn cael hwyl am ei ben o gan ddeud mai un gân feder o, ac na feder o mo honno'n iawn. Ond yn wir roeddwn i'n meddwl ei fod o'n canu'n ardderchog.
Deud roeddwn i fod band y Llan yn dwad dan ganu mewn dillad crand, a William y Saer yn ei arwain o. Ar ei ôl roedd ene lot o ddynion yn cerdded bob yn ddau mewn rubane, ac yn edrych yn ddifrifol iawn i gyd, fel tase nhw eisio bod efo'u gwaith, ac yn ofni dwyno eu rubane. O gwmpas y band roedd plant yr holl wlad yn trotian, ac ymhob cae yr oedd ene wartheg a chyffyle, yn rhedeg efo'r band, ac yn dawnsio, cyn belled ag yr oedd y gwrychoedd yn caniatáu. Clwb y King's Head oedd yn cerdded. Wel yn wir, roeddwn i wedi glynu wrth y ddaear. Pwy welwn i ynghanol y plant ond Wil y Llan a Jac y Foel. "Lle rwyt ti'n mynd, Tomi?" medde Wil; ond doeddwn i ddim yn cofio ar wyneb y ddaear i b'le roeddwn i wedi cychwyn. Roedd sŵn y band yn y nghlustie i wedi boddi sŵn y mochyn yn fy nychymyg i. Ac i ffwrdd â mi efo'r plant a'r band.
Yn y man mi stopiodd y band ganu, bob un, ond un, roedd y drymar yn dal i ddrymio i gadw step o hyd; ac mi welwn mai fo oedd y pwysica o honyn nhw gan mai fo oedd yn eu dysgu nhw sut i gerdded, ac mi benderfynes mai drymar fydda i ar ôl tyfu'n fawr. Wedi mynd dipyn, dyma fynd o flaen y King's Head, a'r bandars yn cael glasied am ei bod hi mor boeth, ac yn paratoi i ganu wedyn. Dyma Wil y Llan, a fi, a Jac y Foel, yno i ddal eu cardie nhw. Peth iawn ydi dal cerdyn i fandar. "Prun gawn ni ganu rwan?" medde'r arweinydd yn y man. "O! Nymbar 4," medde pawb, a dyma ddechre canu Nymbar 4. Yr oedd hi yn ardderchog, ac rydwi'n credu mai mandar i oedd y chwythwr gore, o achos roedd o'n deud mod i'n dal y cerdyn iddo fo i'r dim. Ond roedd ene beth rhyfedd yn digwydd tua'r diwedd. Roedd yr arweinydd yn codi ar flaene'i draed yn sydyn, yn cochi yn ei wyneb, yn ysgwyd ei ddwylo yn ffast ac yn gweiddi, "Cleimacs," a chyn gynted ag y deude fo'r gair, roedd pawb yn rhoi un chwythad mawr, nes bod eu bochau nhw bron bostio, ac yna'n stopio. Roeddwn i'n leicio'r "cleimacs" yma yn well na dim. Wedi iddyn nhw orffwys tipyn, a chael glasied arall, dyma nhw'n paratoi i ganu wedyn. "Prun gawn ni ganu rwan?" medde William y Saer. "Nymbar 4," medde pawb; ac roeddwn i'n bur falch, o achos yr oeddwn i'n leicio Nymbar 4 yn ardderchog. Ar ôl iddyn nhw chware tipyn, dyma William yn neidio i fyny'n sydyn, "Cleimacs," medde fo wedyn, a dyma'r chwythu bron bostio yma'n digwydd drachefn, a phawb yn stopio. Bochau mawr cochion sydd gan Jac y Foel, wyddoch; ac y mae Wil y Llan a finne wedi dechre ei alw fo'n "Cleimacs" yn barod.
