Hunangofiant Tomi/Y Mis

← Wil y Llan

Hunangofiant Tomi gan Edward Tegla Davies

Lisi Bach →

IV.—Y MIS

DOES gen i ddim eisio gweld pregethwr yn dwad i'n tŷ ni eto nes imi fod yn bregethwr fy hun, o achos rydw i'n meddwl rwan mai dyna fydda i, dydw i ddim am fod yn was ffarm beth bynnag. Y mae Jac 'y mrawd yn was ffarm, mi gewch glywed amdano fo eto. Roeddwn i'n arfer meddwl bod gwaith gwas ffarm yn job ardderchog, wrth weld Jac yn dwad heibio i'n tŷ ni weithie ar gefn y gaseg las, ond mi ddalies Jac un diwrnod yn crio yn llofft yr Hafod pan eis yno efo'i ddillad glân o; a phan ffeindies i beth oedd y mater, mi benderfynes nad awn i byth yn was ffarm. Yr oeddwn i wedi meddwl ers talwm mynd yn un o dri pheth—yn was ffarm, yn sowldiwr, neu'n bregethwr, ac wedi meddwl y peth yn ddwys, rydwi'n barnu mai bod yn bregethwr ydi'r peth saffa. Mewn mater o ddillad, does ene fawr o wahaniaeth rhwng pregethwr, sowldiwr, neu blismon. Y mae'r wlad yn disgwyl iddyn nhw ddangos ar eu cotie beth yden nhw, ac mi fuaswn i'n leicio. bod yn rhywbeth fuase'n caniatáu imi wisgo iwnifform, fel y bydd y scŵl yn galw dillad sowldiwr. Ond yr hyn yr oeddwn i'n mynd i ddeud wrthach chi oedd, pam nad oes gen i eisio gweld pregethwr eto yn ein tŷ ni, yn byta yr ydw i'n feddwl, ond yr ydw i'n leicio gweld rhai pregethwrs yn galw. Dyden ni ddim arfer â chymryd pregethwrs i fyta yn ein tŷ ni wyddoch, o achos nad yden ni ddim yn swels; ond pnawn Sul, wythnos i'r dwaetha, dyma Margied Hughes, y Pant, yn galw yma wrth ddwad o'r ysgol Tomi," medde hi, "ydi dy fam i mewn?" A dyma mam i'r golwg. "Sarah Jones," medde Margied Hughes, "yr ydw i'n galw i ofyn cymwynes i chi. Yr yden ni ar ganol weitwasio'r tŷ acw, a phapuro'r parlwr, ac mae arna i ofn na fyddwn ni wedi darfod erbyn y Sul nesa, ac mae Mr. Jones, y gweinidog, acw yn byta—ein mis ni ydi o; a dyna oeddwn i cisio galw, oedd i ofyn a fuasech chi'n ei gymryd o drosta i am y tro. Dyn reit neis ydi Mr. Jones,—digon hawdd i'w blesio."

Wel yn wir, mi feddylies fod mam yn mynd i gael strôc. Dyma hi'n dechre crynu, ac yn mynd reit wyn yn ei gwyneb, ac yn eistedd i lawr, a minne'n rhedeg i nôl llymed o ddŵr iddi hi. Pan ddaeth hi ati ei hun, mi ddeudodd, "Peidiwch â chymryd braw, Margied Hughes, hyrio tipyn ddaru mi o'r ysgol; mi gofies pan oeddwn i'n ymyl y capel, yn mynd yno, fy mod wedi anghofio rhoi bwyd i'r moch, ac mi wyddwn y buasen nhw'n codi'r wlad." Mi wyddwn inne fod y moch wedi sbwylio'r ysgol i mam; ond waeth un gair na chant, y pregethwr ddaru sbwylio ei the hi. Yn y man, mi ddeudodd, "Braidd yn sydyn ydi'r peth hefyd, Margied Hughes. Dyna hi'n ddydd Mercher ymhen tridie, ac wedi hynny mi ddaw yn ddydd Sadwrn ar slap; a dyna chi ddydd Sul yn syth, ond mi wna i fy ngore o dan yr amgylchiade.'"

