Ifor Owen (nofel)/Pennod II

← Pennod I

Ifor Owen (nofel) gan Henry Emlyn Thomas (Emlyn)

Pennod III →

Pennod II.

Nid oedd Delyth Kyffin a'i thad, er yn byw adeg dechreuad yr hanes hwn mewn Castell, yn perthyn i'r dosbarth hwnnw o'r hil ddynol sy'n medru "olrhain eu hachau yn ol i dadeu Adda," ac felly yn meddu gwaed glâs yn eu gwythiennau.

Masnachwr cyfrifol oedd Morgan Kyffyn, genedigol o dref Casnewydd, ond wedi treulio y rhan fwyaf o'i oes yn Spaen, lle y casglodd gyfoeth mawr, a lle y daeth i adnabyddiaeth â rhai o brif gymeriadau'r oes; yn eu plith y Brenin Siarl y Cyntaf, a dau neu dri o'i brif weinidogion. Bu farw ei wraig yn sydyn, ac yn ddilynol rhoddodd ef ei fasnach bwysig i fyny, a dychwelodd gyda'i unig blentyn i'w dref enedigol. Yr oedd Morgan wedi bod yn fwy neu lai o filwr ar hyd ei oes, hynny yw, cymerai ddyddordeb ym mywyd a gwaith milwr, hoffai gwmni milwr, a chymerai ran, pan y gallai, yn ymarferiadau milwyr. Bu y wybodaeth hon o gryn fantais iddo yn ystod ei fywyd Yspaenaidd, lle y gwnaed ef yn swyddog o ryw fath mewn adran o'r gartreflu oedd yn lluestu yn ei dref fabwysiedig.

Ei bryder mwyaf, pan ddychwelodd i Gasnewydd, oedd pa fodd i wneyd bywyd ei ferch yn hapus.

Yr oedd bellach wyth mlynedd wedi mynd heibio er pan ddaeth adref, ac yr oedd yr eneth ddeuddeg oed wedi tyfu'n ddynes ieuanc; a chyfrifid hi gan bawb a'i hadnabai yn eithriadol brydferth. Yn wir, gellid dweyd heb fymryn o ormodiaith fod holl hanfodion gwir brydferthwch yn cyfarfod ym mherson a chymeriad Delyth Kyffyn. Byddai mor amhosibl rhoddi darlun cyflawn o honi,—ei pherson, ei gwên, a swyn ei phresenoldeb,— ag a fyddai rhoddi darlun o berarogl. Ond er fod holl agweddau ei pherson i fyny â gofynion safonau uchaf prydferthwch clasurol, nid yma yr oedd dirgelwch y swyn aneffiniol a digymar a daflai hi dros bawb a'i hadwaenai, eithr ym mynegiant ei, gwynepryd.

"Gwên enaid," meddai un o'i hedmygwyr, oedd ei gwên; ond heb ddarlunio yr "enaid," nid yw y desgrifiad yn cyfleu nemawr ddim syniad. A phwy all ddarlunio enaid merch a gynysgaeddwyd â'r athrylith uchaf, yr egwyddorion puraf, y serchiadau cryfaf, y ddysgeidiaeth oreu, a'r wybodaeth eangaf am ddynion a'r byd oedd yn bosibl i fwyafrif boneddigesaul yr oes honno? Digon yw dweyd nad oedd wahaniaeth ym mha gylch, nac ym mha gymdeithas yr ymddanghosai, cydnabyddid. hi, yn anymwybodol gan bawb fyddai yn bresennol, fel un oedd rywfodd ar wahan, ac uwchlaw y lleill oll.

