Ifor Owen (nofel)/Pennod IX

← Pennod VIII

Ifor Owen (nofel) gan Henry Emlyn Thomas (Emlyn)

Pennod X →

Pennod IX.

DRANNOETH, ar ol ymweliad canol-nosawl Wil Pilgwenlly, teimlodd Ifor Owain ei hun yn rhy wael i adael ei wely. Nid oedd ef ei hun, na neb arall, yn cofio iddo fod yn wael erioed o'r blaen. Fel rheol, yr oedd ei iechyd yn berffaith, a'i nerth corfforol, fel eiddo ei dad a'i deidiau o'i flaen, bron yn ddihysbydd. Ond y bore hwn yr oedd yn wael drwyddo. Nis gallai edrych ar fwyd, nis gallai godi ei ben oddiar y gobenydd, ac nis gwyddai bob amser â phwy oedd yn ymddiddan, na pha beth a twriadai ddweyd.

Er fod hen ŵr oi dad mewn gwth o oedran, ac ar brydiau yn wan ac arafaidd ei gamrau dan bwysau'r blynyddau, yr oedd ei alluoedd meddyliol cystal a phan oedd yn ddeugain oed. Gwelodd ar unwaith mai nid anhwyldeb cyffredin oedd wedi cymeryd gafael yn ei fab. Wedi sylwi ychydig ar ei lafar, ei ruddiau fflamgoch, a chryndod ei gorff, holodd ef yn fanwl, ac er nas gallai gael ond atebion hanerog oherwydd y cyflwr oedd ynddo, daeth Syr Urien i'r farn fod ei fab yn dioddef oddiwrth rhyw glefyd hollol anaturiol, a achosid oherwydd. cymeryd rhywbeth gwenwynllyd. Nid cynt y daeth i'r casgliad hwn nag y gyrrodd ei was ar garlam i 'mofyn meddyg o'r dref. Dedfryd hwnnw ar y selni rhyfedd oedd," Wedi cymeryd gwenwyn yn ddiarwybod, neu gael ei wenwyno yn fwriadol Yr olaf yn fwyaf tebyg."

Cafwyd allan ar ol holi ychydig pwy fu yn ei gwmni y nos flaenorol. Yr oedd Ieuan, gwas personol Ifor, yn adnabod Will Pilgwenlly yn dda, ac yn gwybod ei fod yn fath o was neu ddirprwywr i Sesyl Ifan, Llandâf, ond nid oedd ganddo y drychfeddwl lleiaf beth allai amcan ei ymweliad â'i feistr fod. Fodd. bynnag, pan ofynnodd y meddyg os oeddent ar delerau cyfeillgar, gan ryw hanner awgrymu y gallai y gwenwyn fod wedi cael ei roddi ryw ffordd gan yr ymwelydd nosawl hwn, fflamiodd Ieuan gan eiddigedd dros gyfaill ei feistr, a dywedodd,-

"Na, nid dyn i roi gwenwyn i neb oedd y dyn fu yma neithiwr, ond os ydych am gael allan pwy sydd wedi gwenwyno fy meistr, dyna'r dyn tebycaf o bawb wn i am dano yn yr ardal hon i roi ei fys ar yr euog."

Rhoddodd Syr Urien ei gydsyniad ar unwaith i Ieuan fynd i Landâf i 'mofyn Wil. A chyn pen teirawr yr oedd wedi cyrraedd Glan y Don, ac wedi cymeryd y sefyllfa i fewn yn hollol. Gwyddai fod Breddyn Kemys wedi cael y blaen arno ryw fodd yn yr amgylchiad hwn, a gwelai ei fod wedi cael offeryn cyfrwys i'w gynorthwyo i wneyd ymosodiad nad oedd ei rybudd ef wedi bod o un math o gynhorthwy i roddi ei gyfaill ar ei wyliadwriaeth rhagddo. Yr oll a ddywedodd ar y pryd oedd ei fod wedi cymeryd gwenwyn rywbryd neu gilydd, a'i fod yn fwy na llawn bryd i'w gael allan o'i gyfansoddiad. Wedi cael ar ddeall fod y meddyg wedi treio dau neu dri o bethau i'r amcan hwnnw, ac wedi methu, edrychodd Wil yn wyllt am ennyd, ac yna yn sobr ac yn ofnus. Wedi sylwi'n hir ar wyneb Ifor, a methu gweld un arwydd o ymwybodolrwydd, gafaelodd yn ei law, a galwodd arno wrth ei enw, ond erbyn hyn nid oedd ein gwron yn medru ateb i'w enw ei hun. Anadlai'n drwm ac afrwydd, cadwai ei lygaid yng nghau, a gruddfanai yn awr ac yn y man fel un mewn poenau dirdynol. Wedi llwyr argyhoeddi ei hun ei fod yn iawn ynghylch achos cyflwr peryglus ei gyfaill, gofynnodd Wil yn awdurdodol i bawb fynd allan o'r ystafell heblaw Ieuan a Syr Urien. Wedi cael yr ystafell yn glir, trodd at Syr Urien a dywedodd,

