Hunangofiant Tomi/Poultry Merchant

← Y Buddugwr

Hunangofiant Tomi gan Edward Tegla Davies

Stori Taid →

XI. POULTRY MERCHANT

DDARU mi ddim chware mynd i'r dre i werthu wye heb ddeud "ia" efo Bob y nghefnder neithiwr wrth iddo ofyn imi, o achos yr ydwi wedi digio wrth bopeth sy'n perthyn i wye ar ôl yr wsnos dwaetha, ac y mae Bob wedi digio efo fi braidd, o achos mae o'n fistar ar y gwaith o werthu wye heb ddeud "ïa." Am dipyn o dro yn edrych am nhad y mae Bob. Y mae o yma er ddoe. Ond rhaid i mi ddeud y stori i chi.

Nhad sy'n sâl wyddoch, yn sâl iawn medde nhw, er ei fod o'n well rwan nag y bu o, ac mae'r doctor wedi bod yma a phopeth. Ceffyl broc oedd gan y doctor, ac roedd ganddo fo was yn eistedd yn ei ochor o cyn sythed â phrocar, a het silc am ei ben, yn rêl swel, mi alla ddeud wrthach chi. Y cryd glas sydd ar nhad, a Siân y Fferins Duon ddaru ffeindio hynny. Mi ddaeth yma cyn gynted y clywodd hi fod nhad yn sâl, hi sy'n diweddu pawb ffordd yma, wyddoch—eu rhoi nhw'n eu harch ar ôl iddyn nhw farw ydi hynny. Ond decyn i na fuase fo ddim yn edrych yn neis i beidio â dwad i edrych am bobol ond pan fyddan nhw wedi marw, felly mi ddaw Siân pan glyw hi fod nhw'n sâl iawn. Ac mae nhw'n deud mai chydig iawn o obaith sydd am neb sâl os gwelan nhw Siân yn edrych amdanyn nhw. Mae nhw'n torri'u clone'n syth. "Deryn corff," mae pobol yn ei galw hi.

Dyma hi acw ryw nosweth neu ddwy ar ôl i nhad ddwad adre'n sâl. Roedd hi'n dwad i fyny'r buarth dan fwmian canu (roeddwn i yng nghornel y buarth ar y pryd), ac yn curo'r drws, a dyma mam i'r drws. Mi aeth gwyneb mam yn wyn pan welodd hi Siân, o achos ddaru hi ddim meddwl o'r blaen fod nhad mor sâl. Cyn gynted ag y gwelodd hi mam dyna Siân yn dechre crio, ac yn deud, "Sâl iawn ydio, Sarah Jones bach.

"Ia, wir," medde mam; "mae o'n cwyno cryn dipyn."

"Bedi mater ar y cradur tlawd?" medde Siân. "Wn i ddim yn iawn," medde mam: "poen mawr yn ei ochor sydd ganddo fo."

"Yr hen gryd melyn ene eto," medde Siân. "Nage, wir," medde mam; "rydwi'n siŵr o hynny, o achos yn yr ochor arall mae'r boen, ac mae'i groen o'n hollol glir."

"Fuo'r doctor yma?" medde Siân. "Do," medde mam.

"Be mae o'n ddeud?" medde hi.

"Rhoi rhyw enw diarth iawn ddaru o arno," medde mam; "rhywbeth tebyg i 'bersli,' ond fod o'n dechre hefo bliw.' Be ddeudodd o oedd ar dy dad, Tomi?"

"Pliwrisi, mam," medde finne; roeddwn i wedi bod yn practeisio'r gair.

"Ia, dyna fo," medde mam; roeddwn i'n meddwl fod ene bliw' yn rhywle ynddo fo."

"Bliw' ydi'glas,'" medde Siân. "Yn siŵr i chi, Sarah Jones, mai' cryd glas' ydi'r enw Cymraeg arno fo. O! machgen bach i," medde hi (am nhad roedd hi'n sôn rwan, wyddoch), "does fawr o obaith ohono fo. Daswn i chi, Sarah Jones, fuaswn i byth yn boddro efo'r hen ddoctor ene.

