Ifor Owen (nofel)/Pennod III

← Pennod II

Ifor Owen (nofel) gan Henry Emlyn Thomas (Emlyn)

Pennod IV →

Pennod III.

YR oedd Delyth Kyffyn wedi gweld llawer cynhulliad rhyfedd o bobl yn ei dydd, ac wedi gwrando ar lawer math o ddysgawdwyr yn egluro ac yn amddiffyn crefydd, ond ni ddychmygodd erioed y gallai weld a chlywed pethau fel y rhai y bu yn llygad a chlust dyst ohonynt yn y babell fawr ar gae Llanfaches y prynhawn Sul cyffrous hwnnw yn ei hanes.

Y peth a'i synnodd, yn gyntaf, ac yn fwyaf, oedd nifer a chymeriad y dorf. Yr oedd yno bobl o bob cyfeiriad, perthynol i bob dosbarth, wedi ymgynnull gyda phob math o amcanion. Safai nifer o Biwritaniaid gyda gwynebau sobr mewn agweddau difrifol a defosiynol dros ben mewn un gongl. Gerllaw iddynt. 'roedd nifer o goegwyr pefrynllyd mewn dillad lliwiog o wneuthuriad mympwyol ac ofnadwy. Rhai a'u cŵn yn eu canlyn; rhai yn arfog, a rhai yn hanner meddw, ac mewn ysbryd cecrus chwerylgar. Yr oedd yno hefyd lawer o bersonau o bwys a dylanwad yn y gymdogaeth wedi dyfod yno, i gael barnu drostynt eu hunain beth oedd daliadau ac amcanion y bobl wrol y clywsant cymaint am danynt yn y dyddiau hynny fel rhai oedd yn barod i wynebu pob math o erledigaethau, a dioddef pob math o golledion, yn hytrach na gwneyd dim yn groes i'w hargyhoeddiadau crefyddol.

Ymhlith y rhai hyn yr oedd llygaid Delyth Kyffyn wedi disgyn ar ddyn ieuanc a adnabyddai o ran golwg, a hen ŵr penwyn, barfwyn, tua thrigain oed. 'Roedd yn hawdd gweld oddiwrth eu gwynebau, yn ogystal a phob osgo o'r eiddynt, mai tad a mab oeddent. Telid parch mawr iddynt gan y sawl a'u cyfarchent, ac yr oedd yn hawdd gweld oddiwrth eu holl ymddygiad eu bod yn ddynion cyfrifol, ac o safle gymdeithasol uchel.

Tra'r oedd Meistres Delyth yn edrych yn edmygol ar ofal tyner y dyn ieuanc o'i dad, ac yn holi ei hun, dan ddylanwad deddf cysylltiad meddylddrychau, beth ddywedai ei thad pe gwyddai lle yr oedd ei ferch, syrthiodd distawrwydd mawr ar y dorf, gydag ymddanghosiad sydyn henafgwr parchus ymhen draw'r babell. Yr oedd yn hawdd deall oddiwrth y gipdrem gyntaf ar ei berson ei fod yn ddyn o nôd. Gyda'i ben mawr crwn, ei dalcen uchel, ei lygaid treiddiol, ei gorff teneu, lluniaidd, ei farf wen, hirllaes, ac yn enwedig ei bresenoldeb urddasol. pan yn gwynebu torf,—gellid gweld ar unwaith fod William. Wroth,—canys efe oedd y gŵr,—wedi ei fwriadu i fod yn apostol.

Dyna'r syniad ffurfiodd Delyth Kyffyn am dano ar ol munud. neu ddwy o sylwi. Nid oedd dim yn ei wisg na'i ymddanghosiad yn peri iddi ei gymharu a'i gyferbynu am foment â'r offeiriad Pabaidd oedd yn adnabyddus iddi, ac eto gwelaj ynddo ei delfryd uchaf o broffwyd Duw, ac o apostol Iesu Grist.