"Syr Urien, pe bai dy fab yn ymwybodol o'i sefyllfa, ni phetrusai funud i roddi ei holl ymddiried ynnof fi am achub ei fywyd. Wnei di yr un peth?"

"Wyt ti'n proffesu y medri lwyddo ar ol i'r meddyg fethu?"

"Na, nid wyf yn proffesu dim. Ond os rhoddi di awdurdod i mi,—awdurdod un sydd yn ymddiried ynnof yn hollol,—gwnaf fy ngore i achub bywyd dy fab."

"Pam na wnei di gydweithredu â'r meddyg?"

"Mae gennyf amryw resymau. Y cyntaf a'r cryfaf yw fod gennyf le i gredu mai nai Syr Nicholas Kemys sydd wrth wraidd yr erchyllwaith hwn, a chan fod ein cyfaill yn yr ystafell nesaf yn feddyg teuluol i Syr Nicholas, yn gystal a chyfaill personol, gwell gennyf fi ei le na'i gwmni tra'n gwneyd ymholiadau ac ymchwiliadau er cael allan trwy ba offeryn y rhoddwyd y gwenwyn yng nghorff dy fab."

Wrth weld yr hen ŵr yn petruso, mentrodd Ieuan ddweyd wrtho y gwyddai ef fod Meistr Ifor yn edrych ar Wil fel dyn y gallai ymddiried ei fywyd iddo, a'i fod bob amser yn cyfeirio ato fel un yr oedd ganddo syniad uchel am ei ddaioni a phurdeb ei amcanion.

Ar hyn, rhoddodd Syr Urien ei gydsyniad, gan erfyn ar Wil i wneyd popeth a allai heb oedi munud yn hwy er achub ei anwyl a'i unig fab.

Wedi gweld cefn y meddyg, mynnodd Wil afael ar y faril oedd yn cynnwys y mêdd o ba un yr yfodd Ifor gwpanaid yn ei gwmni ef y noson flaenorol. Aroglodd ef yn ofalus, a chafodd ar unwaith fod yna elfen ynddo na ddylai fod. Esboniodd yn fyrr i'r ddau ddyn mai yn y mêdd yr oedd y gwenwyn, a'i fod, yn ol pob tebyg, wedi cael ei osod ynddo yn ddiweddar. Dywedodd wrthynt fod ei gyfaill wedi arllwys dau gwpanaid o'r llestr y noson flaenorol, un iddo ef, ei ymwelydd, ac un iddo'i hun. Eglurodd pa fodd y bu na yfodd ef ei ran,—am nad oedd un amser yn hoffi mêdd. Eglurodd ymhellach nad oedd o un diben rhoddi cyfogydd i berson oedd wedi colli ei ymwybyddiaeth dan effaith gwenwyn i'r graddau yr oedd Ifor wedi wneyd, a datganodd ei syndod at y meddyg yn peryglu bywyd y dioddefydd i'r graddau y gwnaeth trwy geisio ei orfodi dair gwaith i gymeryd un. Yna gofynnodd am ddistawrwydd, ac ymroddodd i'r gorchwyl o gael Ifor i lyncu rhyw gyffeiriau oedd wedi ddwyn gydag ef. Wedi llwyddo yn ei amcan, a gosod yr hen Farwnig i wylio symudiadau ei fab, a'u hysbysu iddo ef,—er mwyn i'r hen ŵr gael teimlo ei fod yn cymeryd rhyw ran yn yr ymdrech i achub ei fywyd, trodd at Ieuan ac erchodd iddo ymholi pa allanolion a dalodd ymweliad â Glan y Don yn ddiweddar, beth oedd eu neges, a phwy fu yn dal pen rheswm â hwy, a rhoddodd ef ar ei wyliadwriaeth i beidio hysbysu neb o amcan ei ymholiad a'i ymchwiliad, ac i gadw yn ddirgel y ffaith fod Meistr Ifor wedi ei wenwyno.

