Hunangofiant Tomi/Y Buddugwr
| ← Dysgu Seryddiaeth | Hunangofiant Tomi gan Edward Tegla Davies |
Poultry Merchant → |
X.—Y BUDDUGWR
DYMA'R Band of Hope wedi dechre unweth eto, a does gen i ddim eisio mynd iddo fo eleni, o achos bod y plant yn gneud sbort am fy mhen i bob tro y cofian nhw am Fand of Hope, ac mi fydd yn ddigalon iawn arna i yn y cwarfodydd pan na fydd ganddyn nhw ddim byd i gofio amdano ond Band of Hope. Y rheswm am hynny, wyddoch, ydi i mi roi fy nhroed ynddi hi yng nghonsart y Band of Hope, mis Mawrth dwaetha, ac yr ydw i wedi penderfynu na wna i byth adrodd mewn cwarfod eto. Yn y cwarfod dwaetha y dechreues i ar y gwaith, ac y diweddes i hefyd. Rydwi'n siŵr eich bod chi'n synnu at hogyn mawr fel fi na buaswn i wedi adrodd rhyw fymryn o rwbeth yn rhywle cyn hynny, ond felly y buo hi, beth bynnag. Yr un sy'n edrych ar ôl ein Band of Hope ni ydi Miss Morfudd Williams, merch y gwnidog, ac y mae hi'n ddigon o shou o bropor, a dyna ei bai hi, o achos pan fyddwch chi wedi penderfynu peidio â gneud rhwbeth, mi ddaw Miss Williams atoch chi, mi roiff ei llaw ar y'ch pen, ac mi wenith arna chi, a dyna chi fel cŵyr yn ei llaw hi'n syth—mi feder eich troi fel y myn hi wedyn.
Wel i chi, hi sy'n edrych ar ôl y Band of Hope, ac y mae'r blaenoried, a phobol felly, yn ei chanmol hi ymhob consart am dynnu'r plant allan. Ond yr oedd ene un nad oedd Miss Williams erioed wedi medru ei dynnu o allan, a hwnnw oedd Tomi Sarah Jones. Ond o ran hynny doedd hi rioed wedi gofyn imi neud dim, ac mi benderfynes mai gwybod roedd hi mod i'n ormod o giamstar iddi, ond mi ddeudodd Jac y Foel ar ffrae un diwrnod mai gwybod na fedrwn i ddim oedd hi, ond cofiwch mai ar ffrae y deudodd o hynny.
Mi ddechreuodd cwarfodydd y Band of Hope y gaea dwaetha, ac yn un o'r rhai cynta ohonyn nhw dyma Miss Williams yn deud, "Tomi Jones," medde hi, "synnwn i ddim na fedrech chithe ddeud adroddiad bach ond i chi drio'ch gore glas rwan.' Mi deimles mod i'n cochi at fy nghlustie yn syth, ac yn eistedd ar filoedd o binne, ac mi blyges fy mhen i lawr i guddio ngwyneb, ond rhaid i mi oedd codi mhen rywbryd, er mod i wedi digio hefyd braidd, o achos roedd ei dull hi o ofyn yn awgrymu mai barn Jac y Foel amdana i oedd yn iawn. Mi godes fy mhen o'r diwedd, gan feddwl gwrthod reit chwyrn, ond be welwn i ond Miss Williams yn gwenu arna i. Ac yn wir fedrwn i neud dim ond deud gwna,' er mod i'n gwybod yn iawn na fedrwn i ddim adrodd. Wedi cyrraedd adre y nosweth honno, pwy oedd acw ond John Williams y Bardd, yn adrodd englyn oedd o wedi ennill arno yn y Steddfod. Y mae gan nhad feddwl mawr o John Williams, ac wedi imi ddeud fy stori wrth nhad, dyma fo'n troi at John Williams.
"Llew," medde fo (yr ydech chi'n cofio mai Llew y Foel ydi ei ffugenw o), "fedrwch chi ddim meddwl am adroddiad go ffresh i'r bachgen yma, mae nhw wedi gofyn iddo fo adrodd yn un o gwarfodydd y Band of Hope?"
"O, medra," medde Llew, "mae gen i ddarn ydwi newydd gyfansoddi fy hun i'r Buddugwr,' a dyma fel y mae o'n dechre:—
'Fuddugwr dewr dos yn dy flaen
I ennill mwy o wobrau,
A phaid â hidio'r gwybed mân
Sy'n cyfarth wrth dy sodlau "."
ac felly ymlaen.
"Rhoswch chi, Llew," medde nhad, "ydi hwne'n clymu'n iawn deudwch-gwybed yn cyfarth?"