Welsoch chi rotsiwn beth ar hyd yr wythnos wedyn. Ddaru mam ddim mwynhau'r un pryd bwyd nes i ginio'r Sul nesa fod yn barod. Wel, i chi, bore drannoeth, rhwng twyll a goleu, mi glywn mam yn gweiddi, "Tomi," nes bod y tŷ yn crynu. Pan ddeffris i'n ddigon i wybod beth oedd fy nyletswydd, mi glywn mam yn siarad efo hi ei hun. Y mae ene ddau ddeffro, fel y gwyddoch chi,—un deffro ydi deffro'n ddigon da i wybod eich bod chi yn eich gwely, a'i bod hi'n reit cyfforddus yno. Mi fydda i'n leicio'r deffro hwnnw; a'r deffro arall ydi deffro'n ddigon da i wybod bod eisio i chi ddwad ohono fo; a dyna'r deffro nad ydw i ddim yn ei leicio. Pan oeddwn i'n y canol rhwng y ddau ddeffro, mi glywn mam yn scrwbio llawr y siambar ore,—y siambar y bydd nhad a mam yn cysgu ynddi—ac yn siarad efo hi ei hun. Yr oedd y sŵn oedd yn dwad tua ngwely i yn rhywbeth tebyg i hyn,—"Weles i rotsiwn beth erioed, ys gwn i hefyd—scrwb—dyma hi yn fore Llun ac yn berfedd o'r dydd—TOMI—Scrwb—a'r pregethwr yn dwad yma'r Sul—scrwb—a finne eisio gneud y tipyn lle yma'n lân—scrwb—O! diar mi—TOMI—ymh'le mae'r bachgen ene deudwchTOM—I—I." Mi atebes inne yr adeg honno, "Mam," medde fi. "Yn lle rwyt ti, dywed?" medde mam, "pam na chodet ti, a'r pregethwr yn dwad yma dydd Sul?" Roeddwn i'n nabod y llais hwnnw, a dyma fi i lawr ynghynt na chynted gallwn i. "Beth ydech chi eisio scrwbio'r siambar yma?" medde fi, "fydd y pregethwr ddim eisio cysgu yma, dwad yma i ginio y mae o." "Wel ia," medde mam, "ond mi fydd dyn fel fo eisio molchi ei ddwylo ar ôl cinio, a fuaswn i am y byd yma yn gadael iddo fo fynd i ymolchi i'r badell i'r bwtri."

Wel, i chi, y pregethwr oedd yn gyrru mam drwy'r dydd y Llun, ac erbyn pnawn Llun roedd hi wedi dechre chwyddo. "Cofia di ddwad o'r ysgol reit handi heddiw'r pnawn, Tomi," medde hi, "gael i ti fynd i'r Hafod i ordro hanner sached o datws imi." "Diar mi, mam," medde fi, "fydd y pregethwr ddim eisio cymint â hynny." "Mi wn i hynny," medde mam, "ond y mae gen i eisio tipyn go dda, er mwyn imi gael dewis y rhai gore ar gyfer Mr. Jones, a chofia di ddeud wrthyn nhw am eu hanfon i lawr imi erbyn dydd Iau. Os medran nhw anfon rhai i Mrs. Jones y Siop, pam na fedran nhw anfon rhai i minne." Er mwyn i chi ddall pan oedden ni arfer a chael tatws, fi oedd yn eu cario nhw ar fy nghefn o'r Hafod bob yn ddegpwys, ond yr oedd yn rhaid eu hanfon nhw i lawr y tro yma,—mam oedd yn dechre chwyddo, wyddoch, am fod y pregethwr yn dwad acw i ginio dydd Sul.