Teimlai dynion yn ddieithriad pan yn ei chwmni ryw awydd am fod ar eu gore. 'Roedd rhywbeth yn ei phresenoldeb, ac yn enwedig yn ei hymddiddan, fyddai yn tynnu allan y gore. oedd ym mhawb o'i chwmpas. Meddai dalent arbennig i ddarganfod rhyw gymaint o ddaioni ym mhawb, hyd yn oed y gwaethaf o gymeriadau dynol. A phan y doi ambell greadur i'w phresenoldeb yn llawn o fwriadau a meddyliau anheilwng, teimlai naill ai yn rhy anaddas i aros gerllaw iddi, neu cyffesai yn ddifloesgni ei holl bechodau wrthi, ac erfyniai am ei chynhorthwy i fyw bywyd gwell.

Pan yn yr Yspaen, ni ddaeth Morgan Kyffyn a'i ferch i gyffyrddiad â'r un grefydd ond Pabyddiaeth, na'r un math of grefyddwyr ond Pabyddion rhonc. A chan mai Pabyddion oedd Morgan a'i wraig cyn gadael Cymru, nid oedd Delyth yn gwybod fawr am yr un grefydd arall nes y dychwelodd ei rhieni i wlad eu genedigaeth. Ond er iddi gael ei geni a'i magu ymysg y Pabyddion mwyaf selog yn y byd, ac er iddi gael ei haddysg, hyd ei euddegfed flwydd, yn un o'r lleiandai enwocaf yn Ewrob, ni erioed yn alluog i gredu holl honiadau y Babaeth hyd yn oed pan yn blentyn. Y fath oedd ei chariad cynhenid at wirionedd, nas gallai dysgeidiaeth Eglwys Rufain ond prin gyffwrdd â hanner anghenion ei meddwl, heb son am eu boddhau.

Pan dorrodd yr anghydfod allan rhwng y Senedd a'r Brenin, yr oedd yn cael ei hun yn ochri gyda'r Seneddwyr o'r dechreuad. Bu aml i ddadl frwd a chwerw rhyngddi a'i thad pan ddoi enwau Pym, a Hampden, a Chromwel ar y bwrdd. Galwai yr hen Forgan hwy yn "Bengryniaid d———g" Mynnai hithai mai arwyr rhyddid, a chyfeillion y bobl oeddent. A chan ei bod yn berffaith hyddysg yn hanes yr anghydfod o'r dechreuad, ac wedi darllen a meistroli y rhan a gymerwyd ynddo gan ddynion. fel Laud, a Williams, a Milton, a Hollis, yr oedd yn cael y gore ar yr hen ŵr ym mhob dadl, gyda'r canlyniad ei fod weithiau yn colli ei dymher, ac yn bygwth hysbysu awdurdodau yr Eglwys am ei heresi. Ond gymaint oedd ei dylanwad ar ei fywyd, fel y chwarddai ei fygythion trymaf yn anghof cyn pen ychydig o funudau ar ol iddo'u cyhoeddi.

Yr oedd mwyafrif mawr pobl Gwent, ac o ran hynny mwyafrif mawr y Cymry, yn Babyddion yn y dyddiau hynny. Ond nid oedd ond ychydig iawn ohonynt a wyddent beth oedd Pabyddiaeth, am na fedrent ddarllen nac ysgrifennu. Yr oeddent bron yn ddieithriad hefyd o blaid y Brenin ac yn erbyn y Seneddwyr. Rhoddodd miloedd ohonynt eu bywydau i lawr dros Siarl a'i achos, heb braidd ofyn beth oedd hanes a diben y rhyfel yn yr hwn yr ymladdent.

Nid edrychid ar Gastell Casnewydd fel Castell, ac ni ddefnyddid ef i ateb dibenion Castell ers llawer o amser bellach. Yr un pryd, ni fu heb breswylydd o nôd a dylanwad er pan y cymerwyd e gan Harri'r Wythfed. Perchenogid ef adeg ein hystori gan; enwog Arglwydd Herbert, Sant Gilian. Ond ni fu ef na neb ddisgynyddion yn byw ynddo erioed.

