Hunangofiant Tomi/Stori Taid
| ← Poultry Merchant | Hunangofiant Tomi gan Edward Tegla Davies |
→ |
XII. STORI TAID
DYN rhyfedd ydi taid. Hen ddyn bychan, cam, ydio, yn deud pethe smala. Mae o'n gneud yr hyn mae pobol yn ei alw'n ramblo, medde mam. Dyna sut mae o'n siarad mor ddigri. Rydwi'n cofio imi ofyn i nhad un nosweth, pam yr oedd nhaid mor gam, ac yn siarad mor rhyfedd, a dyna nhad yn edrych yn bur syn, ac yn deud, "Brwydre bywyd, machgen i, brwydre bywyd," ac mi dawodd. Felly rydech chi'n gweld mai hen sowldiwr oedd taid ers talwm.
Mae o'n dwad i'n tŷ ni ddwywaith yn y flwyddyn —nosweth talu rhent, a noson Dolig. Mae ganddon ni damed go lew i'w dderbyn o y ddwy nosweth ene, wyddoch. Ar nosweth talu rhent, rydwi wedi bod yn y Plas yn cael llond stên o dripin ar ôl y cinio rhent, ac mi fydd yn botes arnon ni y nosweth honno, ac ar hyd yr wsnos wedyn; ac ar gyfer pob Dolig mae mam yn lladd cyw. A dyna sy'n rhyfedd, bob tro y daw taid acw, yr un stori sydd ganddo fo. Mi ofynnes i nhad hefyd pam oedd o'n deud yr un stori o hyd, a'r cwbwl ges i y tro hwnnw oedd nhad yn edrych yn syn ac yn deud, "Stori fawr y frwydyr ydi hi, machgen i, stori fawr y frwydyr," a dyna daw arna i.
Mae ene ryw hen sowldiwr arall yn y wlad yma, a phob tro y gwêl o griw ohonon ni'r bechgyn, mae o'n mynd dros y stori sut y collodd o ei goes yn rhywle yn Affrica—run stori gewch chi wastad ganddo, a decyn i fod pob hen sowldiwr yr un fath. Fedra i yn fy myw weld sut bod stori taid yn stori hen sowldiwr chwaith, ond rhaid imi ei deud hi wrthach chi. Mae'r Dolig yn ymyl, a dyna sydd wedi gneud imi feddwl amdani, o achos rydw i'n siŵr o'i chlywed eto yn y man; yr ydw i'n ei medru ddigon da i'w sgwennu i lawr heddiw o ran hynny.
Y peth cynta wneiff taid wastad wedi dwad i'r tŷ ydi edrych arna i'n rhyfedd, a gofyn cwestiyne gwirion imi, ac rydw i wedi dysgu mai'r peth gore ydi peidio â thrio eu hateb nhw, a rhoi ar ddallt iddo fod nhw'n gwestiyne caled, ac rydwi'n siŵr o ddarn tair ganddo wedyn.
"Wel, braddug," medde taid wrtha i wastad pan ddaw o i mewn, "wyt ti'n gwybod be ydi fylgar ffracsion?" Mi sgydwa inne mhen. "Wyddost ti," medde fo, "bedi antimacasar?" Mi sgydwa inne mhen wedyn. Mi drychith taid arna i am funud, ac yna dechre chwerthin dan chwilio'i boced. Yn y man mi ddaw darn tair allan o ganol lot o fatshsis a bytyme, a taid yn ei estyn o imi, gan ddeud, "Hwde, cymer hwn, a bydd yn fachgen da"; ac yna mi setlith ei hun i lawr.
Wedi aros yn ddistaw am funud, mae o'n edrych o'i gwmpas nes gweld y dorth ar y bwrdd. Cyn gynted ag y gwêl o hi, mae o'n deffro drwyddo, ac yn poeri i'r tân, ac yn dechre ar ei stori. "Mae o'n taro i'm meddwl i, Tomos," medde fo wrth nhad, "wrth weld y dorth ene, am yr hen gledi ers talwm; ac mae ene un stori yn dwad yn fyw iawn i ngho i rwan. 'Tomos,' medde dy fam un nosweth, dipyn cyn iddi hi farw" (Tomos, fel y gwyddoch chi ydi enw taid hefyd), wyddost ti be ddois i ar ei draws o ddoe, yr hen lyfr siop,' medde hi. Gad imi weld o, Sian,' medde finne. 'Aros tan heno,' medde hi; a'r nosweth honno, wedi inni roi bwyd i'r gwartheg a'r moch, ac i'r ieir fynd i glwydo, dyma dy fam a fi yn cau'r drws ar y byd oddi allan, ac yn dechre rymejio'r hen lyfr, ac er y dydd yr yden ni wedi priodi, chawson ni rioed fwy o bleser na'r nosweth honno. Ar ben y llyfr, y peth cynta ar tudalen 1 oedd:
'Tomos Jones, Bot. of Edward Parry, Grocer and Provision Dealer.'
