Ifor Owen (nofel)/Pennod V

← Pennod IV

Ifor Owen (nofel) gan Henry Emlyn Thomas (Emlyn)

Pennod VI →

Pennod V.

AETH rhai misoedd heibio ar ol i'r Cwnstabl Kyffyn ffurfio ei benderfyniad, ac yn ystod yr amser ni chafodd y bobl ieuainc yr un gipdrem y naill ar y llall. Mabwysiadodd Ifor bob dyfais allasai feddwl am dani er ceisio cael gwybod i ba le yr oedd Meistr Kyffyn wedi anfon ei ferch, ond methodd a chael gair o oglurhad, na'r un arwydd o gyfarwyddyd o un cyfeiriad.

Er nas gadawodd yr un diwrnod yn ystod y misoedd meithion hyn i fynd heibio heb wneyd rhyw fath o ymchwiliad am y ferch oedd erbyn hyn yn anwyl iddo, ni chyfyngodd ei weithgarwch i'r ymchwiliadau hyn mewn un modd. Yn y cyfamser, daeth i gyffyrddiad âg amrai o foneddigion ieuainc o safle yng Ngwent a Morgannwg oedd yn coleddu yr un syniadau ag yntau ar brif bynciau'r dydd, ac yn paratoi eu hunain ar gyfer yr adeg pan fyddai galw am eu gwasanaeth mewn rhyw ffurf fwy arwrol na thrwy ddatgan yn gyhoeddus pa beth oedd eu barn. Arferai y dynion ieuainc hyn gyfarfod yn aml, eithr yn ddirgel, yn nhŷ un Sesyl Ifan yn Llandaf. Nid oedd Meistr Sesyl yn bendefig, nac yn fab i un, ond yr oedd ganddo breswylfod dan gysgodion deri mawrion Llandaf y buasai aml i bendefig pur adnabyddus yn yr oes honno yn falch o'i feddu. O ran safle, maint, a phrydferthwch, cyfrifid cartref Sesyl Ifan yn un o'r rhai gore ym Morgannwg.

Fel llawer o'i gymdogion yn Llandâf, a Chaerdydd, a Sant Ffagan, yr oedd cydymdeimlad, Meistr Sesyl yn llwyr gyda'r Seneddwyr, a phe buasai ugain mlynedd yn ieuengach, ymunasai â Iarll Essex i ymladd, os byddai raid, dros hawliau'r bobl, a rhyddid crefyddol. Gan ei fod yn rhy hen i wneyd hyn, penderfynodd wneyd rhywbeth arall fuasai'n llawn cymaint of gynhorthwy yn y pen draw i'r achos a garai. Trwy gyfrwng un o gymeriadau rhyfeddaf a hynotaf ei oes, gwyddai yr hen foneddwr hanes pawb a phopeth fyddai yn cymeryd lle am filltiroedd oddi amgylch. Gwyddai pwy oedd y Teyrngarwyr a'r Pengrynwyr bron ym mhob sir yn Neheudir Cymru. Gwyddai, os byddai un o bleidwyr y Senedd mewn perygl, a phwy oedd yn cynllunio i'w erbyn, a beth oedd natur y cynlluniau. Gwyddai hefyd, yn well na neb arall, natur y ddealltwriaeth a fodolai rhwng arweinwyr y Teyrngarwyr Cymreig a Rupert ynghylch pa fodd, pa bryd, a pha le i ddechreu gweithredu pan gyrhaeddai y ddadl rhwng y Brenin a'r Senedd y pwynt a'i gorfodai i wrthdaro.