Bore dydd Mawrth a ddaeth, a chyn iddi hi oleuo mi glywn y gair "Tomi" yn speden drwy'r tŷ i gyd. "Be, mam," medde fi, rhwng cwsg ac effro. "Tomi Bach," medde mam, "wnei di godi, ngwas i. Mae o wedi taro i'm meddwl i mai heddiw, hwyrach, y mae Dafydd Roberts y cigydd yn lladd, ac mi fuaswn yn leicio cael darn bach reit neis erbyn y Sul. Fedri di ddim rhedeg yno, machgen i, cyn mynd i'r ysgol, i ordro tamed o gig i mi?" "Medra mam," medde fi, o achos rydw i'n leicio cig ffresh fy hun, pan gai o, wyddoch, ond ei gael o ydi'r gamp,—ac mi eis. Doedd Dafydd Roberts ddim yn lladd tan ddydd Iau, medde fo, ac mi ddaru addo cadw darn bach reit neis i ni. Pan ddois i adre, a deud wrth mam, roedd hi mewn poene mawr, rhag ofn i Dafydd Roberts ei hanghofio hi yn ei hyri, gan nad oedd o ddim yn lladd tan mor agos i'r Sul. "Diar mi," medde hi, "chodwn i byth mo mhen wedyn yn yr hen fyd yma, daswn i'n gorfod rhoi bacn wedi ei ferwi o flaen y dyn, ond roddwn i ddim tamed o gig diarth iddo fo taswn i'n byw ar y plwy."

Wna i ddim deud hanes dydd Mercher, a dydd Iau, a dydd Gwener, i chi—dydw i ddim yn ddigon galluog. Y cwbwl ddeuda i ydi ein bod ni'n byta ein bwyd yn y bwtri ac yn byw allan, er mwyn i mam gael glanhau'r gegin, ond mi fuase'n werth i chi weld y pethe shilff pen tân ar ôl iddi orffen,roedden nhw'n sgleinio'n werth chweil, a dyna lle roedd hi yn gneùd llwybyr o hen bapur newydd oddi wrth riniog y drws yn syth i'r bwtri, ac oddi yno at bost y gwely, fel mai cerdded ar bapure newydd yr oeddwn i bob amser, ond pan fydde daear galed o dan fy nhraed, ac awyr las uwch fy mhen.

Bore Sadwrn a ddaeth, beth bynnag, a Tomi Sarah Jones ddaru ddeffro pobol y siop y bore hwnnw. "Tomi Bach," medde mam; roedd hi wedi gweld bod fy ngalw i'n "Tomi Bach" yn rhoi mwy o ysbryd yn fy nghoese i na dim arall. "Tomi Bach," medde mam, "cwyd machgen i, gael iti fynd i'r siop cyn i'r crowd ddwad yno, neu mi fydd ene hen siarad wrth weld beth wyt ti'n brynu. Mae'n haws cau llygid pobol, wyddost, na chau eu cege nhw; felly, cwyd, Tomi Bach." A dyna Tomi Bach yn curo wrth ddrws y siop y bore hwnnw, cyn i neb godi, ac wedi iddyn nhw agor, dyma fo'n prynu sgryglwyth o bethe sydd ar ein cefne ni byth yn aros am eu byta; a mhrofiad i ydi fod popeth yn reit ddiflas os cadwch chi o ar ôl y diwrnod y bwriadwyd ei fyta. Rydech chi wedi edrych amdano fo gymint y diwrnod hwnnw, fel os cewch eich siomi, y mae'r siomiant yn ei suro i chi erbyn drannoeth.