Ymhen ychydig, dychwelodd Ieuan i'r ystafell a golwg dyn wedi ei gynhyrfu drwyddo arno. Wedi cael amnaid oddiwrth Wil y gallai fynegu ffrwyth ei ddarganfyddiad, dywedodd,

"Bu Malen Ddu y swyn-wraig o Gaerwent yma."

"Yr oeddwn yn meddwl mai ei gwaith hi ydoedd. Pa fodd y cafodd afael ar faril mêdd Meistr Ifor?"

Cochodd Ieuan hyd ei glustiau yng ngwyneb y gofyniad hwn, a meddyliodd Wil am foment fod Malen wedi ei ddefnyddio ef, mewn rhyw fodd neu gilydd, i wenwyno mêdd ei feistr, ond symudwyd ei amheuaeth ar unwaith pan aeth Ieuan ymlaen â'i stori,

"Y mae yma forwyn ieuanc." meddai, "o Gaerwent, merch dda, rinweddol, a hollol ddiniwaid."

"Merch sydd wedi ennill serch Ieuan Rolant. Wel, paid dychrynnu. Mae'n bosibl iddi fod yn llawer mwy diniwaid a di-feddwl drwg na thi na minnau, ac eto bod yn offeryn yn llaw Malen Ddu i roi'r gwenwyn yn y faril fêdd. Nid yr offeryn wyf am gyrraedd, ond yr ellylles roddodd yr offeryn ar waith. 'Rwy'n digwydd gwybod fod Malen Ddu yn gyfarwydd â gwenwyno pobl. Mae pump neu chwech o bersonau oedd yn cymeryd yr un olwg ar bynciau cyhoeddus a dy feistr wedi cael eu symud o'r ffordd yn lled sydyn yn ddiweddar, ac yr oedd rhyw gysylltiad rhwng y ddewines o Gaerwent â theulu, neu â chymdeithion, pob un ohonynt; ond hyd yma y mae wedi bod yn rhy gyfrwys yn ei symudiadau i neb allu profi ei chysylltiad â'r marwolaethau. Ond dyma ni bellach ar ei sodlau. Cawn afael ynddi'n awr. Ac y mae'n hen bryd. Dywed wrth dy ddyweddi, Ieuan, beth sydd wedi digwydd. Dangos iddi'r perygl y mae wedi gosod ei hun ynddo. Ar ol i ti lwyddo i roi golwg glir iddi ar y gosb a haedda, rho ar ddeall iddi y bydd pawb yn ei chyfrif hi yn hollol ddiniwaid ond iddi gyffesu pa fodd a pha bryd yr anogodd Malen Ddu hi i gyflawni yr anfadwaith sydd bron wedi lladd dy feistr. Ar ol i ti ei chael yn barod i adrodd yr hanes, tyrd a hi yma i bresenoldeb Syr Urien."

Yn y cyfamser, dechreuai y pethau oedd Wil wedi weinyddu i'r claf gael effaith ffafriol arno. Anadlai yn fwy naturiol, gruddfanai lai, a chiliai'r gwrid fflamgoch yn araf o'i ruddiau. Wrth weld yr arwyddion hyn, darbwyllwyd yr hen Farwnig i adael yr ystafell er cael clywed stori Gwyneth Rhys,—y forwyn oedd Malen Ddu wedi ddefnyddio i wneyd ei gwaith.

Pan welodd Wil Gwyneth, hawdd ganddo ddeall pa fodd yr enillodd hi galon bachgen fel Ieuan. Nid oedd gwyneb prydferthach na mwy agored gan yr un forwyn yn sir Fynwy. Hyd yma, nid oedd wedi cyfaddef dim ond fod Malen wedi bod yng Nglan y Don yn ddiweddar, ac iddi fod yn ymddiddan â hi. Gofynnodd Wil i Syr Urien a Ieuan, heb i Gwyneth ei glywed, am iddynt adael y mater o groesholi y ferch yn hollol yn ei law ef, gan y gwyddai ef ddau neu dri o bethau nas gwyddent hwy. Ei sylw cyntaf oedd,—

"Wel, Gwyneth, mae'n ddrwg gennyf ddweyd wrthyt fod y peth roddaist ym maril fêdd Meistr Ifor echdoe wedi ei wenwyno, a'i fod yn y fath gyflwr, fel os na wnei frys mawr i ddweyd wrthym bopeth a wyddost yn ei gylch, 'rwy'n ofni y bydd farw."