Mae ene ddoctor dail ardderchog yn y dre, medde nhw. Mae o'n ciwrio cryd melyn ar slap; tydw i ddim wedi clywed am y cryd glas yma o'r blaen; ond be sydd mewn lliw, yntê, Sarah Jones bach? Os meder o fendio cryd melyn, pam nad cryd o liw arall, yntê? Mi gewch botel ganddo am driswllt, a'i gosodith o ar ei draed mewn munud."

Roeddwn i'n meddwl mai ddim yn gweld nhad ddigon sâl oedd Siân, a'i bod hi a'r doctor dail yma'n bartnars, ond ddeudes i ddim byd. Y diwedd fu, beth bynnag, iddi hi berswadio mam i gael potel gan y doctor dail, a pheidio â gadael i'r doctor arall wybod. Ond y peth oedd, sut i gael rhwfun i fynd i'r dre, a sut i gael y pres i dalu am y ffisig, o achos doctor y clwb ydi'r doctor iawn, wyddoch, ac yr yden ni yn ei gael o am ddim.

Fel arfer, de darodd mam ar gynllun—mynd i'r dre i werthu cwpwl o gywion. Tri swllt y cwpwl oedden nhw i fod; ac yr oedd ganddi hi un chwiaden hefyd, ac yn disgwyl dau swllt am honno. Cyn bo hir, yr oedd hi a nhad yn y siambar mewn cysidrins mawr. Toc dyma mam i'r drws, ac yn gweiddi arna i i mewn. Pan ddois i, dyma fi'n gweld yn syth fod ene ryw eidïa fawr yn ei phen hi, o achos roedd hi wedi pletio'i cheg.

"Tomi," medde hi, pan ddois i mewn, "fedra i dy drystio di, tybed?"

"Nhrystio i be?" medde finne.

"Wel," medde hi, "dy dad a fi sydd wedi bod yn cysidro ac yn meddwl dy fod di'n fachgen mawr rwan, a fedra i ddim mynd i'r dre i werthu'r cywion, a gadael dy dad, ac mae gen i flys trio'r doctor dail ene. A dyna oedden ni'n feddwl, hwyrach y gallet ti fynd am y tro, a gneud y gwaith os gwrandi di ar gynghorion dy fam; o achos peth peryg ofnadwy ydi'r cryd glas wyddost, a fedra i ddim fforddio gadael dy dad,"

Yr oedd mam yn gwybod y cwbwl oedd i'w wybod am y cryd glas, ar ôl cael pum munud iddi'i hun i feddwl am y peth. Dyna sut mae mam yn cael ei gwybodaeth am bopeth, drwy gysidro. Ond y fi i fynd i'r dre i werthu cywion—mi aeth y peth â ngwynt i'n lân.

Wedi imi gael fy ngwynt ata, dyma fi'n deud yr awn i, gan drio cuddio mor falch oeddwn i, neu chawn i ddim mynd.

Y cywion yn gweiddi wrth gael eu dal ddaru neffro i fore drannoeth, ymhell cyn dydd, a dyma finne'n neidio i fyny heb i mam alw arna i, gan benderfynu gneud strôc efo gwerthu'r cywion. Y mae Hugh Roberts, Caer, yn pasio heibio acw unweth yn y mis, ac ar ei gari fan o y mae'r geirie "Poultry Merchant," ac mi feddylies, hwyrach mai wrth fynd i'r dre dros ei fam y dechreuodd yntau.

Chlywsoch chi rotsiwn beth â'r siars ges i cyn cychwyn. "Wel, Tomi bach," medde mam, "dyma fi'n ymddiried ynot ti, y gnei di dy ore, cofia na fedrwn ni ddim sbario dim. Tria dy ore am driswllt am y cywion a dau am y chwiaden, a gofala di am watsio am Mari Pentre Felin, rhag iddi fynd drosta ti, hen gnawes ydi honno. Ar fynd dros bobol mae hi'n byw, ac mae hi'n siŵr o fod yn y farchnad."