Fel y cyfeiriwyd, yr oedd yn ddyledus am y rhan fwyaf o fanylion y wybodaeth helaeth hon i gymeriad arbennig,—i Wil Pilgwenlly. Yr oedd Wil yn gymeriad mor eithriadol fel y mae yn rhaid i ni geisio rhoi desgrifiad o hono. O ran ymddanghosiad personol, yr oedd yn hollol anesgrifiadol. Byddai yn ormod gorchwyl i'r sylwedydd mwyaf craffus allu dweyd pa un ai dyn ieuanc ynte hen ŵr ydoedd. Llefarai ambell waith gyda'r fath wybodaeth a doethineb, nad oedd dim ond henaint a phrofiad fedrai roddi cyfrif am ei feistrolaeth ar y pynciau. Bryd arall, llefarai ac ymddygai yn union yr un fath a phe bai yn un o'r llanciau mwyaf direidus, anwadal, a dibrofiad yn yr holl fyd. Yr oedd ei ymddiddan yn gyfryw, yn awr ac yn y man, fel na ddychmygai neb ddoi i gyfarfyddiad ag ef, nad yn ddyn tlawd y ganwyd ac y magwyd ef, ond yr oedd yna adegau pan nas gallai'r Siluriad, neu Edmwnd Prys ei hun, fynegu ei syniadau mewn gwell iaith, nac ymddwyn yn fwy boneddigaidd. Carai roddi'r argraff i rai o'i gydnabyddion mai rhyw leban gwirion wedi ei hanner grasu oedd, a'i fod yn hawdd iddynt wneyd ffwl o hono. Llwyddodd i wneyd ei hun yn adnabyddus trwy yr holl fro fel math o ddigrifwas i Meistr Sesyl Ifan, nes yr edrychid arno gan fwyafrif ei gydnabyddion fel un nas gallai gymeryd golwg sobr ar ddim.

Fel bron pawb oedd yn ei adnabod yn weddol, cymerodd Meistr Ifor Owain yn ganiataol pan ddaeth i gyfarfyddiad âg of gyntaf, mai rhyw fwbach diymenydd ydoedd, ac fod ei feistr yn ei gadw o gwmpas ei dŷ o garedigrwydd pur. Aeth misoedd heibio heb i Wil ddeyd na gwneyd dim i newid yr argraff mewn un modd. Ond digwyddodd un diwrnod i Meistr Ifor fod yn marchogaeth allan i gyfeiriad Machen. Wedi mynd o hono ychydig tu hwnt i bentref Basaleg, daeth i fan lle rhedai'r ffordd trwy goedwig dew am gryn filltir. Yr oedd y deri mawrion a dyfent o bob tu i'r heol mor aml, mor frigog, ac mor dal, fel yr oedd braidd yn dywyll dan eu cysgodion ar ganol y dydd goleuaf. Dyna'r rheswm y gelwid yr ysmotyn hwnnw gan y bobl oddiamgylch yn "Gwm y Cysgodion." A dyna paham hefyd yr ofnai bron pawb o bobl yr ardal deithio y darn hwnnw o'r ffordd heb gwmni, hyd yn oed ar ganol dydd. Yr oedd Meistr Ifor yn marchogaeth yn bur araf dros y darn isaf o'r ffordd hon y diwrnod dan sylw pan glywai leisiau dynion,—lleisiau yn mynegu nwydau ffyrnig, a theimladau stormllyd dros ben. Clywai hefyd swn nifer o ergydion megis yn ateb eu gilydd yn gyflym, ac yn aml. "Ar garlam a thi, machgen i!" meddai wrth ei geffyl, ac ymhen ychydig o funudau daeth i'r fan lle 'roedd yr ymgyrch yn mynd ymlaen. Ar ganol y ffordd yn y man culaf, tywyllaf, a mwyaf unig, gwelai dri o ddynion ar dri o geffylau. Credodd ar unwaith mai lladron pen—ffordd oedd dau ohonynt. Gwisgent gotiau cochion, hetiau gwyrddion, a llodrau melynion gyda botymau disglaer, ond yr oeddent wedi duo eu hwynebau, a gwisgent wydrau tywyll er dieithro eu hunain. Ceisiai y ddau â'u holl egni daflu y dyn arall oddiar ei geffyl, ond er eu bod yn ddau ymhen un, methent yn lân a'i ddigyfrwyo; yn wir, yr oeddent mor bell o lwyddo, fel pan ddaeth Meistr Ifor yn ddigon agos i glywed ei eiriau, deallodd ei fod yn eu gwawdio, ac yn eu herio i wneyd eu gwaethaf. Pa fodd y buasai arno yn ddiweddarach, nis gwyddis, oblegid y funud y clywodd y lladron sŵn carnau ceffyl Ifor, yspardynasant eu hanifeiliaid, a diflanasant dros y clawdd i'r goodwig mewn eiliad, gan adael eu gwrthwynebydd i waeddi'n wawdlyd a buddugoliaethus ar eu hol,—

"Y lliprynod! Her i chwech o honoch y tro nesaf."

