Ifor Owen (nofel)/Pennod I
| ← Ifor Owen (nofel) | Ifor Owen (nofel) gan Henry Emlyn Thomas (Emlyn) |
Pennod II → |
.jpg)
IFOR OWAIN.
Pennod I
AR noson dawel, dywell, ychydig cyn hanner nos, tua diwedd mis Medi, yn y flwyddyn 1642, safai gŵr ieuanc ar bont Casnewydd ar Wysg.[1]
Gorchuddid ei berson o'i ben i'w draed gan fantell. filwrol o liw tywyll. Gwisgai ei het,—i'r hon yr oedd cantel. lletach na'r cyffredin,—mor isel ar ei dalcen fel nad oedd ond ychydig o'i wyneb i'w ganfod. Pe gallasai yr ychydig fforddolion aethant heibio yn ystod yr awr y bu yn sefyll yn syth yn y gongl dywell dan gysgod tŵr uchaf yr hen Gastell, nesu yn ddigon agos ato i sylwi ar ei wyneb, gwelsent rywbeth fuasai yn eu dychrynnu trwyddynt. Er mor dawel a digyffro yr ymddanghosai, yr oedd y fath dân yn ei lygaid, y fath atgasedd yn ei edrychiad, a'r fath benderfyniad ansigladwy yn argraffedig ar ei holl osgo pan y syllai trwy y tywyllwch ar yr afon islaw, fel y gellid gweld. yn hawdd ei fod wedi dod yno i gyflawni,—neu i geisio cyflawni,— rhyw weithred erchyll.
Yr oedd bellach awr a hanner er pan y cerddodd yn llechwraidd o gyfeiriad Eglwys Sant Gwynlliw i'r gongl dywell lle y lled ymguddiai ar y bont, ond ni chodasai ei olygon oddiar yr afon, ac ni symudasai ei law dde, yn yr hon yr oedd llawddryll yn barod i saethu, oddiar ben y mur. Erbyn hyn, yr oedd y dref ar ei law chwith yn ddistaw, a phob gole ymron wedi ei ddiffodd. Nid oedd swn na llais o unrhyw gyfeiriad yn torri ar ddistawrwydd llethol y nos, heblaw cyfarthiad ambell gi o gyfeiriad Caerlleon.[2] Ond er fod canol nos yn ymyl, parhai y gwyliwr ar y bont i syllu ar yr afon, ac yn ol pob arwydd bwriadai aros hyd nes y cyflawnai y gwaith oedd ganddo mewn llaw.
Yn sydyn, tynnodd ei hun at ei gilydd, a chododd ei olygon tua ffenestri uchaf tŵr y Castell, lle y gwelai rywbeth yn symud,—rhywbeth tebyg i ben ac ysgwyddau dynes. Funud neu ddwy yn ddiweddarach gwelai ryw wrthrych, am ymddanghosiad yr hwn, yn ol pob tebyg, y disgwyliai, yn symud yn araf a distaw ar wyneb yr afon. Wedi llwyr foddloni ei hun, mor bell ag oedd bosibl yn y tywyllwch, fod y digwyddiad oedd efe wedi dod yno i'w wylied ar gymeryd lle, gosododd ei hun mewn agwedd gwrando, a chododd ei lawddryll yn barod i saethu. Symudai y gwrthrych tywyll yn ochelgar dros wyneb yr afon, hyd nes y daeth i ymyl tŵr mawr y Castell, ac arhosodd yn union islaw y ffenestr o'r hon yr edrychai y person a ddaeth yno funud neu ddwy yn ol, fel un a ddisgwyliai am ddyfodiad rhywun neu rywrai, ac yn gwybod pa adeg y cyrhaeddent yno. Gwelai y gwyliwr ar bont yn lled eglur erbyn hyn mai bâd oedd y gwrthrych ddynesodd mor ddistaw, a'i fod yn cynnwys tri o ddynion,—dau rwyfwr, a rhywun arall o ymddanghosiad boneddigaidd mewn gwisg filwrol, ac yn arfog o'i ben i'w draed. Wedi cael y bâd i'r fan a ddymunai, safodd y person hwn ar ei draed, edrychodd i fyny at ffenestr y tŵr, a chwifiodd gadach gwyn. Atebwyd ef gan y person oddi fry, yr hon a chwifiodd gadach gwyn arall yr un modd.