"O," medde Llew, "ymadrodd barddonol ydio, Tomos Jones, a dyna lle mae'r biwti yn y geirie. Mae'r cyfarthwrs yn meddwl mai cŵn mileinig yden nhw, ond i'r buddugwr, dyden nhw'n ddim ond gwybed yn cyfarth." "Deudwch chi hynny,' medde nhad. "Tomi," medde fo wedyn, "dyna iti adroddiad ffyrst clas," ac o'r golwg y bu raid i Tomi fynd i ddechre ei ddysgu o, ac wedi imi fynd o'r golwg, dyna nhad yn deud, "Diar mi," medde fo, "mae'n rhaid fod y bachgen yma'n un garw, iddyn nhw ofyn iddo fo adrodd yn yr oed yma."
Mewn rhyw bythefnos yr oeddwn i adrodd "Y Buddugwr," ac wedi i'r cwarfod ddwad, ac inni ganu ac ateb tipyn, dyna alw arna i; a ffwrdd â mi ymlaen, ond mi glywn rwfun yn chwerthin, ac mi sbwyliodd hynny bethe. A chyn belled ag y medra i ddallt oddi wrth Miss Williams, fel hyn yr adroddes io:-
Fuddugwrdewrdosyndyflaeniennillmwyowobrauaphaidâhidio'rgwybedmânsy'ncyfarthwrthdysodlau."
Wedi imi orffen, dyma tshiars byddarol, a churo traed, nes i Miss Williams eu stopio nhw. Ar y diwedd dyma hi yn fy ngalw i'n ôl, a deud wrtha i am beidio â'i anghofio fo, ac am ddwad ati hi yrwan ac yn y man i'w ddysgu o'n well, ac y cawn ei adrodd o yn y consart ymhen pum mis. Dyma fi adre ar ddau gam, ac yn deud y stori. Wel yn wir, wyddech chi ddim ar draed pwy oedd mam yn cerdded am wsnos wedyn. Fedrwn i yn fy myw gysgu ar ôl mynd i ngwely y nosweth honno, o achos bod fy nghalon i'n curo cymint wrth feddwl am y consart, ac mi glywn nhad a mam yn siarad am y drws â mi—tŷ a siambar ydi'n tŷ ni, fel y gwyddoch chi. "Tomos," medde mam, "rhaid i chi roi'ch siwt wedin y nosweth honno, a rhaid i minne roi nhipyn gore, o achos mi fydd pobol yn pwyntio aton ni wyddoch, ac yn deud mai ni ydi rhieni Tomi Jones yr adroddwr." "Ia," medde nhad, "gore ydi inni ymddangos yn symol teidi er mwyn y bachgen."
Ymhen yr hwyr a'r rhawg, dyma ddiwrnod y consart yn dwad, yr oedd y consart i ddechre am saith, ac yr oeddwn inne ar y set wrth y tân ers pump o'r gloch, wedi ngneud fy hun yn barod. Yr oedd mam wedi ngneud i i fyny i'r dim, wedi rhoi oel yn fy ngwallt i, a'i neud o'n ddonci ffrinj a phethe felly, a chan fy mod i wrth y tân ac yn chwysu wrth feddwl am y consart, yr oeddwn i'n teimlo'r oel yn rhedeg i lawr fy ngwddw a ngwyneb i o hyd, er fy ngwaetha, a phob hanner awr roeddwn i'n gorfod sefyll o flaen mam i ddeud fy adroddiad, ond anodd iawn oedd ei phlesio hi. "Da ti," medde hi, pan fyddwn i ar ganol lein, "tyn dy ddulo o dy bycede, a phaid â sefyll un troed ar y llall hefyd, drycha fel y mae ôl hoelion dy esgid di ar gefn dy esgid arall di. O! diar mi," ac i ffwrdd â hi i nôl brwsh i frwshio ymaith ôl fy ngwendide. Yn y man fe ddaeth nhad adre, ac wedi llyncu tamed, ffwrdd â fo a mam i hwylio.
Ond hwyrach y buasech chi'n leicio gwybod sut ddillad gore sy ganddyn nhw, pan fyddan nhw'n gwisgo eu dillad gore i gyd. Gadewch imi ddechre efo mam. Y mae ganddi hi het ryfedd iawn, rhyw siort o dôc mae nhw'n ei galw hi, cêp blwsh sydd ganddi hi, a ffrog o rwbeth mai hi'n alw'n Ffrensh Mreina, sane ffansi a sgidie lastig, a brôtsh ar ei gwddw fel clo clap; a deud y gwir i chi, dydw i ddim yn leicio'r brôtsh yma, ond y mae hi'n mynd yn iawn efo'r ffrog Ffrensh Mreina, medde mam, ac anamal mae hi'n eu gwisgo nhw. Ei hen ddillad wedin sydd gan nhad, ond ei het, trowsus plod du a gwyn, gwasgod felfet, a chôt y mae mam yn alw'n mwnci jeced, a het mae nhw'n alw'n Jim Crow. Wn i ddim yn y byd pwy oedd James Crow, ond pwy bynnag oedd o doedd o fawr o law at neud hetie, dyna'r pam mae'n debyg eu bod yn ei alw'n Jim. Wrth inni gychwyn allan dyma mam yn codi ei ffrog, ac yn ei ffasno hi am ei chanol efo seffti pin, rhag y baw medde hi, ond noson braf oedd hi, ac mi wyddwn mai paratoi yr oedd at yr adeg y bydde pobol yn ei dangos allan fel mam Tomi Jones yr adroddwr, ac eisio i'w sane fod yn y golwg. I ni, dau beth pwysig oedd yn y cwarfod,—Joe'r Hafod efo'i gramoffon, a finne efo fy adroddiad.
