Hunangofiant Tomi/Wil y Llan

← Plant y Tonnau

Hunangofiant Tomi gan Edward Tegla Davies

Y Mis →

III.—WIL Y LLAN

WEL wir, bachgen iawn ydi Wil y Llan beth bynnag, ac mi ddeuda i chi pam,-dydi Wil ddim yn snêc. Rydwi wedi gweld Wil yn ymladd droeon, ond weles i rioed mono fo'n ymladd efo neb llai na fo'i hun; ond anamal iawn y mae Wil yn ymladd o gwbwl, os na wêl o rwfun yn cael cam; ond siort arall o hogyn yn hollol ydi Jac y Foel. Y mae o wastad yn brolio ei fod o wedi bod mewn llawer brwydyr boeth, ac wedi waldio ei elyn bob tro, ond erbyn i chi chwilio, rhyw fachgen o Standard I., neu'r Ysgol Bach, ydi'r gelyn bron wastad. Dydi Wil y Llan byth yn ei frolio'i hun, ond mae pawb arall, bron, yn ei frolio, a fo ydi fy ffrind mwya i.

Rydech chi'n cofio helynt y wningen honno efo Jac y Foel. Mae Jac yn fwy na fi, ac yn Standard VI., ond mi feddylies y buaswn i'n deud wrtho fo gymint o snêc oedd o. "Jac," medde fi, yn yr ysgol drannoeth, pan oedd y mistar ddim yn edrych, "hen snêc wyt ti." "Dywed hynene eto, was," medde fo, ac er fy mod i'n crynu, mi ddeudes hynny wedyn. "Rhosa di nes awn ni allan," medde Jac, ac aros ddarum i'n bur ddigalon am imi fod mor feddal. Wedi mynd allan, dyma Jac ata i, ac yn gofyn imi roi slap llwfrgi iddo fo, ond hwyrach na wyddoch chi ddim bedi slap llwfrgi. Dyna ydi o: os byddwch chi'n slensio bachgen, rydech chi'n tynnu'ch llaw ar draws ei geg, slap llwfrgi ryden ni'n galw hynny, ac y mae ynte'n taro'n ôl, neu mae o'n llwfrgi.

Wel, dyma fi yn rhoi slap llwfrgi i Jac, a dyma Jac yn rhoi strôc imi nes oeddwn i'n teimlo fel y bydda i weithie ar ôl byta gormod o fara brith mewn te parti. Mi wyddoch am y teimlad. Doeddwn i ddim am roi i fyny, beth bynnag, a dyma fi ato fo wedyn. "Tara fi eto was," medde fi, ond roedd fy llais i reit wan, a dyna Jac yn ufuddhau imi. Doedd gen i ddim digon o galon i'w daro fo'n ôl, a'r cwbl wnes i oedd deud wedyn, gan sefyll yn o syth, a nghalon yn fy ngwddw. "Tara fi eto, was," a dyma Jac yn ufuddhau imi wedyn, a phan oeddwn i ar fin dechre crio, a deud wrth Jac y deudwn i wrth mam, ac mi fuase hynny'n gwilydd imi am byth bythoedd, pwy ddaeth yno ond Wil y Llan.

"Rhag cwilydd iti, Jac," medde fo, "dwyt ti byth yn taro neb ond rhwfun llai na thi dy hun, yr hen snêc; os oes arnat ti eisio taro rhwfun, tara fi," medde fo, gan gau ei ddwrn; a phan oedd Jac yn dechre edrych am le i ffoi dyna gloch yr ysgol yn mynd. Y pnawn hwnnw, wrth fynd adre o'r ysgol, roedd Jac yn mynd adre dipyn o mlaen i, ac mi clywn o'n deud wrth un o fechgyn yr Ysgol Bach, fod yn dda i Wil y Llan fod y gloch wedi mynd pan ddaru hi, neu y buase hi'n bur ddigalon arno. Ond deud ei brofiad ei hun oedd Jac y Foel.

