Ifor Owen (nofel)/Pennod VII
| ← Pennod VI | Ifor Owen (nofel) gan Henry Emlyn Thomas (Emlyn) |
Pennod VIII → |
Pennod VII.
NIS gwyddai Ifor yn iawn pa un ai i Ragluniaeth, ai i Wil Pilgwenlly, ynte i Twm Dwt, yr oedd yn ddyledus am y cyfleusderau oedd bellach yn fwynhau o gael gweld a chymdeithasu â merch Cwnstabl y Castell bron bob wythnos. Pa gyfarfod bynnag a gymerai le yn Neuadd fawr yr hen Gastell, yr oedd Ifor yn bresennol oherwydd rhyw reswm neu gilydd, ac os byddai ymddiddan neu ddadl gyhoeddus ar ryw fater lleol o bwys, neu ar y cweryl,—oedd bellach yn tynnu at ei eithafbwynt, rhwng y Brenin a'r Senedd, cymerai ran amlwg yn yr ymresymu, a cheid ef yn ddieithriad o blaid rhyddid ym mhob cylch. Felly, daeth cyn hir yn adnabyddus trwy'r dref a'r sir fel un oedd yn cydymdeimlo â'r Senedd, y Pengryniaid a'r Piwritaniaid. Yr oedd yn hollol ar ben ei hun yn ei olygiadau, mor bell ag oedd boneddigion Gwent yn y cwestiwn, ac nid oedd heb wybod ei fod yn peryglu ei ryddid personol, os nad ei fywyd, wrth fod mor hyf ac anibynnol ei farn. Mewn ardal lle'r oedd dylanwad yr Herbertiaid a'r Morganiaid mor eithriadol fawr, heb son am ugeiniau o foneddigion llai urddasol, ymddanghosai fel rhywbeth yn ymylu ar ynfydrwydd mewn dyn ieuanc cymharol anadnabyddus a di-ddylanwad i gyhoeddi golygiadau a ystyriai bron pawb ond ei hun yn fradwriaethol. Oherwydd ei swyn personol, a'i ddull têg a hollol ddidramgwydd o ymresymu, nid oedd neb hyd yn hyn wedi ei gyhuddo'n gyhoeddus o deyrnfradwriaeth, ond yr oedd ganddo nifer o elynion dirgel, ac yr oedd gelyniaeth rhai ohonynt mor ddwfn fel na cheisient ond cyfleusdra diogel i roddi terfyn hollol ar ei ryddid, a'i atal i gymeryd rhan mewn pob dadl ac ymddiddan arall. Mae'n fwy na thebyg y buasai y rhai hyn wedi cymeryd rhyw fesurau effeithiol i gario allan eu bwriadau oni bai fod y dull diymdroi ymha un y triniodd rai ohonynt yn Llanfaches wedi gyrru ei ofn arnynt, a'u bod yn gobeithio y gwnai ddweyd rhywbeth mor ddigamsyniol fradwrus yn y man fuasai yn gorfodi yr awdurdodau i'w alw i gyfrif.
Er y cashaent of a chas cyflawn am ei olygiadau Pengrynaidd, nid dyna holl achos gelyniaeth rhai ohonynt tuag ato. Yr oedd Breddyn Kemys wedi gwneyd ei feddwl i fyny, doed a ddelo, y tro cyntaf y gwelodd Meistres Delyth Kyffyn yng nghyfarfod Wroth a Chradoc yn Llanfaches, y mynnai ei chael yn wraig. Nid oedd wedi colli diwrnod ar ol cael ei hun yn rhydd o ddwylaw yr awdurdodau, gymerodd afael ynddo yr adeg honno, cyn gwneyd ei benderfyniad yn hysbys i'r Cwnstabl a'i ferch. Ond, rywfodd, er iddo gymeryd trafferth i wneyd ei hun yn hysbys fel nai a ffafryn Syr Nicholas Kemys, Cefn Mably, nid oedd y ferch yn rhy barod i estyn llaw gyfeillgar iddo. Ond os nad oedd gan Breddyn nemawr o rinweddau ereill, yr oedd ganddo benderfyniad diysgog, ac unwaith y gwnai ei feddwl i fyny, i wneyd, neu gael rhywbeth, ni pheidiai a dilyn ei benderfyniad cyhyd ag y cai nerth ac adnoddau o rywle i'w helpu. Felly yr oedd wedi profi ei hun yn y mater hwn. Ar ol methu gwneyd argraff ffafriol mewn un ffordd, cynhygiai ffordd arall, a phan gai ar ddeall nad oedd honno eto'n ffordd lwyddiannus, gwnai drydedd ymgais ar linellau hollol wahanol, ac ni feddyliai am roddi i fyny ymdrechu ar ol cant o gynhygion, os byddai ganddo ddigon o anadl yng ngweddill i ddechreu'r ail gant. Dyna oedd ei hanes er pan gafodd y fraint gyntaf o ymweld â'r Castell. Ond rywfodd, er troi'n Babydd, er rhoi i fyny meddwi'n gyhoeddus, er llwyddo i bob ymddanghosiad allanol i ddiwygio ei chefnder,—Hywel. Kyffyn, y dyhiryn seguraf a mwyaf anfoesol yn y dref,—er dod. a'i ewythr enwog yn bersonol i'r Castell, ac yn fwy na'r cwbl, er ennill cydsyniad ei thad, ni fynnai Meistres Delyth wneyd dim â Breddyn Kemys fel cydnabod, heb son am gyfaill na chariad. Er yn gweld ei fod cyn belled ag ar y dechreu o'i ffafr, nid oedd. y carwr penderfynol wedi breuddwydio am arafu yn ei ddyfalwch. pan ddaeth Meistr Ifor Owain yn ymwelydd cyson â'r Castell ar ol y digwyddiad ar ffordd Caerdydd.
