Hunangofiant Tomi/Plant y Tonnau
| ← Fy Enw | Hunangofiant Tomi gan Edward Tegla Davies |
Wil y Llan → |
II.—PLANT Y TONNAU
WEL, annwyl ffrindie, un o blant y tonne ydi Tomi Sarah Jones heno. Yr ydw i wedi bod mewn brwydyr dros fy iawndere efo rhai o'r bobol mewn oed heddiw, ac mae hi wedi darfod arna i, neu mewn geirie erill, mi gollis. Yr ydw i newydd orffen rhoi'r waedd ola cyn dechre sgwennu atoch chi, ond dydi'r ochneidie ddim wedi mynd eto. Rhaid imi sgwennu cyn iddyn nhw fynd, er mwyn medru deud fy nheimlade'n iawn. Yr ydw i yn fy ngalw fy hun yn un o blant y tonne am fod mam yn deud mai dyna'r teitl gore imi.
"Bedi' tonne,' mam?" medde fi. "Profedigaethe,' machgen i," medde mam. Mi gymris lot o amser i spelio'r gair ene, ac mae mam yn deud y cymer o flynyddoedd imi spelio ei ystyr,—y cymer o flwyddyn weithie i ddysgu un llythyren. Wedyn, hwyrach, y dysgwch chi ddwy neu dair o lythrenne mewn mis, ac yna hwyrach y cymer o flynyddoedd wedyn i ddysgu'r rhai nesa, yn enwedig y llythyren ola. Mae'r llythyren e ar y diwedd yn un y cymer o lot o amser i ddysgu spelio ei hystyr hi, medde mam; ond wedi dysgu spelio'r ystyr, medde hi, wnewch chi byth mo'i hanghofio wedyn, o achos dydi profedigaethe ddim yr un fath ag adnode wyddoch, does dim byd haws na'u hanghofio nhw. Mi gaiff ystyr y profedigaethe yma, medde mam, ei sgwennu ar lech fy nghalon. Mae'n rhaid imi gyfadde na wn i ar wyneb y ddaear bedi llech fy nghalon. Wrth gwrs yr ydw i'n gwybod bedi llech. Mi dorris un yn yr ysgol y diwrnod o'r blaen, ac mi ges gweir. Yr oedd mam yn deud pan ddois i adre mod i wedi dechre dysgu spelio ystyr profedigaethe. Ond dyna oeddwn i'n mynd i ddeud, wedi'r cweir hwnnw, ac wedi araith mam, mi fûm yn cerdded yn ofalus am ddyddie wedyn, rhag ofn imi syrthio a thorri llech fy nghalon. O achos, welwch chi, dasech chi'n torri honno, mi fuase'n hollti'ch calon chi. Peth miniog iawn yw llech y galon, fel pob un arall, wedi iddi hollti, dybygswn i.
Ond y peth nad ydw i'n ei ddallt ydi sut y mae tonne a phrofedigaethe yr un peth, o achos pan weles i'r tonne ar lan y môr pan oeddwn i efo trip yr Ysgol Sul, yn yr ha, yr oedd rheini'n bethe pur ddifyr. Yr oeddwn i'n molchi nhraed ynddyn nhw pan ddaeth Wil y Llan heibio, ac mi ddarun ein dau sleifio heibio'r gornel a thynnu amdanom a mynd i ymdrochi. Wel, bu bron inni foddi, ond wedi dwad i'r lan, roedden ni'n teimlo'n bur lân a ffresh.
Fedrwn i, beth bynnag, ddim deud pam yr oedd tonne a phrofedigaethe yr un peth, ac mi ofynnis i nhad. "Fel hyn," medde nhad, "Wyt ti'n cofio, Tomi Bach, i ti fynd i ymdrochi yn yr ha?" "Ydw," medde fi. "Sut oeddet ti'n teimlo ar ôl gorffen?." medde fo. "Reit lân a ffresh," medde fi, "ond mod i wedi cael tipyn o fraw." "Do," medde fo, "fe roist fraw i ninne hefyd. Mi fu agos i ti foddi." "Wel," medde fi, "ond sut y mae tonne a phrofedigaethe yr un peth?" "O," medde fo, "felly y mae profedigaethe'n gweithio, mi fyddi'n teimlo'n bur lân a ffresh ar ôl dwad ohonyn nhw, os na fodda nhw di, ond y boddi ydi'r peryg, wyddost. Fe ddoi di i ddysgu'r tebygrwydd yn well eto."
Y cwbwl sydd gen i i ddeud ydi nad ydw i ddim yn teimlo'n lân a ffresh ar ôl y cweir gefes i yn yr ysgol heddiw, heblaw un arall gartre, a hynny am neud pethe hollol ddiniwed. Dydw i ddim yn credu, a deud y gwir i chi, y dyle pobol guro plant am ddim byd. Wrth gwrs, yr yden ni i gyd yn agored i neud mistêcs weithie, ond pan fydd dyn yn gneud mistêc mae o'n cael llonydd,—pan fydd plant yn gneud, mae nhw'n cael cweir. Ac yr ydw i'n deud wrthach chi o ddifri na ddaru mi ddim meddwl mod i'n gneud dim byd o'i le. Mi fuase Jac y Foel yn deud, "Naddo wirionedd inne bach hefyd. Cris croes, tân poeth." Fel ene mae o'n selio ei bethe, ond mi ddeudodd y blaenor wrtha i fod hynny o'i le i blant y seiat ei ddeud, ac am fy mod i'n hogyn sy'n trio, beth bynnag, trio gneud popeth yn iawn, ddeuda i mono fo.