Wedi cyrraedd y capel, yr oedd o'n llawn, a phawb yn disgwyl am y Llywydd-Mr. Jones y Siop. A dyma ddechre. Un o'r pethe cynta oedd detholiad ar y gramoffon gan Mr. Joseph Roberts yr Hafod, a dyma Joe ymlaen efo glamp o giard felen ar draws ei frest, a blodyn gneud yn ei gôt. "Enw'r gân," medde Joe, "ydi "Queen of my Heart a dyma'r gramoffon yn cychwyn fel hyn, "Sh-sh-sh- sh-, Queen of my-sh-sh-sh, Queen of my-sh-sh," ac felly ymlaen, nes aeth pawb i chwerthin, a Joe i gochi at ei glustie, dyma fo'n ei hysgwyd hi reit da, ac yn dechre wedyn, a dyma hithe'n cychwyn, "Sh-sh-sh-Queen of my-sh." Cipiodd Joe hi i fyny ynghanol chwerthin mawr, a ffwrdd â fo i'r festri, ac yr oedd peth fel hyn yn fy ngneud inne'n anesmwyth.
Wedi lot o bethe wedyn, dyma alw ar Joe drachefn. Roedd o wedi cael amser i drwsio'r gramoffon erbyn hyn, a dyma fo ymlaen, "Enw'r gân," medde fo, "ydi 'Het silc fy Nain a dyma'r gramoffon yn cychwyn, rwbeth tebyg i hyn,—"Oyoyoyoy—a welsoch chi—oyoyoy—het—y—het—y—het—y—het—y—silc fy nain—oyoyoyoy," ac felly ymlaen, a phawb yn chwerthin nes oedden nhw'n eu dyble, a Joe'n gwylltio, ac i ffwrdd â fo. "Rhoswch chi nes daw Tomi ymlaen," medde nhad yn ddistaw wrth mam.
Toc dyma'r arweinydd yn deud, "Yn awr mi gawn adroddiad gan Master Tomi Jones—"Y Buddugwr "." Pan glywodd o'r gair "Master," dyma Jac y Foel yn rhoi pwff o chwerthin, ac mi drodd fy nghalon i wrth ei glywed o. Pan oeddwn i'n gadael y sêt am y platfform, dyma mam yn deud yn ddistaw, "Gofala di sefyll yn syth rwan, a phaid â rhoi un troed ar y llall, na dy ddulo yn dy bycede a phaid â rhoi dy fys yn dy geg"; a ffwrdd â fi, mi sefes reit ddewr, a chychwynnes. "Y Buddugwr," medde fi, ond y funud honno mi deimlwn fy nghorn gwddw'n mynd reit sych, a rhaid oedd imi lyncu mhoeri er mwyn ei feddalu o, ac wedi imi ddechre fedrwn i ddim peidio, a llyncu fy mhoeri y bûm i am sbel. "Y Buddugwr," medde fi wedyn, ond dyma fi'n dechre gweld y lampie'n mynd allan, a'r lle yn mynd yn dywyll, a welwn i neb yno ond mam, roedd hi'n adrodd gymint fyth yn ddistaw, ac mi wyddwn mai'r "Buddugwr" oedd hi'n adrodd, ond doeddwn i ddim haws. Mi tries hi wedyn yn y twllwch. "Y Buddugwr," medde fi, ond mi nalies fy hun yn rhoi un troed ar y llall, a nwylo yn fy mhycede, a sbwyliodd hynny bethe wedyn.
Erbyn hyn roeddwn i'n dechre clywed pwffian chwerthin, ac mi benderfynes fynd ymlaen er gwaetha pawb. "Y Buddugwr," medde fi wedyn, ond erbyn hyn roeddwn i wedi anghofio'r darn, a doedd dim i'w neud ond mynd i lawr, ac i lawr â mi heb weld neb na dim. Yr oedd fy adroddiad i'n go agos i'r diwedd, fel y cychwynnodd pawb adre'n fuan ar ei ôl o, ac mi sylwes ar y ffordd fod mam wedi gostwng ei ffrog fel na fedre neb weld ei sane ffansi hi.