Yr oedd yn amlwg, nid yn unig i Breddyn Kemys, ond i holl fynychwyr Neuadd y Castell, fod gan Meistres Delyth syniad eithriadol uchel o'r dechreu am y newydd-ddyfodiad, ond ymddanghosai ei bod yn meddwl mwy nag erioed o hono er y noson y gwaredodd hi o afael gwallgofiaid Llaneirwg. A'r hyn oedd yn synnu llawer, ac yn poeni Breddyn, oedd ei bod yn cymeryd ei blaid mor aml pan fynegai rai o'i syniadau hyfaf. Unwaith neu ddwy datganodd ei chydsyniad hollol âg ef pan y condemniai Siarl a Laud am orchymyn i'r offeiriaid ddarllen y Llyfr Chwareuon yn yr eglwysi. A phan y datganodd ei lawenydd am fethiant Siarl i ddal y pum aelod seneddol, yr oedd mor awyddus i wneyd esiamplau ohonynt am feiddio ameu ei ddoethineb anffaeledig, aeth hi gam hir ymhellach, a dywedodd yn ddifloesgni o flaen hanner llond y Neuadd o brif bobl y sir, pe buasai hi yn un o'r Seneddwyr oedd yn bresennol y dywedasai wrth Siarl fod ei bresenoldeb yno yn sarhad ar y Tŷ, ac ar ei swydd fel Brenin gwlad rydd. Er hyn i gyd, yr oedd y ffaith ei bod yn Babyddes o'r Pabyddion, ac Ifor yn Biwritan, os nad yn Anghydffurfiwr i'r gwaelod, wedi peri i Breddyn gymeryd yn ganiataol nad oedd y perygl lleiaf iddynt edrych ar eu gilydd fel cariadon. Bu yn hir o'r farn hon, ond digwyddai amgylchiadau, yn awr ac yn y man, oedd yn siglo ei ffydd hyd y gwraidd, ac yr oedd cymaint o'r rhai hyn wedi cymeryd lle yn ddiweddar fel yr oedd wedi galw ei ganlynwyr ynghyd i fabwysiadu rhyw gynllun effeithiol i 'neyd ymaith â'r dyn dwad."
Nid oedd Ifor heb wybod am eu dichellion, ond gyda dibrisdod. dyn cryf a hunan-hyderus, ni thalai fawr sylw i ddim a wnelent. nag a ddywedent.
Dyma'r adeg y llwyr argyhoeddwyd ef nas gallasai bywyd, iddo ef, ar ei oraf a'i brydferthaf, fod yn werth ei fyw heb Meistres Delyth. Nid oedd wedi cyfnewid dim yn ei farn am Babyddiaeth a Phabyddion, nac wedi cael dim lle i gredu fod Meistres. Kyffyn ychwaith wedi gwneyd. Credai yn hollol ddywediad. cryf ei dad, mai o bob ieuo anghydmarus, ieuo gŵr o Brotestant â gwraig o Babyddes oedd y mwyaf anghydmarus yn y byd. Ac eto, ymawyddai ei holl fodolaeth am Delyth. Yr oedd yn ei charu â chariad cryfach nag angeu. A chredai ei bod hi yn dychwelyd ei serch yn llawn.
Meddyliai ambell waith am roi'r mater yn glir ger ei bron i gael gweld os oedd rhyw obaith i'w hennill drosodd i'r grefydd a broffesai ef, ond pan ddechreuai baratoi ei feddwl a dosbarthu ei ymresymiadau, a'i ffeithiau ar gyfer y gorchwyl, teimlai a gwelai lu o anhawsderau'n codi na freuddwydiodd am danynt o'r blaen.