Cafodd y greadures dlos gryn orchwyl i beidio ysgrechian pan glywodd hyn, ond, gydag ymdrech gref, cadwodd ei genau yng nghau, ac ni ynganodd air.

"Wrth gwrs," meddai Wil, mewn llais caredig, a chyda gwên swynol, "wyddet ti ddim mai gwenwyn oedd, a wyddet?

Cyn iddi wybod beth oedd yn wneyd, atebodd,—"Ar fy llw, ni wyddwn i!"

Heb ddangos un gradd o falchder ei fod wedi ei dal, aeth Wil yn ei flaen yn dawel,

"Oni thyngodd Malen wrthyt mai gwlybwr oedd er ei gyffroi i ddatgan ei serch wrth ferch oedd ymron marw o gariad tuag ato?"

"Do."

"Ac oni thyngodd hefyd mai y ferch dorcalonnus honno oedd wedi erfyn arni i ddyfod yma i wneyd hyn â Meistr Ifor oherwydd fod ei ddistawrwydd yn ei lladd?"

"Do."

"Ac oherwydd dy fod yn teimlo i'r byw dros y ferch druenus, fe ufuddheaist iddi, a rhoddaist y gwlybwr yn y mêdd?"

"Do."

"Wedi i ti ddod yn ol a'i sicrhau dy fod wedi cyflawni ei dymuniad, gwnaeth i ti dyngu llw ofnadwy ar Feibl mawr dy feistr na ddywedet air wrth neb am yr hyn a wnest, beth bynnag ddigwyddai———?"

Erbyn hyn, daeth termau y llw ofnadwy hwn mor fyw i gôf y forwyn, druan, fel yr edrychai bron yn barlysedig gan ofn.

"Paid dychrynnu," meddai Wil, yn ei lais mwyaf tawel a charuaidd, chaiff hi ddim dy niweidio yn y mesur lleiaf."

Wedi ei holi ychydig ymhellach ar dri neu bedwar o faterion mewn cysylltiad â bwthyn Malen Ddu yng Nghaerwent, a'i rhybuddio i gadw'r holl ymdrafodaeth am ymweliad y swynddewines, selni Meistr Ifor, ac ymddiddanion y bore hwnnw, yn hollol ddistaw, cafodd ddychwelyd at ei gwaith gyda gwarantiad arall ar ran Wil na ddigwyddai dim niwed iddi oherwydd y cyffesiadau a wnaeth.

Bu Ifor mewn cyflwr o anwybodolrwydd am ddyddiau lawer, a phan ddaeth i ryw fesur ato ei hun ymhen mis o amser, ac ar ol gofal ac ymdrechion diflino Wil a'i was Ieuan, yr oedd mor wan a dihwyl, fel nad oedd bosibl cadw ei sylw yn hir ar ddim na neb. Cymerodd y meddyg o'r dref yn ganiataol, gan iddo ef fethu a'i ddwyn yn ol i ymwybodolrwydd ei hun, a chan nas gallai gael dim o'i hanes yn olynol i'w ymweliad, ei fod wedi marw. Dywedodd hynny wrth rywun, ac aeth y newydd drwy'r dref a'r ardal mewn ychydig amser, a chredwyd ef gan bawb a'i clywodd. Yr oedd taenu y sôn am farwolaeth Ifor yn cyduno i'r dim â dyfeisiadau Wil Pilgwenlly i gael gafael ar Malen Ddu, a thrwyddi hi, y giwaid oedd y tu ol iddi, ac yn ddigon hyf a dieflig i gymeryd bywydau y neb a feiddient groesi eu cynlluniau, neu a anghytunent â'u golygiadau ar bynciau gwleidyddol y dydd. Tra'r oedd Wil yn berffaith sicr yn ei feddwl ei hun mai Breddyn Kemys oedd wedi rhoi Malen Ddu ar waith i wenwyno Ifor Owain, hanner gredai hefyd fod yna bersonau mwy cyfrwys na Malen wrth gefn y gwaith o "symud" pedwar neu bump o arweinwyr a noddwyr y blaid Seneddol yn yr ardal yn ddiweddar.