Ond waeth i chi heb fynd i weld clwb yn cerdded heb bres, a doedd gen inne ddim. Fel roedd pethe'n bod, roedd ene rwfun eisio dal pen ceffyl ar ôl inni fynd at ystafell y cinio, ac mi ges ddwy geiniog ganddo fo am neud. Wel, y peth nesa oedd gwybod beth i brynu. Dyma ni i gyd at stondin Siân y Fferins Duon. Ar ei stondin hi roedd ene ddau beth reit da,—niclas bôl, a thoffi efarlasting. Dyma Jac y Foel yn dwad ata i, ac yn deud wrtha i ei fod o wedi gwario'i geiniog am doffi efarlasting, a'i fod o'n ardderchog. Dyma finne'n prynu cnegwarth yn syth, a'r gamp efo hwnnw, fel y gwyddoch chi, ydi am y gore i neud rhaffe ohono fo. Rydech chi'n rhoi un pen yn y'ch ceg, ac yn tynnu a thynnu, nes ei fod o'n mynd yn llathenni. Gan nad oedd gan Jac y Foel geiniog, mi adewais iddo fo gymryd gafael yn y pen arall efo'i ddannedd, a dyna lle roedden ni'n bacio'n ôl nes ein bod ni lathenni oddi wrth ein gilydd, ac roedden ni wedi trefnu, pan dorrai o, fod Jac i gael y darn ddisgynnai i'w ochor o. Ond fel roedd y gwaetha, mi brathes i o'n rhy dyn rywsut, ac mi dorrodd yn ymyl fy nannedd i; wedi'r cwbwl, bargen ydi bargen, ac mi gafodd Jac y toffi efarlasting. Roedd yno beth arall hefyd, i ddeud ffortiwn, ond i chi roi ceiniog yn y twll, a doedd dim i'w neud ond trio hwnnw. Dyma fi'n rhoi'r geiniog i mewn, a dyma'r ffortiwn allan. Y peth oedd arno fo oedd nad awn i byth yn gyfoethog, mai mheryg i oedd bod yn rhy ffri efo mhres; ac yr oedd yn deud y gwir hefyd, mae gen i ofn.
Wedi imi wario'r cwbwl, be feddyliech chi wnaeth Jac y Foel,—tynnu darn tair allan oedd o wedi gadw, medde fo, i fynd i weld y sports, y neidio, a'r rasus mulod, y rhedeg mewn sache, a'r ymladd; a chan mai un fedre fynd i mewn efo'r darn tair, roedd yn ddrwg ganddo fo, medde fo, na fedre fo ddim rhannu efo mi, fel y rhennais i'r toffi efarlasting efo fo. Dyna oedd yn od bob amser efo Jac, roedd o'n meddwl am rwbeth i'w neud efo'i bres na fydde dim posib iddo ei rannu efo bechgyn erill. Mi ges ogle'r cinio, roedd hwnnw'n ardderchog, heb sôn am y cinio ei hun. Mi gafodd Wil y Llan, a fi, olwg bur dda ar y sports hefyd, o ben rhyw hen bren; ond mi rwyges i nhrowsus wrth ddwad i lawr, ac am hynny does dim byd melys mewn atgofio'r sports i mi. Wn i ddim bedi'r mater, ond anamal iawn ar ddiwedd rhyw ddiwrnod fel hyn y bydda i'n llawenhau wrth feddwl am y dyfodol, ac y mae'r scŵl yn deud bob amser yn yr ysgol mai'r dyfodol ydi popeth i blant.