Yr wyt ti'n gwybod pwy oedd Edward Parry, Tomos?" (a dyma nhad yn nodio, fel pe na bae o rioed wedi clywed y stori o'r blaen). "Dyn mawr oedd Edward Parry, mewn byd ac eglwys, ac yr oedd ganddo lawer iawn o enwe. Ei enw ar lyfr y siop oedd, 'Bot. of Edward Parry;' ei enw yn y cinio clwb oedd, Edward Parry, Ysgweiar;' ei enw yn y Cwarfod Chwarter oedd,' Mistar Syrcit Stiward.' Mewn gair, wyddost, fo oedd y Cwarfod Chwarter, a doedd pawb arall a ddeuai yno yn ddim ond fel bytyme ei gôt o—roedd o yn eu cau a'u hagor nhw fel y mynne fo; ac ambell un, wyddost, yn ddim ond fel botwm ei drowsus o—roedd o'n ei gadw o'r golwg heblaw ei fod dan ei fysedd. Ei enw yn y sêt fawr ar nos Sul, Tomos, oedd Mistar Parry'r Siop'; yn y seiat,' y brawd Edward Parry'; ac yn yr awyr agored, 'Yr Hen Gribin.'
"Y frawddeg nesa y disgynnodd ein llygid ni arni, Tomos, oedd,
"Asiffeta—half owns, 2 pence."
Wrth edrych ar y geirie ene, dyna lygid dy fam yn dechre llenwi, a minne, er mwyn ceisio gorchfygu rhyw grygni sydyn ddaeth ata i, yn treio barddoni tipyn. Oes y ffitie am asiffeta,' medde fi; 'ydi hwnene'n farddoniaeth dywed, Siân?' Chlywodd dy fam ddim, beth bynnag, a dyma hi'n deud, "Roedden ni wedi meddwl yn siŵr mai colli Tomos fuasen ni'r adeg honno, on 'doedden ni, Tomos, pan oedd o'n cael y ffitie hynny?' A dyma dy hen fam yn rhoi ei dwy fraich am fy ngwddw i, a rhoi clamp o gusan imi, nes oedd gwallt gwyn yn plethu am wallt gwyn, a'r ddwy ên yn cyffwrdd ei gilydd o flaen y gwefuse." (Mae taid yn crygu yn y fan yma, nhad yn sychu ei lygad, a minne'n cymryd arna gysgu.)
"Cofio roedd hi," medde taid wedyn, "am y frwydyr fawr, pan oedd bywyd Tomos bach yn y glorian, a doedd ei chusan pan oedd hi'n ferch ifanc yn ddim wrth honno, machgen i; roedd hi'n aeddfed, wyddost, fel afal yn nechre'r gaea." (Rydwi'n cofio'r darn yma o'r stori'n iawn, am fy mod i'n leicio fale). "A waeth imi orffen y stori iti,' medde taid, "pwy ddaeth acw ymhen yr wsnos ond Llew y Cwm. 'Jyst y dyn oeddwn i eisio weld,' medde fi,'" medde taid wedyn, "Ydi hon yn farddoniaeth, Llew?oes y ffitie am asiffeta.' A dyma Llew, iti, yn eistedd ar y setl, ac yn dechre cyfri ei fysedd; a'u cyfri nhw y bu o am chwarter awr helaeth, nes collodd dy fam bob amynedd. 'Llew druan,' medde hi, i be yr ydech chi'n cyfri cymint ar y'ch bysedd, fe ŵyr pawb mai naw a darn sydd genoch chi.' 'Ia,' medde Llew, mewn llais fel injian ddyrnu, neu i fod yn fwy manwl, dau fawd, saith bys a hanner,' a dyna daw ar dy fam. Tomos Jones,' medde fo cyn bo hir iawn, mae'r llinell dan sylw yn o agos yn farddoniaeth, ond ddeudodd o ddim pa mor agos. Pe buaswn i'n cael fy urddo," medde taid dan chwerthin, ac mae o bob amser yn disgwyl i bawb chwerthin yn y fan yma, ac yn y fan yma rydw inne'n deffro am funud i'w helpio nhw,—"pe buaswn i'n cael fy urddo," medde fo, "wyddost ti be ddewiswn i fel enw,Bardd o fewn ychydig '."