"Ol reit, mam," medde fi, "mi gwatsia i hi."

"A dyma iti geiniog i dalu'r doll, a thair ceiniog i brynu sangwij, o achos mae'n siŵr y byddi di eisio bwyd, wedi cerdded cymint. Mi gei sangwij reit neis mewn siop ryw ddau ddrws pellach na'r siop chwech a dime, a dyma iti saith geiniog i dalu dy drên, a gofala ofyn am dyrn ticed. Mae Siân yn deud bod tŷ y doctor dail â rhyw blant bach yn chware yn ei ymyl o hyd, a phethe pysgota yn y ffenest, ryw waith dau funud o'r farchnad medde hi, a brysia adre Tomi, gael i dy dad gael dôs. Does gen inne fawr o ffydd yn y ffisig doctor ar ôl i Siân ddeud chwaith, a phaid â mhela â dy goler, a dos rwan machgen i."

Wedi imi gychwyn mi glywn mam yn gweiddi: "Tomi, ydi dy dei di'n syth?"

"Ydi mam," medde fi ar dop fy llais.

"Oes gen ti gadach poced?" medde hi wedyn. "Oes," medde finne.

A ffwrdd â fi efo'r cywion, roedd gen i dair milltir i gerdded am y trên, ac roeddwn i wedi blino'n ofnadsen wedi cyrraedd y stesion. Roedd yno lot iawn o bobol, ac mi benderfynes eu gwatsio nhw, sut oedden nhw'n gofyn am diced, i weld oedden nhw'n deud rhwbeth am y "dyrn" yma wrth ofyn, ond ddaru neb. Pan oedd y dyn o mlaen i yn gofyn, roedd hwnnw eisio mynd yn bell iawn, a dyma'r siopwr oedd y tu ôl i'r cowntar yn gwerthu ticedi yn gofyn iddo ai "singl" oedd o eisio, ac mi ddeudodd yntau mai ïa. Wyddwn i ar y ddaear pam ei fod o'n gofyn "singl" os nad oedd o arfer a gwerthu ticedi wrth y cwpwl, o achos mi gewch bâr o benwig cochion am geiniog a dime, ond rhaid talu ceiniog am un, dyna chi felly yn ennill dime ar bâr. Mi feddylies inne mai felly oedd hi efo ticedi, ond doedd gen i ddim iws i ddwy, a dyma fi'n deud "singl" wrth ofyn am diced, ac yn talu grôt amdani. Dyna fi mewn picil wedyn, o achos roedd mam wedi deud y buase'r ticed yn saith geiniog, ond doeddwn i ddim yn leicio gofyn i neb, rhag iddyn nhw weld mai dyma'r tro cynta imi fynd i'r dre ar fy mhen fy hun, ond mi feddylies mai cwpwl o dicedi hwyrach oedd dyrn ticed, a'ch bod chi'n eu cael nhw'n rhatach, ac y gallech gadw'r llall tan ryw dro wedyn, ond doedd mo'r help. I mewn yr eis i'r trên, beth bynnag, a dyma ryw ddyn yn deud wrth un arall rywbeth am "poultry merchant." "Diar mi," medde'r llall, "mi neith ei ffortiwn, tydi'r cyw coch ene yn dew yn ei dalcen?" Ond chymeres i ddim arna eu clywed nhw, roeddwn i am ddangos mod i'n medru gwerthu ffowls cystal â'r un ohonyn nhw. Wedi cyrraedd y dre mi gymerodd y dyn wrth giât y stesion fy nhiced i, ac mi ddarum nodio'n o dda arno wrth basio er mwyn iddo fy nabod i wrth imi ddwad yn f'ôl. Fûm i ddim yn hir yn ffeindio'r siop chwech a dime, a'r siop sangwij, ond mi feddylies y cawn i fwy o flas arnyn nhw ar ôl gwerthu'r cywion. A deud y gwir i chi roeddwn i'n teimlo braidd yn unig erbyn hyn, wrth weld pawb yn gwibio drwy'i gilydd, a neb yn cymryd sylw ohono i na nghywion, a minne wedi meddwl y bydde pawb am y cynta yn dwad ata i, ond mi benderfynes watsio am Mari Pentre Felin. Doeddwn i ddim yn ei nabod hi, ond roeddwn i wedi ei darlunio i mi fy hun. Pan oeddwn i ynghanol crowd, gryn dipyn o'r farchnad, dyma ddynes reit neis ata i, ac yn deud â llais fel llais mam pan fydd hi glenia wrtha i, "Machgen i, yma'ch hun ydech chi?" "Ia m'm," medde fi, ac mi gymeres yn bur garedig ati, am ei bod wedi cymryd sylw ohono i, o achos roeddwn i jyst a chrio.