Wel, rhaid imi fynd at fy stori. Mae Jac y Foel, a fi, yn gorfod mynd yr un ffordd i'r ysgol, a dydw i ddim yn leicio Jac, fel y deudes i y tro dwaetha. Y mae ene ddau le pwysig i ni basio—tŷ Siân y Fferins Duon, a'r Tyno,—lot o goed cnau ydi'r Tyno, wyddoch, a miloedd o gnau a gwningod yno. Yr hen Siân ydi'r ddynes sy'n deud bob amser yn y Seiat:—
"Wedi bod, mi ddeuaf allan, Wedi mhuro fel aur coeth."
Mae Wil y Llan yn deud ei bod hithe'n un o blant y tonne, neu na fuase hi ddim yn deud felly. Cofio mae Wil am drip yr Ysgol Sul. Wel, fe roedden ni'n mynd heibio i dŷ Siân, ac yr oedd un o'r ieir yn cadw sŵn ofnadwy, a bron rhy wan i sefyll gan mor dene oedd hi. "Weli di iâr Siân?" medde Jac, "mae gen i gynllun iddi gael bwyd." "Bedi hwnnw?" medde fi. "Gollwng y mul oddi wrth y postyn acw, a rhwymo'r iâr yn ei le fo, er mwyn iddi hithe gael pori tipyn," medde Jac. A deud y gwir i chi, dydi Jac ddim yn hogyn caredig, ac mi edryches i'w wyneb, ond roedd hwnnw'n ôl reit. Ffwrdd â ni i ddal yr iâr, dyma hithe'n hedeg i ben draw'r cae, -dydi iâr ddim yn nabod ei ffrindie gore, wyddoch, mwy nag ambell blentyn. O'r diwedd dyma ni'n ei dal, a mi aethom â hi, a'i rhwymo gerfydd ei gwddw efo'r cortyn, wrth y postyn, run fath ag yr oedd y mul, er mwyn iddi hithe gael pori, ydech chi'n gweld. "Ngwas i," medde Jac, "mi gei di weld y bydd yr iâr ene reit dew pan ddown ni o'r ysgol," ac i ffwrdd â ni'n bur ysgafn galon am ein bod wedi gneud un tro caredig, beth bynnag.
Pan oedden ni'n croesi'r Tyno beth wele ni'n rhedeg ar draws y llwybyr ond gwningen fechan. Yr wythnos gynt yr oeddwn wedi colli ngwningen, ac mi feddylies hwyrach mai hi oedd hi, a ffwrdd â ni ar ei hôl. Pan oedden ni bron colli'n gwynt, mi ddalies i'r wningen, ac mi rhois hi yn fy mhoced. Doedd Jac ddim yn hanner leicio mod i wedi ei chael hi chwaith. Yr oedden ni'n hwyr i'r ysgol, ond dim ods, roedd gen i wningen. Tua chanol y pnawn, dyma'r scŵl yn mynd i ben arall yr ysgol, a dyna Jac y Foel yn deud, "Mae gen i gynllun, Tomi." "Bedi hwnnw?" medde fi. "Tyn dy wningen allan," medde fo, "a gafael yn ei phen, mi afaela inne yn ei chynffon, a thynnu tipyn bach, dim ond dipyn bach, ac os gneiff hi weiddi mi wyddom ei fod o'n ei brifo, ac mi ddeudwn wrth bawb am beidio byth â gneud peth felly i wningod, ei fod o'n eu brifo, ond rhaid inni gael gwybod ydio'n eu brifo nhw'n gynta, wyddost, cyn y medrwn ni ddeud." Yr oeddwn i'n ei weld o'n gynllun pur dda er mwyn inni fedru amddiffyn gwningod yn y dyfodol, a dyma fynd at y gwaith. Pan gafodd Jac afael yn ei chynffon
.jpg)
mi roddodd glamp o blwc. "Wa-a," medde'r wningen dros yr ysgol, ac mi glywodd y scŵl. Dyna fo yno ar garlam, ac mi welodd y wningen yn hongian gerfydd ei phen yn fy llaw i. Fe ofynnodd pwy oedd bia hi. "Tomi Sarah Jones, syr," medde Jac yn syth. Dyna chi beth sâl oedd o. "I'll give you rabbit," medde'r scŵl; ond wyddoch chi, er ei fod o'n scŵl, chadwodd o mo'i air. Cymryd y wningen oddi arna i ddaru o, ac nid ei rhoi hi fel y deudodd, a rhoi rhwbeth arall imi. Faddeua i byth i Jac y Foel. Mi eis adre reit glwyfus beth bynnag, a phwy oedd yno'n crio ond Siân y Fferins Duon, yn deud wrth mam fod yr iâr wedi marw, wedi tagu wrth y postyn, a bod rhwfun wedi deud wrthi mai fi oedd wedi ei rhwymo yno, a bod y mul wedi ei ollwng yn rhydd, ac wedi dwad i'r ardd a sathru'r blode, a byta'r cywion bach oedd yn nyth yr iâr i gyd.
Wel, ton go fawr oedd honno yn yr ysgol, ond yr oedd hon yn waeth fyth,—cael cweir am neud caredigrwydd. Ddeudes i ddim bod Jac y Foel efo mi; peth sâl ydi clepian ar neb yntê, er iddo fod wedi clepian arnoch chi. Mi redodd Jac gymint fyth o'r ysgol heddiw. Wn i ddim ai fo ddeudodd wrth Siân ai peidio, er mod i'n ame hefyd.
Felly yr ydech chi'n gweld mai un o blant y tonne ydi Tomi Sarah Jones.