Pan ddechreuodd lefaru, teimlai ei hun yn nesu ato bron yn anymwybodol. Yr oedd ei genadwri mor newydd fel na fynnai golli gair. Ymhen ychydig, eglura beth yw eglwys, hanfodion. eglwys, natur eglwys, amcan eglwys. Dengys pa fodd y mae ei syniad ef yn sylfaenedig ar yr Ysgrythyr, ar eiriau Crist, ac ar ddysgeidiaeth yr Apostolion. Rhydd hanes eglwysi y Testament Newydd. Cyferbynia symledd a phrydferthwch y syniad hwn. o'i eiddo ef â'r syniad oedd yn cyfrif am Eglwys Sefydledig ei vlad ei hun, ynghydag Eglwysi Groeg a Rhufain. Ystyr eglwys, n ol Wroth, oedd,—"Cynulliad o Gristionogion yn uno â'u ilydd mewn un lle i addoli Duw." Wrth egluro ei hawl ef a'i ganlynwyr i ffurfio eu hunain yn eglwys, ni ddywedai yr un gair bychan am yr awdurdodau Eglwysig a'i taflodd ar yr heol yn ei henaint a'i benwyndod, ac ni wnai un cyfeiriad chwerw at y sefydliad oedd efe wedi cefnu arno. Enillodd ei ysbryd mwyn a maddeugar ugeiniau o galonnau yn y dorf, a chymaint oedd dylanwad ei bregeth fel na theimlai yr eglwyswr mwyaf selog, na'r Pabydd mwyaf penboeth yn bresennol, yr awydd lleiaf i'w wrthwynebu, hyd yn oed pan oedd yn dweyd pethau a elent dan wraidd eu holl broffes.

Wedi i'r apostol parchus eistedd, cymerwyd ei le gan ŵr ieuanc o ymddanghosiad a chymeriad hollol wahanol. Clywodd Delyth y bobl yn ei hymyl yn dweyd mai Walter Cradoc oedd, a bod Esgob Llandaf yn ei gashau gymaint fel y galwodd ef yn " ddyn. ieuanc beiddgar ac anwybodus." Gallai Delyth weld ar unwaith ei fod yn feíddgar. Llefarai am bechod a phechaduriaid yr oes a'r gymdogaeth gyda'r hyfdra mwyaf. Condemniai eu harferion. drygionus yn y modd mwyaf diarbed. A desgrifiai ymddygiadau anheilwng rhai ohonynt mewn iaith mor finiog, nes oedd ei eiriau yn gwynio eu cydwybodau fel halen ar gig noeth. Gwelai Delyth lawer o'r coegwyr ieuainc o'i hamgylch yn gwingo dan y mangelliadau, a chlywai hwy yn bygwth "torri pen" y pregethwr, a'i orfodi i fwyta ei eiriau; a chyn pen hir gwelai rai ohonynt yn taflu wyau drewedig ato, ac ereill yn gyrru eu cŵn i gyfarth er ceisio ei ddistewi. Ond nid oedd y pregethwr ieuanc yn gofalu fawr am yr wyau, na'r cŵn, na'r geiriau câs; os dim, pregethai yn fwy cofn, a chondemniai yn fwy llym po fwyaf o wrthwynebiad gaffai.

Yn sydyn, gwelodd Delyth rywbeth wnaeth i'w chalon sefyll, a'i gwyneb welwi fel un ar ddarfod am dani! Yn ei hymyl yr oedd nifer o ddynion ieuaine perthynol i'r dosbarth a elwid yn "foneddigion y sir." Creaduriaid balch, stwrllyd ac anystyriol, oedd y rhan fwyaf ohonynt, wedi dyfod yno i gael difyrrwch, ac yn gofalu dim mwy am grefydd na'r cŵn a'u canlynent. Ag eithrio un o'u nifer, ymddanghosent yn weddol ddiddrwg a difalais. Ond yr oedd yr eithriad wedi dyfod yno gydag amcan melldigedig, ac yr oedd yn benderfynol o'i gyflawni. Pan oedd. Meistr Cradoc yn cynhesu at ei waith o gondemnio pechodau poblogaidd yr oes, yr oedd mynegiant gwyneb y gŵr ieuanc hwn. yn ofnadwy. Clywodd Delyth ef fwy nag unwaith yn ceisio darbwyllo ei gyfeillion i wneyd rhywbeth nad oeddent yn barod i'w gyflawni. Rhegai, cablai, a gwawdiai yn barhaus. O'r diwedd, tynnodd lawddryll o'i logell, a dywedodd yn fygythiol. wrth y cwmni,—

"Os bydd un o honoch yn amharod i ruthro pan roddaf yr amnaid nesaf, caiff hwn ei anelu ato ef, yn lle at y diafol acw!