"Y ti, Wil Pilgwenlly, sydd yna?"

"Neb mwy pwysig, Meistr Ifor Owain."

"Pam 'rwyt yn eu gadael i ddianc, Wil? Tyred, gad i ni eu dilyn a'u dal."

"Na, gwynt da ar eu hol!" 'Ie, ond."

"'Rwyf wedi'm clwyfo!"

"Dy glwyfo, a thithau'n gwawdio mor galonnog, ac yn chwerthin mor iach!"

"I gadw'r diawled yn y tywyllwch."

"Druan o honot,—Wil!"

Yr oedd y creadur wedi ymladd mor hir, ac wedi cadw i fyny ymddanghosiadau trwy y fath ymdrech, fel pan sylweddolodd fod ei ymosodwyr wedi cefnu, mynnodd natur ei ffordd, a syrthiodd ar ei wyneb ar wddf ei geffyl fel pe bai rhyw un wedi ei saethu yn ei gefn.

Dychrynnodd ein gwron drwyddo, oblegid pan ddisgynnodd oddiar ei geffyl ei hun, a dod i ymyl Wil, gwelai fod ei wyneb cyn wyned a'r galchen, fod gwaed yn rhedeg o'i fraich chwith, ac hefyd ei fod wedi colli ei ymwybodolrwydd yn llwyr.

Wedi cylymu y ddau anifail, taflodd ei hun i'r gwaith o ddadebru y dyn clwyfedig, a darganfod natur ei archoll, ac ni bu yn hir cyn boddhau ei hun fod Wil yn dod ato'i hun, ac nad oedd y clwyf yn un peryglus. Golchodd a rhwymodd yr archoll yn ofalus, rhoddodd win, ychydig o'r hwn a gariai gydag ef yn aml,—i Wil i'w yfed. Ymhen ychydig bach o amser, yr oedd y ddau ar gefnau eu ceffylau fel pe na bai dim wedi digwydd.

Cyn gadael ei waredydd am y ffordd i Gaerdydd, trodd Wil ato, gyda'r wên ddienaid oedd yn wisgo y rhan fwyaf o'i amser, a gofynnodd,—

Ga'i ddweyd hanes yr ymgyrch yna wrthyt, Meistr Owain?"

"Cei."

"Nid lladron pen—ffordd oedd y ddau gythraul welaist yn mosod arnaf."

"Beth oeddent?" "O! boneddigion urddasol o waed ac achau!"

"Beth oedd a fynno boneddigion felly a?"

"A ffwl o math i!"

"Nid cymaint o ffwl ag wyt am i ddynion gredu'th fod."

Pa fodd hynny?"

"Nid fiwl yw'r enw fyddwn ni'n arfer roi ar ddyn sydd yn ddigon gwrol i wrthsefyll a gorchfygu dau foneddwr urddasol o waed ac achau."

"Twt, twt, dau lipryn gwangefn fel Breddyn Kemys a Hywell Kyffyn! "

Breddyn Kemys!"

"Ie, boneddwr nid anenwog—yn—yn ei linell ei hun."

"Pa linell yw honno?"

"Y linell ferraf rhyngddo a chefn ei elyn."

"Ai dyna linell ei ymosodiad arnat ti gynnau?"

"Ie, ac ar bawb, bob amser."

"Pa fodd y cedwaist ddau ohonynt rhag dy saethu yn dy gefn?"

Trwy gynhorthwy Twm Dwt a phedwar llawddryll."

"Twm Dwt ?"

"Ie, Twm yw y cyfaill gore a feddaf."

"Welais i yr un cyfaill yn agos atat pan dde's i i'r golwg." Naddo fe; 'roeddwn i ar ei gefn o hyd."

"O, y ceffyl!"