Gwyddai yn eithaf da nad dim un math o resymeg fuasai yn peri i Delyth roddi fyny ei ffydd, os na chai argyhoeddiad trwyadl mai ffydd ddisail ydoedd. Gwyddai hefyd er paroted oedd i chwerthin am ben ofergoelion nodweddiadol ei chydgenedl, ac er cyflymed oedd i weld y man gwan ym mhob honiad disail, nad oedd yn ei gallu, rywfodd, i edrych ar yr un o ofergoelion y Babaeth yn y goleu hwn. Cai ddifyrrwch parhaus wrth wrando hanes a gweithrediadau y bobl oedd yn credu â'u holl enaid yn y Tylwyth Teg, Canhwyllau Corff, Gwrachod y Rhibyn a Chwn Annwn ond methai yn ei byw weld fod yna ddim yn ffol ac ofergoelus yn honiadau y Babaeth, pan y tystiai offeiriaid yr eglwys honno fod dwy gostrelaid o dywyllwch yr Aifft ym meddiant awdurdodau un o eglwysi'r Cyfandir, ac fod y cwpan o ba un yr yfodd y Ceidwad y finegr yng nghadw mewn lle arall, tra yr oedd digon o ddarnau o'r groes ar gael i wneyd o leiaf ddeg o groesau newydd.
Tua'r adeg yma, cynyrchwyd pelydryn o obaith yn ei fynwes ar y mater hwn pan oedd wedi gwneyd ei feddwl i fyny bron yn derfynol nad oedd yr elfennau angenrheidiol i'w gynyrchu yn bodoli yn unman.
Yr oedd wedi clywed gan ei dad fod nifer o'r Anghydffurfwyr yn arfer cyfarfod yn awr ac yn y man i addoli mewn llofft yn Heol y Felin, Casnewydd. Nid oeddent wedi ffurfio eu hunain yn eglwys y pryd hwnnw, nac yn cynnal unrhyw wasanaeth crefyddol yn rheolaidd, ond yr oedd yna un o'u nifer yn gweithredu fel math o ysgrifennydd i'r cwmni bychan, ac yn eu galw at eu gilydd pan fyddai rhyw bregethwr neu efengylydd yn mynd ar Daith drwy'r dref neu'r sir, ac yn barod i'w hannerch cyn mynd ymhellach. Y noson yr ydym yn son am dani, digwyddai yr hybarch William Wroth fod yn aros gyda chyfaill a disgybl ger- y Castell, ac yr oedd i bregethu am wyth o'r gloch yn y llofft enwededig. Yr oedd enw Wroth y pryd hwnnw yn adnabyddus trwy holl sir Fynwy, a rhannau helaeth o Ddeheudir Cymru, ac yr oedd ei glod fel pregethwr tanllyd a didderbynwyneb yn gyfryw fel pa le bynnag y disgwylid ef i bregethu, byddai yno dyrfa yn barod i'w wrando. Yr oedd Ifor a'i dad ymysg ei wrandawyr y tro hwn, ac yr oeddent yno yn gynnar, er mwyn cael lle cyfleus i weld a chlywed y pregethwr. Digwyddai y lle a ddewisasant fod yn un hynod gyfleus iddynt weld pawb oedd yn yr ystafell, heb gael eu gweld a'u hadnabod eu hunain ond gan ychydig, oherwydd prinder a safle y canhwyllau. Wedi eistedd o hono yn gysurus, cymerodd Ifor gipolwg ar ei gydaddolwyr, yn enwedig y rhai oedd yn dyfod i fewn o un i un ar ei ol. Am gryn ysbaid, nis gwelodd neb yno barodd iddo synnu at ei bresenoldeb. Gydag eithriad neu ddau, yr oedd yn adnabod pob aelod o'r gynulleidfa, ac yr oeddent oll naill ai o'r un syniadau crefyddol a Wroth, neu mewn rhyw raddau o gydymdeimlad â'i olygiadau. Yn sydyn, fodd bynnag, gwelodd ddwy foneddiges yn dyfod i fewn yn araf, a braidd yn ofnus, a gwyddai, er fod gorchudd ar wynebau y ddwy, mai Meistres Delyth a'i morwyn oeddent. Cawsant le i eistedd gyferbyn â Ifor, a'u cefnau tuag ato. Beth yn enw'r nefoedd a'r ddaear oedd wedi cymell merch y Cwnstabl i ddod i'r fath le? Cofiai iddo ei gweld yn gwrando Wroth yn pregethu o'r blaen, ond yr oedd hi wedi egluro iddo lawer gwaith ar ol hynny mai cywreinrwydd