Pan oeddwn i'n chwilio am binnau i geisio ngosod fy hun wrth ei gilydd, mi clywn nhw yn cyhoeddi cystadleuaeth dringo i ben y pren sebon meddal, a dyma Wil y Llan a fi, ar ôl i mi dacluso tipyn arnaf fy hun, yn sleifio at giât y cae. Shôn y Graig oedd yn sefyll wrth y giât yn derbyn pres. Dydi neb bron yn ei nabod o ond fel Shôn y Graig. John Roberts ydi ei enw fo, ond y mae o'n cael ei enw mor anamal fel y mae o bron wedi ei anghofio fo ei hun, ond mi gewch rwbeth leiciwch chi ganddo fo os galwch chi o yn John Roberts. Yr oeddwn i wedi meddwl am y cynllun i gael trosto fo, ac mi eis i a Wil ato. "John Roberts," medde fi, "a welsoch chi nhad yn dwad i'r cae yma; dydw i ddim wedi ei weld o ers meitin?"—yr hyn oedd reit wir, ond mi wyddwn nad oedd fawr o beryg imi ei ffeindio yno chwaith, o achos dydi nhad ddim am bethe felly. "Naddo, weles i mono fo," medde Shôn, "a fuaset ti'n leicio mynd i mewn i edrych amdano fo?" "Buaswn," medde fi, "geiff Wil y Llan ddwad efo fi, dydio ddim yn leicio bod yn y crowd yma ei hun?" "Ceiff debyg iawn," medde Shôn, ac i ffwrdd â ni i mewn. Cyn gynted ag yr aethon ni i mewn, mi ddarun redeg at y pren sebon meddal, a dyna lle roedd Dic y Felin ar hanner y ffordd i fyny, ac yn gafael ynddo fo â'i ddannedd. Gellwch feddwl bod Wil a fi'n gynhyrfus, a dyma fi'n gofyn i rwfun, "Bedi'r wobr?" medde fi. "Mochyn bychan," medde hwnnw, ac mi fflaties yn syth. Yr adeg honno y cofies i fy neges, ac yr oedd hi'n rhy hwyr i'w chofio hi yrwan, ond mi gwnaeth fi na fedrwn i ddim fy mwynhau fy hun ddim mwy. "Wil," medde fi, "dydw i ddim yn teimlo'n dda, rhaid imi fynd adre," ac i ffwrdd â mi yn teimlo'n sâl iawn, fel taswn i wedi ceisio dringo'r pren fy hun, ac wedi gafael ynddo fo â nannedd. Wyddwn i ar wyneb y ddaear be ddeudwn i wrth mam, ond mi benderfynes yn y diwedd y buaswn i'n canmol y cinio clwb heb gymryd arna mod i'n cofio dim am y neges.
Wrth lwc, pan eis i'r tŷ pwy oedd yno ond Anti Leisa wedi dwad i edrych am mam. Bob dydd Llun y Sulgwyn y mae hi'n dwad. Mi fuase'n werth chweil ichi weld ei het hi. Roedd hi yr un fath yn union â desgil bwdin wedi ei chyfro efo croen pwdin wedi llosgi. Mi ddaru gweld Anti godi nghalon i'n arw, o achos mi wyddwn na fuase mam yn deud dim byd yng ngwydd pobol ddiarth. Mi ruthres i'r tŷ. "Mam," medde fi, "mi fuase'n werth chweil ichi glywed Nymbar 4 heddiw," ac allan â fi wedyn. Ymhen tipyn mi eis i'r tŷ ac i ngwely'n fachgen da, yn lle plagio am gael aros i fyny wrth fod acw bobol ddiarth. Roedd gen i eisio tawelu tipyn ar y storm oedd i ddwad, ydech chi'n dallt?
Wel, y mae Anti Leisa wedi mynd, a nhad a mam yn gomio yn y gegin, gan feddwl mod i'n cysgu. Fedra i ddim peidio â chlywed eu gom nhw, a dyma oedd hi dipyn yn ôl,
"Faint ddeudodd o oedd gan Robert Jones o foch Sarah?" medde nhad. "Nymbar 4,—pedwar," medde mam. "Wel, mi ddaw rhwbeth o'r hogyn yma os caiff o fyw, y mae o'n mynd yn bur glyfar," medde nhad. "Ydi wir," medde mam, "pa fachgen o'i oed o tybed fuase'n medru cyfri moch yn Saesneg? Cheiff o ddim gweithio os galla i ei rwystro fo." "Na cheiff," medde nhad, "mi a inne heb damed cyn y caiff o gam, a chymint yn ei ben o."
Wel, mi neidies i'r gynfas ac mi stwffies ddarn ohoni rhwng fy nannedd. Wyddwn i ddim prun ai chwerthin am eu bod nhw wedi camgymryd "Nymbar 4" am gyfri moch, neu grio am eu bod nhw mor barod i aberthu dros un fel fi sydd wedi eu twyllo nhw wnawn i. A chan fy mod i'n methu penderfynu, dydwi i ddim yn gneud yr un o'r ddau; a dyna pam mod i'n sgwennu heno.