Yn ei deithiau o gwmpas y byd, ymwelodd Arglwydd Herber. ddwywaith âg Yspaen, a bu Morgan Kyffyn o wasanaeth arbennig iddo adeg ei ddau ymweliad. Oherwydd y gwasanaeth hwnnw, gwnaeth ei noddwr y cyn-fasnachwr a hanner milwr yn Gwnstabl Castell Casnewydd ymhen ychydig wedi ei ddychweliad i'w wlad enedigol. A dyna lle y bu ef a'i ferch yn byw hyd ddechreuad yr hanes hwn. Er i'r hen Gastell ddioddef llawer ymosodiad ffyrnig, o adeg Glyndwr hyd adeg Harri'r Wythfed, ac er i bob ymosodiad anurddo a malurio rhai o'i dyrrau, a llawer o'r muriau allanol, yr oedd ynddo nifer fawr o ystafelloedd eang, i fyny ac i lawr, heb eu cyffwrdd gan yr un ymosodwr, na'u cyfnewid, ond er gwell, —gan gwrs amser. Yr oedd y Cwnstabl felly yn preswylio yn un o gartrefi helaethaf ac amlycaf gwlad Gwent. A chredai ei ferch nad oedd prydferthach golygfeydd i'w canfod o ffenestri'r un preswylfod yn y byd na'r rhai y syllai hi arnynt mor aml o ben muriau'r hen gaerfa ar lan yr Wysg.

Cadwai yr Arglwydd Herbert un ystafell hardd yn y Castell at wasanaeth awdurdodau llywodraethol y sir. Gwnai y rhai hyn hi yn fan cyfarfod i drin materion cyhoeddus o bryd i bryd, ac edrychent arni fel yr edrych eu disgynyddion yn ein dyddiau ni ar y clwb sir. Nid oedd fawr o ddyddiau yn mynd heibio nad oedd rhywrai o gynrychiolwyr prif deuluoedd Gwent yn troi i mewn i edrych am lythyrau, neu i gyfarfod â phersonau gyda'r rhai yr oedd ganddynt ryw fater cyhoeddus neu gilydd i'w drin a'i benderfynu. Yr oedd y neuadd yn gyrchfan boneddigesau yn ogystal a boneddigion, ac ambell adeg mynychid hi gan nifer liosocach o'r rhyw deg nag o'r llall. Trwy gyfrwng y neuadd hon doi y Cwnstabl a'i ferch i gyffyrddiad personol â bron pob un o bwys yn y sir, a gwyddent yn well na nemawr neb yn y wlad hanes symudiadau'r dydd ym mhob cyfeiriad.

Oddiar ddechreuad y cweryl rhwng Siarl a'r Senedd, mynychid y neuadd bron yn feunyddiol gan bersonau cyfrifol o bob congl o'r sir. Ambell waith byddai yno ddadlu brwd ynghylch hawliau y Brenin ac iawnderau y Senedd. Fel rheol, nid oedd ond rhyw un neu ddau a feiddiai ddweyd gair, hyd yn oed er mwyn dadl, o blaid y Senedd. Ond pan ddigwyddai yr Arglwydd Herbert fod yn bresennol, cymerai arno yn aml i feirniadu ymddygiadau Laud, a Strafford, a'r Brenin; a gwnai hyn. weithiau mewn iaith mor finiog fel y credai llawer ar y pryd mai Seneddwr oedd. Yn y dadleuon hyn, byddai Delyth Kyffyn yn aml yn cymeryd rhan, ac yr oedd ei chydymdeimlad mor amlwg gyda'r Senedd fel yr edrychai rhai arni mewn syndod a dychryn, yn enwedig ei thad. Ond nid felly Arglwydd Herbert, yr hwn, er yn Frenhinwr pybyr, oedd, nid yn unig yn abl i weld ffaeleddau yn Siarl a'i gynghorwyr, ond a brofodd ei hun yn ddigon gwrol i ddweyd hynny wrthynt fwy nag unwaith; yn enwedig ar yr adeg pan y mynnai'r Brenin lwgrwobrwyo y fyddin Ysgotaidd yn Efrog.