"Dowch efo fi," medde hi, "ac mi ddangosa i'r farchnad i chi."

A ffwrdd â fi yn ei llaw hi. Mi edryches am Mari ymhobman, ond weles i moni. "Mae eisio talu'r doll wyddoch," medde'r ddynes neis yma, "ond hidiwch befo, mi tala i hi drostoch chi," a'i thalu wnaeth hi. Caredig yntê? Mi aeth â fi a gosododd fi ynghanol rhes o ferched efo cywion gan bob un, a dyna lle roedd ene siarad a ffraco, nes oedd arna i braidd ofn,—un yn deud y mynne hi hyn a hyn am ei chywion, a'r llall yn deud wrthi am fynd at ei hewyrth Dic. Wn i ddim pwy oedd ei hewyrth hi, os nad iddo fo oedd hi'n cadw tŷ neu rwbeth. Toc dyma ddyn ata i, a gofyn faint am y cywion. Mi ddeudes inne, ond chwerthin ddaru o a mynd i ffwrdd. Wedi imi aros hydoedd, dyma'r wraig neis honno ata i, ac yn gofyn imi sut oedd pethe'n dwad ymlaen hefo fi. Mi ddeudes inne nad oedd yno ond un wedi gofyn eu prisie nhw. "Welwch chi," medde hithe, "gwan iawn, iawn, ydi'r farchnad heddiw, a rhag i chi aros yma i ddim byd a chario'r cywion adre wedyn, mi ro i ddau a naw i chi am y lot, dau swllt am y cywion, a naw ceiniog am y chwiaden, o achos mae'r chwiaden yn dene ofnadsen."

Wel, be naech chi efo gwraig oedd wedi bod mor garedig, yn enwedig gan fod y farchnad mor sâl. Mi ddeudes, "thenciw m'm," ac mi adawes iddi eu cael nhw. Mi wyddwn yn iawn na ddeude mam ddim byd am i mi neud hynny efo dynes oedd wedi bod mor garedig. Ac i ffwrdd â fi o'r farchnad at y doctor dail. Mi ddeudes hanes nhad, ac mi wnaeth yntau botel imi, a bocs o bils, a deud na wnae'r botel ddim byd heb y pils, a'r bil medde fo oedd tri a thair.

Doedd gen i ddim ond dau a naw, a thair ceiniog y sangwij, a thair ceiniog yn ôl ar ôl cael ticed, a cheiniog y doll a dalodd y wraig drosta i,—tri a grôt oedd hynny. Mi dales i'r doctor, ac yr

oedd gen geiniog yn sbâr. "Gwd bei, sangwij," medde fi, ac mi brynes gnegwarth o gnau mwnci i neud i fyny, a ffwrdd â fi at y trên. Wrth fynd drwy'r giât mi nodies wedyn ar ddyn y ticedi, ond un arall oedd yno.

"Helo," medde fo yn Saesneg, "lle rwyt ti'n mynd?"

"Adre," medde fi.

"Lle mae dy diced di?" medde fo.

"Does gen i run," medde fi, "rydwi wedi rhoi hi gynne."