"Mi aethon dros lawer hanes diddorol wrth ddarllen y llyfr hwnnw, Tomos," medde taid. "Fedri di, machgen i, byth ddirnad teimlade hen ŵr a hen wraig pan fydd sŵn brwydyr y bore wedi troi'n fiwsig ym mhellter min yr hwyr, nes gneud iddyn nhw feddwl mai miwsig oedd y cwbwl, ond rhaid imi ddeud wrthat ti dipyn am y llyfr. Mi ddaethom at frawddeg yn y man oedd fel mynydd uchel—fedren ni mo'i dringo hi; y cwbwl fedren ni neud oedd troi a throsi o gwmpas ei gwaelod hi, heb ddeud dim. Toc dyma dy fam yn deud yn ddistaw. 'Tomos, dyma'r adeg y collson ni Willie bach. Tair oed oedd o, yntê Tomos pan aeth o, ac y mae rhyw hiraeth rhyfedd wedi codi arna i amdano.' Mi gododd darlun y munud hwnnw o flaen fy llygad i, Tomos," medde taid (nhad oedd y Tomos yma, wyddoch, a taid oedd y Tomos o'r blaen), "gwelwn dy fam yn sefyll wrth wely Willie bach. Yr adeg y daeth yr inffliwensa fel chwiw i'r wlad oedd hi, a minne'n mynd allan berfeddion o'r nos i gnocio wrth ddrws y siop am dipyn o stwff, a Bot. of Edward Parry' yn codi i'r ffenest i ofyn oedd gen i bres i dalu amdano, a phan welodd o nad oedd, grwgnach ddaru o, Tomos. Ond wedi'r cwbwl, hwyrach na ddylen ni ddim lladd gormod arno fo—roedd o'n weddïwr ffyrst clas; roedd ene dinc neisia glywist ti rioed yn ei lais pan fydde fo'n deud ar ei weddi, 'O Arglwydd, cofia di y tlawd a'r anghenus.' Ond colli Willie bach ddaru ni, fel y gwyddost ti; roedd o wedi mynd cyn i'r doctor gyrraedd. Be oedd y frawddeg gododd yr holl atgofion yma i orchfygu dy fam a fi, tybed? Dyma hi Tomos:
'Tintiriwbob, 2 owns, 6 pence'
Roedd rhwfun wedi deud mai peth da at yr inffliwensa oedd tintiriwbob.
"O dipyn i beth," medde taid, "dyma ni at dudalen arall, a'n gwnaeth ni i grynu i'n dau. Tomi," medde fo wrtha i, "deffra, dyma iti sym," a dyma finne'n mynd reit fywiog. Yr ydw i'n bywiogi bob amser yn y darn yma o'r stori. "Dyma ydi'r sym," medde taid, "dyma wnaeth inni grynu, ar y llyfr:
| Forward | £3 10 0 |
| Cash | £0 5 0 |
| Balans | £3 5 0 |
ac o dan honene, Tomos, roedd y geirie:
'Bytar,—1 pound, 2 shillings'
"Adeg ofnadwy," medde fo, "oedd honno—adeg y bara mall, a'r menyn dau swllt y pwys[1]—adeg pan weithies i'n galed yn y chwarel am fis, a dwad adre efo saith swllt i'w rhoi yn ffedog dy fam. Yn wir, fedrwn i yn fy myw eu rhoi nhw am beth, roedd gen i gwilydd, ac mi roeddwn yn rhyw ogordroi o gwmpas y tŷ a'r buarth, ond o'r diwedd dyma fi'n rhuthro i mewn yn sydyn. Siân,' medde fi, dyma nhw, gan eu taflu nhw i'w ffedog hi. Fedrwn i ddim casglu fy llais at ei gilydd i ddeud faint oedd yno, ac mi eis allan. Pan ddois i mewn, roedd dy fam yn eistedd ar y setl, a bleinds gwynion y ffenest yn hongian y tu ôl iddi. A fedri di nghoelio i, Tomos, pan ddeuda i mai prin y medrwn i dynnu'r llinell derfyn rhwng y bleinds a gwyneb dy fam? Mi gofia byth y