Wedi gwrando ennyd, a thremio'n bryderus i bob cyfeiriad, cododd y milwr ei wyneb i fyny drachefn, a gofynnodd i'r un oedd yn chwifio'r cadach,—
A ydyw popeth yn barod ar gyfer nos yfory, Delyth anwyl?" Yr unig ateb gafodd i'w gwestiwn oedd ochenaid dorcalonnus. Cyffrôdd a chrynodd drwyddo pan sylweddolodd ystyr yr ochenaid, a bu bron iddo golli ei gydbwysedd a syrthio dros ymyl y bad i'r afon. Ymhen eiliad, gofynnodd drachefn,—
"Beth sy' wedi digwydd, Delyth? Oes rhywun wedi ein bradychu?"
"Oes!"
"Pwy?"
"Fy nghyffesydd!"
"Sut y gwyddost?
"Gwelais ef yn gadael y Castell bore heddyw, a chlywais fy nhad yn diolch iddo am y modd cyfrwys y clustfeiniodd pan own yn adrodd wrth Megan dy gynllun di a Wil i ddod i'r Castell, a chlywais ef yn addaw gwneyd popeth yn ei allu i gario allan. rhyw gynllun a gyd-ddyfeisiwyd ganddynt."
"Y Judas
"Paid gwastraffu'th anadl i alw enwau arno, Ifor. Dywed wrthyf yn hytrach mewn cyn lleied o eiriau ag sydd modd pa bryd a pha ffordd y byddi'n cychwyn i ymuno âg Essex,"
"Sh——! Cymer ofal gyda'r enw yna, Delyth anwyl, neu feallai na chaf fyw i groesi'r Hafren."
"Fe cai Breddyn afael ynnot, ofnaf na chaet fyw i weld y bore, felly rhaid i ti newid dy holl gynlluniau, a chychwyn ar unwaith."
"Cychwyn heb dy ddal di unwaith yn rhagor yn fy mreichiau, a theimlo dy ben ar fy mynwes, a rhoi cusan ffarwel ar dy wefusau cynnes, a chlywed dy lais yn dymuno fy llwyddiant?
"Na wnaf, Delyth, pe bai Casnewydd yn llawn Judasiaid, a'th gyffesydd yn gadben ar yr oll."
"Ifor anwyl, paid a gwneyd ein hymadawiad yn fwy anhawdd nag yw eisoes. Rhaid i ti wynebu yr amgylchiadau, yn wir, rhaid i ni ein dau eu gwynebu, neu gael ein gorchfygu ein hunain. gan elynion na phetrusant fwy ynghylch cymeryd ein bywydau nag edrych arnom."
"'Does gan fy anwyl Delyth yr un gelyn. Mae'n wir fod. gennyf fi un a yfai fy ngwaed pe gallai, a digon tebyg fod yna rai ereill sydd yn barod i'm saethu dan gochl gwasanaethu eu gwlad pan glywant fy mod wedi ymuno â'r Seneddwyr; ond y mae yn newydd imi fod gennyt ti elynion."
"Ifor, gwrando ! Y mae pawb sy'n elyn i ti yn ddwbl elyn i mi, a dylet fod yn deall hynny; ond 'rwyt yn colli amser gwerthfawr wrth oedi yn y fan yna, pan yn fwy na thebyg fod Breddyn Kemys hyd yn oed y funud hon ar dy sodlau, a phrawfion yn ei feddiant dy fod yn fradwr i'th Frenin, a gwên ar ei wyneb yn y rhagolwg o'th weld yn cael dy sicrhau gan ei filwyr, a'th daflu i garchar am dy oes."