Wel ïa, am Wil y Llan yr yden ni'n sôn yntê? Welsoch chi neb erioed yn fwy dewr na Wil. Does arno fo ddim ofn dim byd. A deud y gwir i chi yn ddistaw, dydwi ddim yn un dewr iawn fy hun, ond yr ydwi bob amser yn teimlo'n ddewr pan fydda i efo Wil, ac y mae Wil a fi efo'n gilydd o hyd. Rydwi'n cofio un bore yn yr ysgol i Bob yr Hafod ddeud bod ene ddafad wyllt yng Nghae'r Felin, a'i bod hi wedi rhedeg ar ôl John Jones y Ddôl, pan oedd o'n pasio drwodd. Doedd Bob ddim yn ffrindie efo Wil am fod Wil wedi ei rwystro fo neud sbort am ben Mari Wirion un diwrnod. Mi fydd gen i rwbeth i ddeud am Mari Wirion cyn gorffen. A dyna Bob yn deud ei bod hi'n gamp i Wil fynd drwy Gae'r Felin. Sut, meddech chi, yr oedd Bob yn medru siarad yn yr ysgol ac ynte efo'i waith. O, mae hynny'n bur hawdd. Deud y Tables i gyd efo'n gilydd roedden ni, ac mi roedd Bob, a Wil, a fi, yn eistedd efo'n gilydd. Roedd Bob yn deud y Tables, fel y plant erill, ar y Top Doh. Rydech chi'n gwybod yn iawn am y ddau Doh sy'n y miwsig yr yden ni'n ei ddysgu. Roedd Bob yn deud y Tables ar y Top Doh, a'r stori ar y Doh Isa. Roedd geirie'r stori hefyd yn cael eu deud yn gyflym, a'r Tables yn ara deg, rwbeth fel hyn, os galla i neud fy meddwl yn glir i chi:

Y Top Doh.Y Doh Isa.

Bob: Twice One are two,—mae-'ne-ddafad-wyllt-yng-Nghae'r Felin.

Twice two are four,—mae'n-gamp-iti-gerdded-drwy'r-cae-was.

Wil: Twice three are six—rhosa-di-tan-ganol-dydd-machgen-i.

Bob: Twice four are eight—mi-fetia-i-na-wnei-di-ddim.

Wil: Twice five are ten—be-feti-di?

Bob: Twice six are twelve—chwech-o-farbls.

Wil: Twice seven are fourteen—Ol-reit-was-mi-gei-weld.

ac felly ymlaen.

Dyma ganol dydd yn dwad, a phawb i ginio, ac wrth ddwad yn ôl, dyma Wil a mi drwy'r cae, a phan welson ni swp o ddefed, dyna ni i'w canol nhw—Wil ynghynta, a finne reit ddewr ar ei ôl o. Mi redodd pob dafad i ffwrdd ond un-bacio yn ei hôl ddaru honno yn ara. Roeddwn i'n meddwl mai ofni Wil roedd hi, ac ddim am gyfadde, ond erbyn imi weld,

cymryd ei ras oedd y ddafad; ac wedi iddi hi facio'n ddigon pell i godi stêm, dyma hi'n dwad fel mellten, ac yn taro Wil ynghanol ei stymog nes ei gau o'n sydyn yn ei ganol, fel y gwelsoch chi saer yn cau ei ddwy droedfedd ar ôl darfod efo hi,—mae o'n ei chau hi bob amser efo clec. Pan weles i hyn, dechre rhedeg ddaru mi, nes cyrraedd yr ochor arall i'r giât. Fel y gwelwch chi, Wil oedd y dewra, ond fi oedd y saffa. Yn y man mi sythodd Wil ar ei hyd ar lawr, a dyna oedd yn rhyfedd, bob tro y codai o'i ben, roedd y ddafad amdano, ond pan oedd yn gorwedd yn fflat roedd hi'n bur llonydd. Mi weles yn syth fod hyd yn oed dafad yn ddigon o ddyn i beidio â tharo neb ar lawr. Y diwedd fu, beth bynnag, imi orfod rhedeg i nôl gŵr y Felin, i yrru'r ddafad i ffwrdd, cyn i Wil fedru dwad oddi yno. Ond mi enillodd Wil y marbls.

Mi sonies gynne am Mari Wirion. Geneth ddim. yn gall ydi Mari, yn dwad i'r ysgol, ac mi roedden. ni'n cael sbort ofnatsen efo hi hyd yn ddiweddar. Roedd yn werth chweil i chi ei gweld hi'n tynnu gwynebe pan fydde ene lot o fechgyn o'i chwmpas yn ei phlagio; ac mi roedd hi'n sgrechian nes byddaru pawb. Hwyl iawn oedd plagio Mari; ond dyna oedd yn rhyfedd, pan fydden ni ar ganol cael hwyl efo Mari weithie, mi ddeuai Wil y Llan i'r golwg, ac mi sleifiai pawb i ffwrdd yn bur ddistaw, er na ddeudai Wil ddim byd. Pan fydde fo yno, roedden ni'n teimlo rywfodd, yn o sydyn, ein bod ni wedi gneud peth llwfr, ac mi giliem i ffwrdd gan gan deimlo'n llai na ni ein hunen.