"Ie, Meistr Owain. Twm yw'r ceffyl callaf, cyflymai, galluocaf a phrydferthaf yn yr holl wlad. Fe fyddai'n warth tragwyddol, hyd yn oed i ffwl fel y fi, adael i unrhyw nifer o ddyhirod fel Breddyn a'i gynffonwyr i'w orchfygu tra'n marchogaeth anifail fel Twm. Fel y gwyddost, 'does gan ei farchogwr fawr o enaid, na gallu, na medr. Ond ar amgylchiadau fel yr un yr aethom trwyddo gynnau, gwneir diffygion y marchogwr i fyny gan eiddo'r ceffyl. Pe buaset ti heb ddod i'r golwg a dychrynnu y fileiniaid fel y gwnest, fe fuaswn i wedi rhoi Twm ar eu cefnau, ae yn fwy na thebyg wedi dychrynnu un ohonynt i farwolaeth eyn hyn."

"Rhoi Twm ar eu cefnau?"

"Ie, mae Twm hefyd yn ymosod ar elyn o'r tu cefn iddo ambell waith."

"'Dw i ddim yn dy ddeall." "Os gwnei ymddiried dy hun i mi am funud neu ddwy, caiff Twm ddangos i ti ar yr amod na wnei adrodd wrth neb yr hyn a weli."

"O'r gore."

Gyda hyn, plygodd Wil ei ben, a sibrydodd ychydig eiriau yng nghlust Twm fel un yn rhoi gorchymyn dirgel pwysig i'w gymrawd mewn brwydr. Y funud nesaf cododd y creadur ei hun ar ei draed ôl, a symudodd i ymyl Meistr Ifor gyda chyflymdra ac ysgafnder milgi, a chyn iddo gael amser i ddweyd "neno dyn," 'roedd wedi gafael â'i ddannedd yn ei goler, ac wedi ei godi'n glwt o'i gyfrwy, a'i osod ar ei draed ar y llawr.

Am foment neu ddwy, wyddai ein gwron ddim pa un ai ffromi ai chwerthin wnai. 'Roedd wedi cael ei ddigyfrwyo mor ddiseremoni, mor hollol ddidrafferth. Wrth gwrs, pan gafodd amser i sylweddoli beth oedd wedi cymeryd lle, a pha fodd, chwarddodd yn galonnog, a gofynnodd,—

"Ble ce'st ti afael ar y fath ddiafol o geffyl, Wil?"

"Diafol o geffyl! Twm yn ddiafol! Galw ef yn angel, angel gwarcheidiol, a byddi'n agosach i'th le."

Gan y gwyddet beth allai wneyd â'th ymosodwyr, pam y gadewaist hwy i ddianc?"

"Am fod yn well gennyf eu lle na'u cwmni."

"Digon tebyg, ond yr oeddent yn anelu am dy fywyd."

"Yn ddiddadl. Ar yr un pryd y mae gennyf resymau cryfion dros eu gadael i ddianc yn ddigosb y tro hwn, yn enwedig gan i ti ddod i'r fan a'r lle."

"Beth oeddent yn geisio gennyt, Wil?"

"Llythyr!"

"O!"

"Gwyddent fy mod i ddychwelyd ar hyd y ffordd hon heddyw neu yfory, ar ol ymweliad dros fy meistr â Syr Huw Herbert, ac y byddai ei atebiad i gwestiwn pwysig yn fy meddiant. A daethant ar gais arweinwyr y blaid Frenhinol yn y sir i geisio cael meddiant o'r llythyr."

"Ydyw'r ymgyrch rhwng Siarl a'r Senedd yn parhau o hyd. Wil?"

"Mae ar fin torri allan yn rhyfel."

"Llythyr yn dal cysylltiad â'r cweryl yw dy lythyr?"

"Ie."

"Aros di, yr oedd yna ddau leidr' yn ymosod arnat. Pwy ddywedaist ti oedd y llall?"

"Hywel Kyffyn, nai Cwnstabl Castell Casnewydd. Tipyn o swyddog milwrol, oedd yn byw y rhan fwyaf o'i amser, hyd yn ddiweddar, yn nhafarndai'r dref. Ryw flwyddyn yn ol daeth. Breddyn Kemys ac yntau yn gyfeillion, ac y maent yn anwahanedig byth oddiar hynny. Wedi iddynt fethu dy saethu di ac ereill yn Llanfaches, a chael pardwn yr awdurdodau am wneyd y cynnyg, maent wedi bod yn gweithio yn brysur er gwneyd i fyny am y sarhad roed arnynt, trwy grynhoi holl segurwyr y wlad at eu gilydd a'u troi'n filwyr er ymladd brwydrau'r Brenin, os daw yn rhyfel rhyngddo â'r Senedd."