Ar hyn, torrodd yr eneth ddewr allan i wylo'n hidl, ac am yr ail dro bu bron i'r milwr golli ei gydbwysedd a syrthio dros ymyl y bâd i'r dwfr. Hyd yma yr oedd y ddau gariad wedi hollol anwybyddu y badwyr gan mor llwyr yr anghofient bopeth yn eu sylweddoliad o'r perygl a'i gwynebent, ond daeth llais y badwr hynaf yn cyfarwyddo yr ieuengaf pa fodd i ddefnyddio ei rwyf i gadw'r bâd yn ei le âg adgof o'u presenoldeb i feddwl yr. eneth, a gofynnodd mewn llais dychrynedig,—
"Beth am dy gymdeithion, Ifor, fedri di ymddiried iddynt?"
Trodd y milwr at yr hynaf, a gofynnodd iddo ei hateb.
"Y mae gan ein meistr heno ddau ganlynwr,—dau gyfaill gostyngedig, sydd yn barod unrhyw awr, neu funud, i roddi eu bywydau i lawr drosto gyda phleser, Meistres Kyffyn," oedd yr atobiad.
"Gyda phleser, a thros Meistres Delyth Kyffyn hefyd," ategai yr ieuengaf mewn llais dwfn.
"Duw a'ch bendithio, ddynion dewr," atebai'r eneth. "Ond Ifor, 'rwyf yn anghofio yr hyn a ddylaswn fod wedi ddweyd wrthyt ar y dechreu. Mae fy nhad yn gwybod am dy fwriad i ymuno â'r Piwritaniaid, ac y mae yn gwybod am fwriad Wil a thithau i ddod yma nos yfory. Ac er na chlywais ddim yn cael ei ddweyd i'r cyfeiriad hwnnw, os wyf yn adnabod fy nghyffesydd a fy nhad, bwriadant eich cymeryd yn garcharorion fel bradwyr i'r Brenin."
"Wyt ti yn berffaith sicr o hyn?"
"Mor sicr a dy fod di yn sefyll yn y cwch yna. Clywais, yn anfwriadol, yr holl ymddiddan gymerodd le rhyngddynt."
"Y nefoedd fawr! Feallai y gwyddant am y cyfarfyddiad hwn!"
"Na wyddant, neu o leiaf ni chlywais un math o awgrym am geisio dy ddal cyn nos yfory. Ond rhag ofn y gwyddant, gan fod gennyt ddau gyfaill dewr, a chan dy fod yn arfog, dos ar dy union o'r fan hon i Gaerwrangon.[3] Ti wyddost ple i gael ceffylau i'th gymeryd mewn ychydig oriau o afael Breddyn a'i gynffonwyr. Cymer un o'th gyfeillion i'th ganlyn, a gyrr y llall adref i hysbysu dy dad, ac i geisio yr hyn sydd arnat eisieu i'th daith, a'th waith."
"Mae Meistres Delyth yn llefaru geiriau doethineb," meddai'r hynaf o'r cymdeithion. "Rhynged bodd i'm meistr i weithredu ar ei chyngor. Cymered Ieuan i'w ganlyn. Dychwelaf innau i Gaerlleon[4], ac i Glan y Don, ac os Duw a'i mynn, byddaf yng Nghaerwrangon bron mor fuan ag yntau."