Erbyn un o'r gloch y pnawn, fedre neb aros yn y tŷ, am ddau reswm: un rheswm oedd mam, yr oedd hi ymhob man ar unweth rywsut. Mewn gair, yr oedd hi'n hollbresennol, fel y byddan nhw'n deud. B'le bynnag yr aech chi yr oedd mam yno yn deud wrthach chi am symud o'i ffordd hi; a'r rheswm arall oedd y tân. Yr oedd y popty yn goch fel ffwrnes, ac ogle cig am filltiroedd, rydw i'n siŵr.

Wedi darfod ei ginio, dyma nhad yn deud ei fod o wedi rhyw feddwl drwy'r bore mynd i edrych am taid y pnawn hwnnw, gan ei bod hi'n bnawn braf; ac wedi molchi, i ffwrdd â fo. Ddaeth o ddim yn ôl nes ei bod hi'n hwyr, beth bynnag; a phan ddaeth o, roedd mam wrthi hi'n brysur yn malu nionod, neu winiwns fel y bydd rhai ohonoch chi yn eu galw nhw, ag ôl crio mawr arni hi,—y nionod oedd wedi tynnu'r dagre, wyddoch. A chan ei bod hi mewn rhyw gyflwr braidd yn anesmwyth, mi feddyliodd nhad mai gore oedd bod yn ddistaw. Mae'n arferiad ganddo fo'n bur amal fin nos sefyll. ar ben y drws i fwmian canu, ac edrych ar yr awyr. Ac ar ôl tamed o swper nos Sadwrn, aeth i ddilyn ei hen arfer, ac mi sylwes i mai dyna'r pennill, oedd o'n ei ganu rhyngddo a fo'i hun:—

"Ar ôl gofidiau dyrys daith
Cawn orffwys yn y ne."

Y mae'n debyg na wydde fo ddim beth oedd o'n ei ganu,—rhyw fwmian oedd ei arfer; ond dyna'r pennill oedd ganddo dan sylw, beth bynnag.

Toc, dyma'r geirie, "O! Diolch!" yn dwad oddi wrth mam, a dyna nhad a finne yn dechre anadlu. Roedden ni wedi anghofjo gneud y job honno ers meitin. "Tomos," meddé hi wrth nhad, â golwg ledi neu frenhines arni hi, "waeth gen i dae'r brenin yn dwad i nhŷ i rwan."

A deud y gwir i chi, roeddwn i'n falch o mam y munud hwnnw,—roedd golwg ar ei gwyneb hi yn dangos mai anrhydedd ei theulu bach oedd wedi bod benna yn ei golwg druan, drwy'r wsnos, ac er nad ydw i'n ddim ond hogyn, mi wn un peth, a hwnnw ydi, na fedrwch chi ddim deud faint mae eich mam yn ddiodde er cadw eich anrhydedd chi a minne i fyny yn y pentre yr ydech chi'n byw ynddo. Rydw i wedi clywed llawer o sôn am fod yn falch a thlawd. Wel, y cwbwl a ddeuda i ydi mod i'n credu bod tlodi yn rhwbeth i falchio ynddo, os meder o neud pobol feder aberthu fel mam er mwyn ei guddio, hyd yn oed drwy neud cinio i bregethwr.

Wedi'r esmwythdod y soniais i amdano, dyna ngalw i ymlaen, a deud wrtha i sut i neud amser cinio'r Sul, am imi beidio byta efo'r gyllell (rhag ofn imi dorri ngheg debygswn i) na chodi oddi wrth y bwrdd tan y diwedd, na pheidio â gofyn am chwaneg o ddim byd, a gofalu deud "thenciw" am bopeth, a pheidio â rhoi mreichie ar y bwrdd, ac felly ymlaen.