Does neb byth yn plagio Mari Wirion yrwan, ac mi ddeuda i chi pam. Mae Mari bob dydd Sadwrn yn gorfod mynd i'r Tyno i hel pricie tân dros ei nain. Efo'i nain y mae hi'n byw, ac mi fydde lot o'r bechgyn yn mynd ar ei hôl hi'n amal; a phan fydde hi'n dwad adre dan ei baich, mi fydden yn rhedeg ati hi, ac yn chwalu ei baich, er mwyn ei gweld hi'n tynnu gwynebe, a'i chlywed yn sgrechian, a deud geirie drwg; ond un dydd Sadwrn, roedd lot o honon ni wedi mynd i guddio yn y coed erbyn y deuai hi'n ôl, a phwy a welen ni'n dwad i lawr y llwybyr ond Wil y Llan. Mae gan Wil chwaer o'r enw Myfanwy. Wedi mynd i ganol y coed, mi eisteddodd ar ddarn o bren. Toc, dyma Mari'n dwad, ac mi welem Wil yn mynd ati hi ac yn cymryd ei baich oddi arni, ac yn ei gario fo trosti, a dyma fo'n dwad yn ei flaen heibio i'r lle yr oedden ni'n cuddio, a Mari yn ei ochor yn gwenu, ac yn wir roedd ei gwyneb hi mor wahanol i arfer fel na fuase chi ddim yn ei chymryd hi am yr un eneth. Wedi iddyn nhw basio dyma ni i gyd yn chwalu a mynd adre, heb ddeud yr un gair wrth ein gilydd; roedd arnon ni ormod o gwilydd. Yn wir, roedd pob un yn mynd adre fel ci wedi torri'i gynffon, a ddaru run ohonon ni byth sôn gair am y peth wrth neb wedyn. Ond mi gafodd Mari lonydd o hynny allan. Bachgen iawn ydi Wil y Llan.

Pam y mae o'n fachgen mor dda, meddech chi. Rydw i'n credu mod i'n gwybod. Y mae gan Wil dad da iawn. Dyn da ydi William Jones. Cyn gorffen, mi ddeuda i chi dipyn o'i hanes. Y mae pawb yn leicio William Jones, o achos dydio byth yn deud gair cas wrth y plant. Ond yr hyn a ddangosodd William Jones yn ddyn da oedd hyn. Mi frifodd yn y chwarel yn ofnadwy un diwrnod, a dyma'r plant i gyd i'r ysgol yn y pnawn, ac yn deud bod tad Wil y Llan wedi ei ladd, ond doedd o ddim—wedi brifo yn ofnadwy yr oedd. Mi fu yn ei wely am wsnose yn methu symud. O'r diwedd, mi fedrodd godi allan wrth ei fagle, a chyn gynted ag y cododd allan, dyma fo i'r cwarfod gweddi nos Lun. Rydwi'n cofio'n iawn y stŵr oedd yno wrth weld William Jones yn dwad i mewn yn ddyn reit ifanc, ond ei gefn yn gam, a'i wyneb yn wyn, ac yn pwyso ar ei fagle. Roedd ene lwmp yn fy ngwddw i, ac roedd pawb yn edrych fel tase fo'n methu llyncu, fel finne. John Jones y Ddôl oedd yn arwain, a dyma fo'n deud, "William Jones, ydech chi'n teimlo ar eich calon i gymryd rhan yn y moddion?" a dyna William Jones yn dwad wrth ei fagle tua'r sêt fawr, ac yn adrodd wrth ddwad:—

Rhyfedd na fuaswn nawr
Yn y fflamau,
Wedi cael fy nhorri lawr
Am fy meiau;
Am fy mod i heddiw'n fyw,
Mi rof deyrnged;—
Clod a mawl i'm Harglwydd Dduw
Am fy arbed.

Pan oedd o bron darfod y pennill, mi ddechreuodd grio, a fedrodd neb ei ganu o, oherwydd roedd pawb yn crio. Mi ddysges i'r pennill erbyn yr Ysgol Sul y Sul wedyn. Pan oeddwn i'n mynd adre, mi glywn John Jones yn deud wrth rwfun, "Os oes sant yn y byd, William Jones ydi hwnnw.'

Dyna'r pam y mae Wil y Llan yn fachgen mor iawn yn ôl fy meddwl i.