Wedi ychydig o ddistawrwydd, edrychodd Ifor i wyneb pryderus ei anwylyd, ochneidiodd, a dywedodd mewn llais llawn o deimlad,—
"Delyth anwyl, ai dyma'r ffordd y rhaid i ni ymadael â'n gilydd wedi'r cyfan,—'madael heb gael hyd yn oed gafael yn dy law? Mor ddisglaer a mwynhaol y ddoe! Mor dywyll a bygythiol yfory. Ond dyna, maddeu yr arwyddion hyn o wendid. Os danghosaf ddim llai na'r dewrder uchaf yng ngwyneb y fath anhunanoldeb a'r fath ysbrydiaeth, byddaf yn anheilwng i yngan dy enw. Felly, er creuloned y ffawd sydd yn ein gwahanu, dilynaf dy gyngor, ac os caf Dduw yn rhwydd, bydd hanner can milltir rhyngof a Chasnewydd cyn cyfyd yr haul.
"Bydded y Duw sydd wedi ein harwain a gwylio drosom hyd yma gyda ni ein dau nes y cyfarfyddom y tro nesaf."
"Amen. A chofia ysgrifennu, Ifor anwyl, mor fuan ag y cei gyfle."
Cyn iddo gael amser i ateb, sibrydodd Ieuan y badwr yn ei glust ei fod yn gweld rhywbeth yn symud ar ben y bont; yr un eiliad tynnodd Delyth Kyffyn ei phen i fewn o'r ffenestr, fel pe bai hithai wedi gweld, neu glywed rhywbeth yn ei hystafell yn dynodi perygl. Yr oedd y noson ryw fymryn yn oleuach erbyn hyn na phan y daeth y cwch i fyny'r afon, ac wrth syllu'n sefydlog i'r fan y cyfeiriai Ieuan, gallai Ifor ganfod amlinellau pen ac ysgwyddau dyn yn gwylio eu symudiadau. Gorchmynnodd yn ddistaw i'r rhwyfwyr ddychwelyd mor fuan ag y gallent. Cyn gynted ag y daethant i ganol rhyd yr afon, taniodd y gwyliwr ar y bont ei lawddryll yn union i gyfeiriad pen Ifor; gwelodd ef yn codi ar ei draed, yn dweyd rhywbeth wrth ei gymdeithion, ac yna yn syrthio i'r dwfr fel darn o bren.
Gwenodd y llofrudd yn foddhaus. Rhoddodd ei lawddryll yn hamddenol yn ei logell, trodd i edrych os oedd rhywun ar y bont, neu gorllaw, ac wedi gweld ei fod yn hollol ar ei ben ei hun, cerddodd yn gyflym at Borth Gorllewinol y dref, yr hwn a ddigwyddai fod yn agored. Yna rhedodd fel ewig i fyny i gyfeiriad Sant Gwynlliw, a diflannodd yn y coed tu cefn i'r eglwys heb i neb ei weld.
Yn y cyfamser, yr oedd Ifor a'i gymdeithion wedi glanio ar
ochr ddwyreiniol yr afon wrth ben arall y bont, ac yn chwilio
pob congl am y llofrudd. Diangodd Ifor yn ddianaf trwy iddo
wneyd ei feddwl i fyny mewn eiliad pa fodd i ymddwyn pan
ddeallodd ei fod yn cael ei wylio, a gwnaeth ei fwriad yn hysbys
i'w ddau gyfaill mewn dwy neu dair o frawddegau byrion. Ni
thynnodd ef na hwythau eu llygaid oddiar ben ac ysgwyddau y
gwyliwr pan oedd y bâd yn gwneyd am ganol yr afon, felly,
pan welsant y ffagl yn gadael y llawddryll, plygodd y tri eu
pennau i'r bâd mewn amrantiad, ac aeth y fwled heibio heb
gyffwrdd yr un ohonynt; ond yr oeddent am i'r llofrudd gredu
ei fod wedi llwyddo yn ei amcan, a dyna ystyr y syrthio dros
y bad i'r afon. Llwyddasant yn berffaith yn eu hamcan.
Aeth y saethwr ymaith yn hollol foddhaol ei fod o'r diwedd
wedi ysgubo ymaith yr unig berson a gashai â chasineb
anfarwol.
.jpg)