Heblaw Arglwydd Herbert a Delyth Kyffyn, cymerid plaid y Senedd yn awr ac yn y man gan foneddwr ieuanc oedd wedi dyfod i breswylio yn ddiweddar gyda'i dad i hen blasdy Glan y Don, yn ymyl pont Caerlleon. Er nad oedd Ifor Owain ond newydd-ddyfodiad ymysg boneddigion Gwent, daeth yn adnabyddus drwy holl Fynwy bron ar unwaith. O ran person yr oedd yn gawr, ac yr oedd rhyw urddasolrwydd aneffiniol o'i gwmpas fyddai'n hawlio parch ac edmygedd pawb ddoi i gyffyrddiad ag ef. Ar yr un pryd, perai ei lygaid gleision, a'i wallt gwyneu, i lawer gredu pan yn ei ymyl mai glaslanc ieuanc dibrofiad oedd. Yr oedd mor ddireidus, mor heulog ei wên, ac mor iachus ei chwerthiniad, fel yr oedd yn anhawdd ar y cyntaf sylweddoli y gallai gymeryd golwg sobr a difrifol ar unrhyw fater o bwys. Ond ar ol ei weld a'i glywed yn cymeryd rhan mewn dadl ar bwnc mawr y dydd, yr oedd braidd yn amhosibl i neb gredu y gallai gymeryd golwg ysgafn ar unrhyw fater.

Cyfarfyddodd Ifor Owain a Delyth Kyffyn â'u gilydd y waith gyntaf dan amgylchiadau tra eithriadol. Tua thair blynedd cyn agoriad ein stori, wedi iddi gymeryd rhan yng ngwasanaeth yr offeren yng nghapel bychan y Castell, lle'r ymgynullai nifer o deuluoedd Pabyddol yn wythnosol i'w fwynhau,—aeth Delyth a'i morwyn am dro i'r wlad. Yr oedd yn brynhawn hyfryd. ynghanol mis Mai. Nid oedd yn holl Gymru harddach golygfa na'r hon a ymdaenai o flaen llygaid yr ymdeithydd fyddai yn cefnu ar Casnewydd a'i wyneb ar Lanfaches yr adeg yma o'r flwyddyn.

Pan yn gadael y dref, nid oedd ym mwriad Delyth i fynd. ymhell, ond wedi dod i ganol yr heulwen, yr adar, a'r blodau, yr oedd yn anhawdd troi yn ol. Wrth ganfod mwynhad ei meistres o'r olygfa, y rhodfa, a'r prynhawn, daeth i feddwl: forwyn, nad cyfleusdra drwg fuasai y presennol i fynd mor bell a bwthyn ei mam, yr hon a breswyliai ar fin y ffordd o fewn dwy filltir i Lanfaches. Ar y cyntaf ofnai Delyth nas gallent gerdded mor bell, a dychwelyd heb flino gormod. Ond rhoddodd ffordd yn bur fuan i ferch wedi gwneyd ei meddwl i fyny i dreio gweld ei mam. A chyn hir iawn yr oeddent, ar ol teithio yn agos i saith milltir, yn mwynhau eu hunain wrth fwrdd yr hen Gymraes groesawgar, yr hon oedd bron gwirioni gan faint ei balchder wrth weld boneddiges mor urddasol â merch Cwnstabl y Castell dan ei chronglwyd. Gan fod y bwthyn wedi ei adeiladu ar ymyl y ffordd, clywid llais a swn traed pob teithiwr elai heibio, mor eglur a phe bai yn llefaru a symud yn yr ystafell nesaf. A chyn fod Delyth wedi bod yn hir yng nghadair fawr yr hen wraig, tynnwyd ei sylw gan nifer y teithwyr oedd yn mynd heibio'r drws.