nos Sadwrn hwnnw, pan eis i'r siop i dalu pumswllt, a thithe yn fy llaw i, Tomos, a dy wyneb crwn di cyn hired â chwisl dun yr adeg honno, ac mor fain â hi bob tipyn. Tomos Jones,' medde Edward Parry, pan eis i mewn, bedi oed Tomos yma?' Saith, Mistar Parry,' medde fi. Fedrwch chi mo'i anfon o i wasanaeth?' medde fo, dydi coron ddim ffit i dalu, wyddoch; mae yma ddigon o ffarmwrs, ac mi helpie dipyn arnoch chi.' Mi aeth hynny at fy nghalon i, Tomos, nes imi siglo drwydda," medde taid. "Mistar Parry,' medde fi," medde taid, ""chewch chi byth ddeud hynene eto," ac allan â fi yn syth i dŷ'r hen Ddaniel Edwards i ddeud fy nghŵyn. Yr oedd Daniel yn cael y gair fod ganddo hen hosan go dda, wyddost, a dyma fo'n deud, Tomos Jones, os rhoswch chi tan y Llun, mi gaf fynd i'r banc, ac mi gewch fenthyg arian i dalu.' Wrth fynd adre mi sylwes fod gan Daniel fochyn braf yn y cyt. Nos Lun, dyma fo acw efo'r arian o'r banc. Ddydd Mawrth roeddwn i'n pasio tŷ Daniel wedyn, Tomos—roedd y cyt mochyn yn wag ddydd Mawrth. Do, bu Daniel Edwards yn y banc—yr unig fanc oedd ganddo—yn nôl arian i helpu ei gyfaill Tomos Jones.
"Adeg ryfedd oedd yr adeg honno, Tomos," medde taid. "Bob bore, tyrci pei oedd i frecwast; a'r pethe amlyca mewn tyrci pei ydi dŵr a duwchdyna'r crystie felly wedi mynd i frecwast. I ginio caem frywes, neu fara llaeth, efo'r mwydion. I de, brechdan doddion, diferion gweddill cinio rhent y Plas. Ac i swper, martsio rownd y bwrdd i weld be oedd i frecwast bore drannoeth.
"Rydwi'n cofio'r nos Sul ar ôl helynt y mochyn, fel doe, Tomos. Mistar Jones y gwnidog oedd yn pregethu, ac mi roedd pawb yn ffond o Mistar Jones, er nad oedd o fawr o bregethwr. Nos Sul cyn y Cwarfod Chwarter oedd hi, a dim gobaith am ei gyflog o. Wedi i Mistar Jones orffen pregethu, dyma Mistar Parry y siop ar ei draed, ac yn dechre pregethu hen bregeth yr arian, fel pe buase gan bawb gelc o arian daear, ac yr oedd pawb yn styfnigo dan ei weinidogaeth o. Doedd arian y chwarter ddim wedi bod yn llawn ers chwarteri bellach. Wedi iddo fo orffen cledu pawb, dyna Mistar Jones y gwnidog ar ei draed. Doedd ei eiriau o ddim yn byhafio am funud—ddeuen nhw ddim allan: ond toc, medde fo, Bobol, rydwi'n gweld ar y'ch gwynebe llwydion chi a'r plant y'ch bod chi'n diodde—yn diodde'n fawr. Rydwi ar fy nhraed i ddeud wrthach chi y medra inne ddiodde hefyd'; a dyma fo'n eistedd i lawr. Doedd o fawr o bregethwr, Tomos, ond y bregeth bach ene oedd y fwyaf effeithiol glywis i rioed; roedd pawb yn crio fel plant, ac fe ddaeth arian ei gyflog i mewn yn llawn y tro hwnnw." Ac wedi dwad i'r fan ene mae taid bob amser yn terfynu.
J. D. LEWIS A'I FEIBION GYF.
GWASG GOMER, LLANDYSUL
Nodiadau
[golygu]- ↑ "Yr oedd dau swllt y pwys yn anhygoel pan adroddai taid y stori, fel amryw bethau eraill yn y storïau hyn i ni heddiw.