yn unig a'i harweiniodd yno y tro hwnnw. Pan yn ceisio gwneyd allan faint o ffeithiau newyddion a welai yn llewyrch y gobaith newydd-anedig hwn, synwyd ef ymhellach wrth ganfod Breddyn Kemys a Hywel Kyffyn yn cerdded i fewn i'r ystafell, ac yn cymeryd lleoedd apwyntiedig fel pe baent ddau o'r prif wahoddedigion. Yn fuan ar eu hol daeth Wil Pilgwenlly i fewn wedi ymwisgo fel swyddog milwrol, ac yn arfog. Yr oedd wedi llwyddo i ddieithrio ei ymddanghosiad i'r fath raddau fel na buasai Ifor yn breuddwydio mai efe ydoedd oni bai am "fan cyn geni" bychan y tu ol i'w glust ddeheu oedd wedi sylwi yn ddamweiniol arno y tro cyntaf y gwelodd ef. Gyda hyn, daeth Wroth a'i letywr i'r llwyfan, a dau neu dri o Anghydffurfwyr amlwg y dref. Cododd mwyafrif y gynulleidfa ar eu traed pan ddaeth i fewn, fel y byddent yn arfer gwneyd yn eglwys plwyf, ond archodd iddynt eistedd ar unwaith, ac uno gydag e i blygu eu pennau o flaen eu Tad Nefol, ac ufuddhaodd pawb yn y lle, ac eithrio Breddyn Kemys a Hywel Kyffyn. Dechreuodd Ifor ofni wrth weld eu hymddygiad eu bod yno i amcan drwg, a phenderfynodd gadw ei lygaid arnynt.
Gan mai pur anfynych y mynychid oedfaon y Piwritaniaid yn y rhan hon o'r wlad gan swyddogion milwrol, oddieithr pan ddeuent yno fel ysbiwyr, neu i lusgo rhai i'r carchar, edrychai pawb, heb eithrio Wroth ei hun, ar Wil dipyn yn amheus, os nad yn gilwgus. I ddiarfogi eu drwg-dybiaeth, a symud eu hofnau, tynnodd Wil Feibl Coron allan o dan ei glogyn milwrol, a throdd at y bennod oedd Wroth yn ddarllen, a dilynodd ef yn. ddefosiynol hyd y diwedd. Beth bynnag oedd amcan gwreiddiol Kemys a Kyffyn wrth ddod i'r cyfarfod, ataliodd presenoldeb y swyddog milwrol arfog hwy i'w gario allan. Wedi sibrwd rhyw bethau wrth eu gilydd, aethant allan gyda bod y pregethwr yn dechreu ei bregeth, ac er syndod i bawb, cododd y swyddog milwrol ymhen rhyw dair munud yn ddiweddarach a dilynodd hwy. Bellach, gwnaeth Ifor ei feddwl i fyny i wrando cenadwri'r pregethwr, a thaflu cipolwg yn awr ac yn y man i gael gweld pa fodd yr oedd y Babyddes ieuanc yn gwrando. Credai ei fod wedi gweld arwyddion fwy nag unwaith fod apeliadau cryf yr efengylydd at ei wrandawyr i feddwl drostynt eu hunain, i chwilio'r Ysgrythyrau eu hunain, i fynnu gafael ar y gwirionedd er pob ymdrech i'w rhwystro, ac ar ol cael gafael arno, i sefyll ato hyd farw, yn cael effaith dwfn ar ei meddwl. 'Roedd ganddo bellach gryfach gobaith nag erioed y doi ei anwylyd i'r goleu cyn hir. Gan ei bod yn parhau i chwilio beunydd am arweiniad, yn mentro pethau mawr er dod o hyd i'r gwirionedd, ac o ansawdd meddwl nas gallai orffwys nes gwybod yr oll oedd yn bosibl i'w wybod, ar unrhyw fater, credai ei bod yn rhwym, yn ol deddf tragwyddol pethau, o weld trwy a thu cefn i'r ofergoelion oeddent yn cymylu ei meddwl ar hynny o bryd. Felly, pan aeth adref y noson honno, wedi gweld Delyth a'i chydymaith yn ddiogel y tu fewn i borth mawr y Castell heb ddangos ei hun, a chwilio'n ofer mewn dau neu dri o fannau am Wil Pilgwenlly a'r ddau ddyhiryn oedd efe yn eu gwylio, teimlai y gallai ganu nes deffro o'u beddau yr hen Rufeiniaid a hunent yn lluoedd o gwmpas Caerlleon, a denu pob adsain oedd yn cysgu ar lechweddau Twyn Barlwyn. draw i ail-ganu ei gân.