Chwerthin ddaru o, a nhroi i yn f'ôl. Mi ddaeth rhwfun ata i wrth fy ngweld i'n ddigalon, ac mi ddeudes fy stori wrtho. Chwerthin ddaru yntau, a deud fod yn rhaid i mi gymryd y trên dau. Un gwirion oedd hwnnw beth bynnag, o achos roedd hi'n dri o'r gloch yr adeg honno. "Mae'r trên dau wedi mynd, syr," medde fi. Roedd mam wedi deud wrtha i am alw pawb yn y dre yn syr,' a chwarddodd yntau dros y wlad, ac mi bwyntiodd at ei draed. Wel, mi gychwynnes y ffordd yr oedd y cerbyde'n mynd, reit ddigalon. Roeddwn i'n nabod y cerbyde'n iawn, o achos roedden nhw'n pasio'n tŷ ni yn ôl a blaen o'r dre bob wsnos, a mynd ddaru mi, gan benderfynu bod pawb yn f'erbyn i am rwbeth. Yr oedd potel ffisig nhad gen i, beth bynnag, roedd hynny'n gysur, ac mi cadwes hi ym mhoced fy nghôt o'r tu mewn.

Pan oeddwn i wedi mynd dipyn o'r dre pwy gwarfyddes i, ond Joe'r Hafod yn dwad o'r glo, a dau geffyl ganddo, un o flaen y llall, ac mi godes fy nghalon.

Roedd Joe reit falch o ngweld i, ac i ffwrdd â fi yn ei gwmni o. Rywle ar ganol y ffordd dyna fo'n stopio, ac yn eistedd ar swp o gerrig yn ochor y ffordd i fyta'i damed, ac mi ges i frechdan ganddo. Mi gododd hynny fy nghalon i'n arw.

Dyna gychwyn wedyn, fi yn gafael ym mhen y ceffyl blaen, a Joe yn cerdded tu ôl. Roedd rhaid brasgamu i ganlyn y ceffyl, ac yr oedd y tshaen oedd rhwng y ddau geffyl yn tincian yn erbyn f'ochor i, nes oeddwn i'n teimlo mai peth iawn oedd bod yn was ffarm wedi'r cwbwl. Pan oeddwn i ryw filltir oddi cartre, ac yn deud 'pnawn da' wrth Joe mi deimlwn fod fy ochor i agosa i'r ceffyl yn damp, ac mi weles mod i wedi chwysu gryn lawer felly wrth ddreifio. Ond wrth fynd tuag adre, mi deimlwn ei bod hi'n mynd yn fwy damp o hyd, ac mi edryches be oedd y mater. Mi fu agos imi gael ffit,—roedd y botel ffisig yn dipie mân yn fy mhoced i,—dyna pam yr oedd y tshaen yn tincian mor neis ar fy ochor. Wel, doedd dim i'w neud ond dechre crio fy ngore glas, ac aros i grio ddaru mi er mwyn bod ar y top nôt pan graeddwn i'r tŷ. Pan glywodd hi sŵn, dyma mam allan, a dyma finne'n crio mwy, a'r darne gwydyr yn fy llaw, a'r ffisig yn diferu rhwng fy mysedd. Doedd hi ddim yn fy ngweled am funud, am fod hi wedi dechre nosi, ond pan welodd fi, gafael yn fy ngwar i ddaru mam, a'm llusgo i mewn. Mi eis dros y stori gore medrwn i rhwng fy nagre.

"Lle mae'r newid?" medde mam.

"Does dim newid," medde fi: "dau a naw ges i." "Pwy prynodd nhw?" medde mam.

"Dynes reit neis . . ."

"R'argen fawr," medde hi: "Mari Pentre Felin!" Mi gododd ei dwylo at ei phen wrth ddeud hyn, ac mi ges inne tshans i sleifio allan.

Ddaru mi ddim chware mynd i'r dre i werthu wye heb ddeud "ia" hefo Bob y nghefnder, fel y deudes i wrthach chi. Dydw i ddim yn credu y gwna i Poultry Merchant, rywsut.