Ar y diwedd, wedi inni gadw dyletswydd, dyna ni i gysgu, ac i orffwys yn dawel; ond rywbryd ynghanol y nos, mi glywn mam yn gofyn i nhad, "Tomos, ddaru chi gofio weindio'r cloc?" "Naddo wir, Sarah bach," medde nhad, "mi anghofies rywsut yn fy ffwndwr." Ar nos Sadwrn y mae nhad arfer a weindio'r cloc. "Wel, dyna hi eto wedi darfod arnon ni," medde mam, "o achos mae'ch watsh chi yn y dre." A chyn dydd bore drannoeth yr oedd Tomi yn gorfod mynd wedyn, a dyna lle roedd o'n curo wrth ddrws hwn a'r llall, a neb yn ateb; ond o'r diwedd dyma fedru deffro rhwfun, ac wedi i mi ei ddeffro, mi glywn ryw sŵn yn ei lais yn deud wrtha i nad oedd o, beth bynnag, ddim yn arwyddo bod y diwrnod hwnnw fel telyn Dafydd ar yr ŵyl. "Beth sydd gennot ti'i eisio?" medde fo. "Mae mam yn gofyn os gwelwch chi'n dda fod nhad yn gofyn bedi hi o'r gloch," medde fi. "Pum munud i saith," medde fo. Dyna finne adre, ond mi weles ŵyn bach ar y ffordd mewn rhyw gae, ac mi anghofies fy neges wrth eu gwylio nhw. Pan gyrhaeddes i adre mi ddeudes beth oedd hi o'r gloch, ond ddaru mi ddim cofio am yr ŵyn. Y diwedd fu, beth bynnag, i mam ganiatáu deng munud imi ddwad adre, a gosod y cloc ar bum mund wedi saith. Ond erbyn i ni fynd i'r capel, roedd y pregethwr yn cymryd ei destun, a hithe'n hanner awr wedi deg. A chan ein bod ni bob amser mewn pryd, roedd pawb yn gwenu, ac mi wyddwn eu bod nhw'n rhoi'r bai ar y cinio. Ond yr ŵyn bach wnaeth y gwaith.

Doedd mam ddim yn y capel, er bod y cinio'n barod er nos Sadwrn. Yr oedd hi wedi cymryd i'w phen nad oedd o ddim yn beth rispectabl i'r pregethwr weld gwraig y tŷ bwyd yn y capel y bore, yn gwrando arno, rhag ofn i hynny sbwylio'r bregeth, drwy neud iddo fo feddwl bod y cinio hwyrach yn sbwylio, a'r wraig yn y capel.

Wel, dyma'r awr bwysig o'r diwedd yn dwad. Mi eis i adre yn llaw nhad fel babi, â mys yn fy ngheg. Dyma'r pregethwr yn gofyn imi am adnod, ac mi caseais o'n syth, o achos rydwi'n siŵr nad oedd Iesu Grist ddim yn gofyn i bob plentyn wele fo am adnod,—neu fuase'r plant ddim mor ffond ohono ag oedden nhw. Dyma'r cinio o'r diwedd ar y bwrdd yn mygu'n braf, yn datws, a chig, a phopeth; a mam fel brenhines uwchben y bwrdd, a minne'n teimlo'n falch o bob cam a roddes i yr wythnos gynt er mwyn iddi fedru ei dangos ei hun i gymint o fantes gerbron y gweinidog.

Ond pan ddaeth y cinio, dyma Mr. Jones yn deud, "Chymra i ddim tatws a chig, thenciw, Mrs. Jones, fydda i byth yn eu cyffwrdd nhw ar y Sul,—dim ond tamed o fara a menyn reit teneu, a phaned o de, os gwelwch chi'n dda."

Weles i ddim chwaneg, o achos mi dages, er nad oeddwn i ddim wedi dechre byta chwaith, a rhaid oedd imi fynd allan i gael fy ngwynt ata. Pan ddois i yn f'ôl, yr oedd fy nhad yn ymosod ar y cinio ei hun, y pregethwr yn edrych yn reit digalon uwchben ei baned te, a mam yn y siambar yn crio, ac yn trio ei gore ddod ati ei hun.

Pan a i yn bregethwr, yr ydw i am drio dysgu byta rhwbeth, beth bynnag.