Gwelodd Delyth ei fod wedi cynllunio i ruthro'r llwyfan, ac yn y cynhwrf a'r rhuthr, i anafu, os nad lladd, y pregethwr ieuanc. Yn ei braw, trodd at y fan lle safai y dyn ieuanc arall oedd wedi tynnu ei sylw,—y dyn ieuanc ddaeth yno yng nghwmni ei dad oedrannus, ac heb gymeryd hanner eiliad i ailfeddwl, cafodd ei hun yn rhoi ei llaw ar ei fraich, ac yn edrych ym myw ei lygaid; ac wedi boddloni ei hun ei fod yn un i ymddiried ynddo, ac i droi ato am gynhorthwy effeithiol mewn adeg gyfyng, hysbysodd ef mewn llais distaw o'r hyn a welodd ac a glywodd. Mynegodd ei hofn, os nad atelid hwy, y byddai i'r dynion ieuainc a'r gwynebau maleisddrwg gerllaw gyflawni rhyw anfadwaith dychrynllyd, os na thywalltent waed a chymeryd bywyd.

A hi eto'n llefaru, rhuthrodd deg neu ddeuddeg o'r dynion y cyfeiriai atynt ar garlam heibio iddi yng nghyfeiriad y pregethwr, gan floeddio a wbain ac udo fel nifer o wallgofiaid. Gwelodd y cawr ieuanc y sefyllfa mewn amrantiad, ac heb oedi hyd yn oed i egluro ei fwriad i'w dad, llamodd yn llythrennol ar ol y giwaid, a gwthiodd ei hun drwy eu canol gan gyrraedd y llwyfan mewn pryd i wynebu arweinydd y gethern, yr hwn oedd yn y weithred o godi ei law ac anelu ei lawddryll at Cradoc. Heb yngan yr un gair gafaelodd yng ngwarr y dyhiryn, cododd ef gryn lathen a hanner oddiar ei draed, a thaflodd ef, fel taflu tywarchen, trwy yr agoriad tu ol iddo i fôn y, clawdd. Cynddeiriogodd aelodau ereill yr haid i'r fath raddau pan welsant hyn, fel y rhuthrodd y gweddill yn un corff ar y pregethwr a'i amddiffynydd. Edrychai pethau yn ddifrifol o fygythiol am funud neu ddwy. Ond gan fod y pregethwr yn digwydd bod mor gryf o gorff ag oedd feiddgar ei ysbryd, trodd at ei ymosodwyr, a chan efelychu ymddygiad ei amddiffynydd, gafaelodd yn eu gwarrau bob yn ddau â'i ddwylaw cryfion, a thaflodd hwy yn ddiseremoni allan trwy'r un agoriad a'u harweinydd, fel pe baent nifer o blant drygionus wedi beiddio codi yn erbyn eu meistr yn yr ysgol. Wedi iddynt glirio'r terfysgwyr, edrychodd y pregethwr a'r dyn ieuanc oedd, yn ol pob tebyg, wedi achub ei fywyd, ar eu gilydd am eiliad, a dywedodd y blaenaf mewn llais. hollol ddigyffro,—

"Os arhosi di yn y fan yma am ychydig, gyfaill, mi orffennaf i fy mhregeth."

Atebodd y dieithrddyn ar unwaith y gwnai felly, ac aeth Cradoc ymlaen â'i genadwri fel pe na bai dim wedi digwydd. Ond er iddo ail afael yn ei gynulleidfa mewn modd rhyfeddol a chael y fath hwyl wrth gymhwyso gwirioneddau mawrion yr Efengyl at eu cydwybodau, nes yr anghofiodd y dorf, am y tro, yr ymosodiad ar ei fywyd, ni thynnodd Meistres Kyffyn ei llygaid am foment oddiar y dyn ieuanc ruthrodd ar ei chais hi i wyneb y fath dorf o ddyhirod llofruddiog, ac a brofodd ei hun yn gryfach na'u hanner gyda'u gilydd. Trodd y digwyddiad allan yn brif fendith ei oes, oherwydd i'r agweddau yma ar ei ymddygiad dynnu cymaint o sylw y foneddiges ieuanc nes iddi barhau i edrych arno yn lled graff am gryn ysbaid. A hi eto'n sylwi'n fanwl ar fynegiant cyfnewidiol ei wynepryd, tra'n cymhwyso geiriau tanllyd y llefarwr at ei gydwybod ei hun, gwelodd fod arweinydd y gethern, gafodd eu taflu allan mor ddiseremoni trwy y drws, wedi dod ato'i hun, a chodi ar ei draed, ac yn chwilio am le a chyfleusdra i ymosod ar y pregethwr a'i amddiffynydd yn llechwraidd o'r tu ol i'r llwyfan. Yr oedd y llwfrddyn gwael mor feddw erbyn hyn fel yr oedd yn hollol ddiofal pwy oedd yn gwylio ei symudiadau nac yn gwrando'i fygythion.