"Pa le maent yn hyfforddi eu milwyr?"

Yng Nghastell Casnewydd. Mae Breddyn Kemys wrth ei fodd yn y Castell. Treulia'r boreuau i hyfforddi'r milwyr, a'r prynhawnau i garu merch y Cwnstabl."

"Ond y mae merch y Cwnstabl oddicartref ers misoedd. lawer!"

"Y mae 'oddicartref' i'r sawl y mae ei thad yn edrych. arnynt fel meibion yng nghyfraith anymunol, ond pan eilw dynion ieuainc sydd yn foddlon troi'n Babyddion, er mwyn cael llaw a chalon yr eneth brydferthaf yng Ngwent, y mae'r tad yn gofalu ei bod gartref i'r cyfryw, ac fod llond y Castell o groesaw iddynt."

"Wyt ti'n ŵr priod, Wil?"

"Yfi! Meistr Ifor! 'Rwy'n cyfaddef fy hun yn ffwl, ond nid cymaint a hynny o ffwl ychwaith!"

"Os nad wyt yn ŵr priod, pa fodd yn enw popeth yr wyt yn gwybod hanes pawb yn yr holl wlad?"

"Fyddi di'n darllen y Beibl weithiau, Meistr Ifor?"

"Lled anaml, 'rwy'n ofni. Pam?"

"O, y mae yna ateb i'th ofyniad yn yr hen lyfr. Mae gan fy meistr gyfrol hardd o Feibl Cymraeg Esgob Morgan, ac y mae hwnnw yn dweyd, 'y mynn pob ffwl ymyraeth.' Wrth ymyraeth, y mae ffyliaid, fel dynion ereill, yn dod i wybod. Ond gwrando air o gyngor, Meistr Ifor, cyn ymadael. Paid gofalu taw cyngor ffwl yw. Mae'th gyfaill, Ficer Prichard, yn dweyd yn y Ganwyll' am

Dderbyn perl o enau'r llyfan,'
A sen o ben pechadur.'

Ar yr un egwyddor, y mae'n ddoeth weithiau i ddyn call, hirben a diofn dderbyn cyngor gan ffwl."

"Yn enwedig os bydd y ffwl yn un sy'n profi fod ei gallineb yn llawer mwy amlwg na'i ffolineb. Beth yw'th gyngor, Wil?"

"Os oes gennyt y mymryn lleiaf o serch gwirioneddol at ferch Cwnstabl y Castell, paid a'i gadael yn ysglyfaeth i gynllwynion uffernol dyn fel Breddyn Kemys."

"Ond beth am ei thad, a'r nai yna,—Hywel Kyffyn?"

"Tri chreadur y dylai dyn ieuanc o benderfyniad ac ewyllys fod yn alluog i chware â hwynt fel llew yn chware â chwningod."

"Wel, beth yw dy gyngor, Wil?"

"Dos, a meddiana'r ferch."

"Ond—."

"'Does dim ond i fod. Bore da! Nawr, Twm Dwt, cer' a fi adre i Landâf fel ceffyl o ddifrif."

Ymhen ychydig eiliadau, yr oedd Twm a'i farchogwr o'r golwg, a'n gwron ar geffyl trymach ac arafach yn nesu at Machen.

'Roedd "ffwl Sesyl Ifan" wedi rhoi digon o waith meddwl iddo am fis. Beth allai y creadur fod? Tybed ai gwir yr hyn at ddywedodd am Breddyn Kemys a merch y Cwnstabl? Breddyn Kemys! Hawyr anwyl, nid oedd yn well na llofrudd! Ac yr oedd hi yn gwybod hynny. Pwy oedd i'w feio? Gwnaeth yr atebiad roddodd i'w ofyniad ei hun iddo yspardynnu ei geffyl yn y fath fodd nes y credodd y creadur druan fod ei feistr wedi colli ei ben am y gweddill o'r daith.