Tra'r oedd pawb o gwmpas tref Casnewydd yn credu fod Meistr Ifor Owain wedi marw yn sydyn, ac yn eu plith Breddyn Kemys a'i gynffonwyr, yr oedd Meistres Delyth Kyffyn wedi cael gair ar bapur un bore dan ddrws ei hystafell wely mewn llawysgrifen ddieithr a'r geiriau canlynol arno,

"Paid credu gair o'r son am farwolaeth Ifor Owain. Gwnaeth ei elynion eu gore i'w ladd, a buont bron llwyddo. Ond y mae yn fyw. A phan ga wellhad o'r selni a'r gwendid gynyrchwyd gan eu hymosodiad, daw yn ol i gyfrif â'i elynion, &c., &c. Cadw hyn yn hollol ddirgel, er mwyn Ifor."

Yr oedd gwendid corfforol ei fab ar ol codi o'i wely a dechreu symud o amgylch y tŷ mor fawr, a'i anhwyldeb neilltuol yn gyfryw, fel y penderfynodd Syr Urien ar gyngor Wil Pilgwenlly, ei gymeryd i sir Gaerfyrddin, iddo gael anadlu ei awyr genedigol, a newid golygfeydd ac amgylchiadau. Ond er pob ymdrech of eiddo ei gyfeillion, bu rai misoedd cyn iddo adennill yr hyn a gollodd trwy gais Malen Ddu i'w wenwyno.

Wedi gwneyd popeth a allai i'w adfer i'w gynefinol iechyd, rhoddai ei wir waredwr, Wil Pilgwenlly, ei fryd bellach ar gael gwybod y dirgelion oedd ym meddiant yr hen ddewines o Gaerwent. Gwyddai fod ganddo orchwyl anhawdd o'i flaen, oblegid yr oedd Malen, heblaw bod yn gyfrwys a hollol ddigydwybod, yn hen greadures faleisus a drwg. Yr oedd ei hofn ar bron bawb drwy'r sir, a chredai cannoedd y medrai gyda threm o'i llygaid fendithio neu felldithio y neb a fynnai. Yn wahanol i fwyafrif swyn—wragedd a "dynion hysbys" Cymru yr oes honno, medrai Malen ddarllen ac ysgrifennu. Ac yn ei ymhoniad i ddarllen ei chyfarwyddiadau i gyflawni ei gweithrediadau o hen lyfr mawr a chloriau duon yr oedd cuddiad ei chryfder fel dewines. Dyma hefyd pa fodd y dechreuwyd ei galw yn Falen Ddu.

Ond er y gwyddai Wil am ei holl gyfrwysdra a'i dichellion, nid oedd arno fymryn o'i hofn, am na chredai ddim mewn dewiniaeth o fath yn y byd. Fel llawer dyn call o'i flaen, ac ar ei ol, yr oedd ganddo ddamcaniaeth mai llwfrgwn oedd pob un o' tylwyth yma yn eu calonnau. Ar linellau y ddamcaniaeth hon y bwriadai Wil wneyd cynnyg teg i ddod i feddiant o'r dirgelion pwysig oedd yn guddiedig ym mynwes Malen Ddu.

Preswyliai Malen mewn bwthyn tô gwellt y tu allan i fur deheuol hen ddinas henafol Caerwent. Tyfai derwen fawr wrth bob pen i'r bwthyn, ac ymgodai twmpath uchel y tu ol iddo, dan yr hwn, yn ol Malen, yr oedd arweinwyr hen breswylyddion Rhufeinaidd y ddinas wedi eu claddu, ysbrydion y rhai a gyfathrachent â hi yn aml.

Trwy gynhorthwy Gwyneth Rhys, cafodd Wil ddesgrifiad manwl o ffenestr lled fawr yn nhalcen uchaf y tŷ,—ffenestr y llofft, yr hon ellid gyrraedd o ganghennau'r dderwen dyfai'r ochr honno, a thrwy ba un y bwriadai ef a Ieuan fynd i'r tŷ heb ganiatad ei berchen.

Wedi llawer o baratoi, daeth y noson benderfynwyd arni at ymgymeryd â'u hanturiaeth,—noson dywell, ystormllyd, a manteisiol ym mhob ystyr,—ac heb fawr iawn o drafferth, cafodd y ddau "gydfradwr eu hunain yn ystafell gysgu'r hen wrach oedd trwy ddichell a chyfrwysdra wedi gosod ei hofn ar filoedd o'i chyd-ddynion.