Yn gweld oddiwrth ei symudiadau llechwraidd a'i wên ddieflig ei fod yn bwriadu dialu ar yr hwn a'i gwnaeth yn chwarddgyff i'r dorf, gosododd Delyth ei hun mewn safle i'w wylio'n fanwl. Ac nid cynt y gwnaeth hynny, nag y bu bron a llewygu'n farw gan ddychryn wrth weld yr adyn yn anelu ei lawddryll, yn syth at gefn ei elyn. Munud arall, a buasai, yn ol pob tebyg, wedi ei saethu'n farw, ond cyn i chwarter y funud fynd heibio, adfeddiannodd y ferch ddewr ei theimladau, a thaflodd ei hun yn gorfforol ar y creadur cythreulig, a rhoddodd ysgrech am gynhorthwy, nes i holl gymoedd yr ardal adseinio ei llais, a phob aelod o'r dorf fawr neidio oddiar ei draed. Yn yr ymdrech rhyngddi â'r adyn llofruddiog, aeth yr ergyd allan o'r lawddryll, ac ehedodd y fwled rhwng ei braich chwith a'i chorfi, gan gymeryd darn o gnawd y fraich ymaith. Cymerodd y cyfan le mewn ychydig eiliadau, ac yr oedd y cawr ieuanc yr anelwyd at ei fywyd ar un ochr iddi, a'r pregethwr ieuanc ar yr ochr arall, cyn i neb braidd gael amser i sylweddoli beth ddigwyddodd. Pan welsant waed y ferch yn lliwio ei gwisg, bu bron iddynt a rhoi terfyn ar fywyd y filain a'i tywalltodd. Ac oni bai i Meistr Wroth, a'r henafgwr y soniasom am dano eisoes, ymbil arnynt atal eu dwylaw, mae'n amheus a gawsai y creadur adael y fan yn fyw. Er fod ei gwaed yn rhedeg yn gyflym, a'i braich mewn poen angerddol, ni chollodd Meistres Kyffyn ei hunanfeddiant, am un foment. Tra'r oedd ei morwyn, a merched ereill o'i hamgylch, wedi dychrynnu gymaint nes oeddent yn rhy gynhyrfus i wneyd un math o ymdrech i gynorthwyo y ferch glwyfedig, yr oedd Meistres Delyth ei hun mor hunanfeddianol fel y dechreuodd rwygo llawes ei gwisg i gael gweld beth oedd natur a maint y clwyf.

Wedi gweld achosydd yr holl gynhwrf, ynghyda'i ganlynwyr, yn ddiogel yn nwylaw'r awdurdodau, daeth Meistr Cradoc a'i amddiffynydd yn syth i ganol y cylch oedd wedi ei ffurfio o amgylch y foneddiges ieuanc ddieithr, a phan welodd yr olaf y gwaed yn rhedeg o'i braich, a neb yn gwneyd dim i'w chynorthwyo, meddianwyd ef gan deimladau rhyfedd, ac heb aros munud i ofyn cwestiwn i neb, gafaelodd yn y fraich glwyfedig fel un yn hollol gyfarwydd â gwneyd pethau o'r fath, ac heb gymaint a gofyn ei chaniatad, erchodd i'r ferch ieuanc eistedd ar fainc gyfagos, a phrysurodd fel un yn deall ei waith yn drwyadl i olchi a rhwymo y clwyf. Ymhen ychydig, yr oedd wedi symud. pob arwydd o'r gwaed oddiar ei gwisg, wedi gosod y fraich glwyfedig yn gysurus, wedi llwyddo i gael gan Meistres Kyffyn. i yfed rhywbeth o gostrel oedd yn digwydd bod yn ei logell; ac wedi ei gosod i eistedd rhwng ei dad ac yntau mewn cerbyd oedd yn eu haros ar ymyl y dorf, gyda'r forwyn a'i was ei hun y tu ol, gyrrodd y cerbyd yn gyflym i gyfeiriad Casnewydd. Teithiasant yn agos i filltir o'r ffordd cyn i'r un ohonynt ddweyd. gair.

Pan oedd y distawrwydd wedi dod yn boenus, a Meistres Delyth wedi gwneyd ei meddwl i fyny i'w dorri â rhyw ofyniad, bydded y canlyniadau both fyddent, rhagflaenwyd hi gan yr hen foneddwr, yr hwn a ofynnodd i bawb ohonynt yn gyffredinol,—

"Pwy oedd y gwaelddyn yna fu mor agos i wneyd ei hun yn lofrudd ddwywaith heddyw?"