"Oes rhywbeth neilltuol yn cymeryd lle yn y gymdogaeth yma heddyw?" gofynnai.

Edrychai yr hen wraig yn bur anesmwyth, os nad yn ddychrynedig, ond ar ol oedi munud, atebodd,—

"Wel oes, Meistres Kyffyn, ac y mae arnaf ofn ei fod yn rhywbeth nas gelli di ei gymeradwyo!"

"Oes yna chware pêl, neu Wyl Mab Sant, neu ffair Sul rywle gerllaw?"

"Na, rhywbeth hollol wahanol i bethau felly sy'n cymeryd lle."

"A pham yr ydwyt yn meddwl nas gallaf fi gymeradwyo peth felly?"

"Cyfarfod crefyddol ydyw."

"A beth wnaeth i ti feddwl nas gallaf fi gymeradwyo cyfarfod crefyddol?"

"Maddeu i mi, Meistres, ofni yr oeddwn nas gallai Pabyddes mor selog a thi gymeradwyo cyfarfod a gynhelir yn yr awyr agored, gan bersonau a ddiarddelwyd gan yr awdurdodau, ac a gyhuddir o fod yn ddynion drwg, direol, ac yn elynion yr Eglwys."

"Wyt ti'n credu mai dynion drwg ydynt?"

"Nac ydwyf, Meistres Kyffyn."

Pwy ydynt ?"

"Y mae tri neu bedwar yn mynd i bregethu heddyw. 'Fallai i ti glywed fod ein hen Ficer parchus ni, Meistr William Wroth, wedi cael ei daflu allan o'i fywoliaeth oddiar y llynedd."

"Am beth?"

"O, am fynd o amgylch yr ardal a'r wlad i bregethu yr Efengyl i bobl sy'n byw heb obaith ac heb Dduw yn y byd."

"Ydwyt ti yn sicr na wnaeth e' ddim arall?"

"Ydwyf, Meistres Kyffyn. Y mae yn un o'r dynion gore yn yr holl fyd. Arfera ef fynd i bob rhan o'r wlad, er pan y ca's droedigaeth, i rybuddio dynion am eu pechodau, a cheisio eu troi at Iesu Grist."

"Er pan y ca's droedigaeth! Beth yw troedigaeth?

"Wn i ddim os gall hen wraig anwybodus fel y fi egluro ei ystyr i foneddiges fel y ti. Ond mi ddyweda'r hanes wrthyt fel y clywes i Meistr Wroth ei hun yn ei adrodd. Pan ddaeth e' yma o Rydychain yn ddyn ieuanc, er ei fod wedi ei ordeinio i fod yn 'ffeiriad, wyddai e' ddim am râs Duw yn ei galon, 'doedd e' erioed wedi sylweddoli mor bwysig oedd gwaith gweinidog Duw. Treuliai ei amser i fwynhau ei hun. Mynychai dai y cyfoethogion, a chymerai ran arweinydd ym mhob dawns, a chyfeddach, a gwledd. 'Roedd yn ganwr hwylus, yn chwareuwr medrus ar y crwth, ac yn ddawnsiwr braidd heb ei ail yn yr holl gymdogaeth. Wel, yr oedd ganddo gyfaill cyfoethog yn y plwyf yma, yr hwn fu yn cyfreitha â rhyw un am ysbaid hir yn Llundain, ac wedi ennill y dydd ar ei wrthwynebydd. Pan glywodd y ddedfryd, anfonodd neges adref i ddweyd fel yr oedd popeth wedi troi o'i blaid, ac i ofyn am i'w deulu wahodd ei gyfeillion a'i gymdogion i'w dy erbyn noson ei ddychweliad i gyd-lawenhau ag ef. Daeth tyrfa ynghyd, ac yn eu mysg, Meistr Wroth, yr hwn a brynasai grwth newydd ar gyfer yr adeg. Pan oedd y rhialtwch wedi cyrraedd ei bwynt uchaf, a'i gyfeillion yn disgwyl y scwier ieuanc i fewn bob munud, daeth brysnegesydd ar garlam at y tŷ â'r newydd galarus fod yr hwn a ddisgwylient wedi marw'n sydyn ar ei ffordd adref. Effeithiodd y newydd yn drwm ar y cwmni i gyd, ond yn fwy, mae'n debyg, ar Meistr Wroth na neb. Torrodd allan i wylo fel plentyn, a syrthiodd ar ei liniau ynghanol y bobl ddychrynedig i ofyn am i Dduw faddeu ei bechodau. O'r awr honno allan daeth yn ddyn newydd. Holl amcan ei fywyd. bellach oedd achub pechaduriaid. A threuliodd yr holl flynyddau, o'r noson ryfedd honno hyd yn awr, i geisio dwyn dynion at Iesu Grist. Ac am ei fod wedi mynd tu allan i'w blwyf ei hun. chwilio am danynt, ac wedi pregethu iddynt, fel ei gyfaill Ficer Prichard, o Lanymddyfri, mown pob math o leoedd, diarddelwyd ef gan yr awdurdodau, ac amddifadwyd ef o'i fywoliaeth. Ond penderfynodd y bobl a achubwyd trwy ei bregethu na chai gŵr Duw weld eisieu dim, na'i wahanu mewn un modd oddiwrth y praidd a gasglodd ynghyd, ac a fugeiliodd mor ffyddlon."