Atebwyd ef gan y gwas, yr hwn, mae'n debyg, oedd yr unig un yn bresennol wyddai ddim am dano,—

"Nai ydyw i Syr Nicholas Kemys o Gefn Mably. O leiaf, dyna fel yr adnabyddir ef yn y sir. Ond nid yw yn debyg mewn dim i'w ewythr teilwng, yr hwn a berchir gan bawb. Rhyw ysgelerddyn yw y nai sydd yn treulio'i holl fywyd mewn oferedd. O'r braidd y mae yna unrhyw weithred gythreulig yn cael ei chyflawni yn y sir nad yw ef yn dal rhyw gysylltiad â hi. Dywed. y rhai sydd yn ei adnabod nad oes yr un pechod y gall dyn ei gyflawni nad yw ef yn euog o hono. Ac ar ol ei weld a'i glywed heddyw, y mae yn hawdd credu mai un felly ydyw."

"A phwy oedd y ffyliaid ieuainc oedd yn ei ganlyn, ac mor barod i ufuddhau i'w orchmynion?"

"O, meibion ydynt, gan mwyaf, i foneddwyr yr ardal a masnachwyr y dref."

"A beth oedd amcan eu hymosodiad ar y pregethwr?"

"Yn ol a ddeallais i, wedi ffyrnigo y maent wrth Meistr Cradoc oherwydd ei fod mor lawdrwm ar eu pechodau, a'u drwg arferion. Mae'n debyg iddo fod trwy y wlad y misoedd. diweddaf yma yn dynoethi ymladdfeydd ceiliogod, chware pêl ar y Sul, cyfeddachau a noswylio canu, ac y mae wedi dod ar draws Breddyn Kemys a'i gynffonwyr mor aml, nes y credant ei fod wedi ei wneyd yn brif bwynt ei fywyd i'w herlid hwy, ac y maent wedi ymdynghedu i roddi atalfa arno."

Trwy ei lofruddio?"

Na, buasent yn ddigon boddlon pe gallent ei anafu gymaint fel nas gallai fynd ymlaen â'i bregethu."

"Nid ydynt amgen na nifer o lwfrgwn gwael a diegwyddor," sylwai Meistres Delyth.

"Y maent yn waeth na hynny," ategai gyrrwr y cerbyd, "Oni bai i ti ymyrryd gyda dewrder nas amlygir ond gan yr arwresau gwrolaf, buasent yn llofruddion."

Cochodd Meistres Delyth fel rhosyn Mehefin pan glywodd y fath eiriau canmoliaethol o enau distaw y gyrrwr, ac ni ddywedodd air arall hyd nes iddynt gyrraedd y Castell.

Mynnodd yr hen foneddwr ei hebrwng i bresenoldeb ei thad, ac eglurodd iddo yr helynt y buont ynddo, a'r modd yr ataliwyd tywallt gwaed gan ddewrder ei ferch.

"I bwy," gofynnodd y Cwnstabl, yn swrth ac yn sarrug, yr wyf yn ddyledus am ddwyn fy merch adref o fysg y fath ffyliaid penboeth?"

"I Syr Urien Owain, a'i fab Ifor. Ond Meistr Cwnstabl, heblaw y dyhirod a enwyd, nid oedd yno fawr o benboethiaid." "Yn ol fy nhyb i, dyna oedd pawb ohonynt, yn enwedig Wil Wroth a Wat Cradoc. A phe bai Breddyn Kemys wedi llwyddo i roddi bwled neu ddwy trwy eu tafodau gwenwynllyd, buaswn i yn un o'r rhai fuasai yn cyfrif y fath weithred yn wasanaeth i wir grefydd."

"Ofnaf nad wyf yn dy ddeall."

O wel, Pabydd uniawngred wyf i, Syr Urien, ac nid wyf yn credu mewn caniatau i bob math o benboothyn gyhoeddi ei syniadau am grefydd pan a lle y mynno."

'Rwy'n gweld. Nos dda, Meistr Cwnstabl. Pabydd. uniawngred neu beidio, y mae dy ferch yn wir arwres."

Cyn ymadael, llwyddodd Ifor Owain i gael gafael yn llaw Meistres Delyth, ac i ddweyd yn ei chlust, heb i neb i'w weld na'i glywed,—

"Yr wyf yn ddyledus i ti am fy mywyd! Nid anghofiaf am funud gan bwy, na pha fodd, y'm gwaredwyd. Ac yr wyf yn mynd i alw yn y Castell bob dydd nes bydd dy fraich wedi gwella, er gwaetha, wel, er gwaetha'r Pab a'i holl Gardinaliaid."