"Ydych chwi'n mynd i herio'r awdurdodau, a'i gadw'n ficer y plwyf er eu gwaethaf?"

"Na, nid dyna'n cynllun. Yr ydym wedi gadael eglwys y Llan, rai degau o honom, a than arweiniad Meistr Wroth ac ereill yr ydym yn ffurfio ein hunain yn eglwys heddyw. Nis gwyddom. eto ym mha le yr addolwn, ond yr ydym wedi cytuno i ethol Meistr Wroth yn weinidog i'r eglwys newydd."

"Ym mha le yr ymgynullwch?"

"Mewn pabell ar y maes tua milltir yn uwch i fyny yng nghyfeiriad Casgwent."^[1]

"Fydd Meistr Wroth ei hun yn pregethu?"

"Wn i ddim fydd e'n pregethu, ond bydd yn ein hannerch, a chynorthwyir ef gan Henry Jessey o Loegr, a William Erbery, a Walter Cradoc o Lanfaches, a Vavasor Powel o Raiadr, a llawer ereill."

"Oes arnoch chi ddim gormod o ofn yr awdurdodau i feiddio cynnal cyfarfod o'r fath ar adeg pan y mae cynifer o bobl,-o bobl ore'r wlad,-yn cael eu herlid a'u carcharu a'u lladd ?" "Yr ydym yn llaw Duw."

"Ydych chi yn caniatau i unrhyw un fyddo yn ewyllysio ddod i'ch cyfarfod?"

"Nid yn unig yn caniatau, ond yn croesawu."

"Yr wyt wedi tynnu y fath ddarlun dyddorol o Meistr Wroth, ei waith a'i hanes, fel 'r'wi o gywreinrwydd am ei weld. Tebyg ei fod yn hen ŵr oedrannus erbyn hyn."

"Ydyw, y mae mewn gwth o oedran, ond y mae mor danllyd ag erioed pan yn pregethu."

"O'r gore. Daw Megan a finne i'r cyfarfod, i ni gael gweld a chlywed y dyn hynod hwn. Bydd gennym ddigon o amser i gerdded yn ol i'r Castell cyn nos. Ac os byddwn wedi blino gormod i gymeryd yr holl daith, cawn gerbyd ar hanner gair gan Syr Edward Morgan, Castell Pencoed."

Nodiadau

1. Chepstow.