Ifor Owen (nofel)/Pennod XI

← Pennod X

Ifor Owen (nofel) gan Henry Emlyn Thomas (Emlyn)

Pennod XII →

Pennod XI.

MAE'N anhawdd i ddynion cyffredin ffurfio amgyffrediad priodol am greadur fel Breddyn Kemys.

Gŵyr y rhai cyfarwydd â'r natur ddynol, fodd bynnag, fod ymysg ein hynafiaid lawer creadur o fath y Breddyn hwn, yn enwedig yn yr oes yr ydym yn ysgrifennu am dani.

Yn lle cadw ei hun o'r golwg am ysbaid, neu fynd oddicartref am dro nes marw'r ddrwgdybiaeth oedd cyffesiadau Malen Ddu wedi gynyrchu ynghylch ei gyfrifoldeb rhannol am y llofruddiaethau, penderfynodd ymddwyn fel pe na soniasai neb am ei enw, na dim wedi digwydd i daflu y gradd lleiaf o anfri ar ei gymeriad. Twyllodd ei haerllugrwydd y mwyafrif i gredu iddo gael cam, ac mai malais bersonol a disail yr hen ddewines tuag ato a gyfrifai am ei gwaith. Ofnai ereill y gallai fod rhyw gymaint o wirionedd yn y cyhuddiad, ond esgusodent ef am unrhyw ran a gymerasai yn y cyflawniadau trwy ddweyd ei fod wedi gweithredu oddiar resymau gwleidyddol. Yr oedd ereill, ac yn eu plith Meistres Delyth Kyffyn, yn credu ei fod yn hollol euog o bob cyhuddiad ddygodd Malen yn ei erbyn; ac edrychent arno mewn canlyniad fel creadur nas dylid ei oddef ar unrhyw delerau ymhlith dynion.

Hyd yma, parhai Cwnstabl y Castell, yng ngwyneb pob cyhuddiad, i gredu'r gore am Kemys. Rhoddai ei nai y fath olwg ffafriol a gwladgarol ar ei holl gyflawniadau, nes yr edrychai Morgan Kyffyn arno fel math o Rupert Cymreig, mor frwd yn ei deyrngarwch, fel yr ymddygai yn drwsgl a diseremoni yn awr ac eilwaith at y sawl nad oedd o'r un farn ag ef, ond credai ei fod yn wir foneddwr yn ei ymddygiadau at bawb ond Piwritaniaid a Phengryniaid.

Gofidiai Delyth ddydd a nos am benwendid rhyfedd ei thad ar y pen hwn, a threiodd bob dawn yn ei meddiant i'w argyhoeddi o'i gamsyniad, ond yn ofer. Traethai Kemys a Hywel gymaint am y manteision ddeilliai i Babyddion y wlad pan gai'r Brenin a Laud oruchafiaeth ar y Senedd, nes y credai yr hen ŵr fod ei nai a'i gyfaill yn ddau o'r dynion ieuainc mwyaf teyrngarol a chrefyddol yn y deyrnas.

Ni fuasai Delyth yn gofidio cymaint am syniadau ei thad pe na fuasai yn gwybod fod Kemys yn ymweld yn gyson â'r Castell. Er na feiddiasai ymddangos yn ei phresenoldeb hi er yr amser y tystiodd yn ei wyneb na wnai un math o awdurdod, un math o amod, nac un math o ystyriaeth yn y byd beri iddi byth ei briodi ef, gwyddai ei fod yn parhau i ymweld â'i thad, a gwyddai nad roddasai i fyny ei fwriad i'w meddiannu trwy dêg neu trwy drais. Ac er nad oedd arni fymryn o'i ofn, parai ei amddifadrwydd hollol o bob teimlad dynol iddi holi ei hun beth ddigwyddai iddi pe cai genad ei thad a nawdd yr offeiriad i'w phriodi er ei gwaethaf. Gwyddai pe argyhoeddid y rhai hyn fod rhesymau crefyddol, neu yn hytrach rhesymau Pabyddol, yn galw am iddynt roddi'r fath gydsyniad er ei chadw'n ddiogel o fewn eglwys ei hynafiaid, na phetrusai yr adyn a'i herlidiai fabwysiadu unrhyw fesur, pa mor greulon bynnag, er cyrraedd ei amcan.

Parodd y wybodaeth hon iddi holi ei hun a fyddai'n bosibl i ddyn fel Ifor Owain ymddwyn yn y cyffelyb fodd. Fedrai e ymddwyn, fel y gwyddai y gwnai ei thad pe y gorchmynai y offeiriad iddo, gan osod budd yr "eglwys" ymlaenaf, a hawliau a dedwyddwch ei blentyn yn ail. Neu fedrai Ifor ymddwy dan unrhyw fath o amgylchiad fel yr ymddygai Breddyn Kemys: Teimlai ei bod yn gwneyd cam âg Ifor, hyd yn oed i ofyn y fath gwestiynau i'w henaid ei hun yn ei gylch. Nis gallai ddychmygu am dano yn gwneyd y naill beth na'r llall. Wedi llwyr foddloni ei meddwl â'r atebion hyn, holai ei hun ymhellach os oedd y gwahaniaeth dirfawr rhwng Ifor a'i thad, ar faterion o'r fath, i'w briodoli i'w grefydd. Os oedd, gwelai fod rhai pethau yn y grefydd Brotestanaidd a ragorent ar Babyddiaeth.

Daeth y meddyliau hyn a rhyw sylw wnaeth William Wroth, Llanfaches, yn ei bregeth yn Heol y Felin, yn gryf i'w chof. Traethu am werth a chysegredigrwydd rhyddid gwladol a chrefyddol oedd yr hybarch weinidog pan wnaeth y sylw, yr hwn a lynasai ym meddwl Delyth, ac a barodd iddi holi ei hun lawer gwaith er hynny, os oedd syniad y pregethwr yn gywir, pa fodd y gellid ei gysoni â dysgeidiaeth Eglwys Rufain. Gwyn fyd na chai awr o ymddiddan â Ifor Owain ar y pwnc. Ond beth a ddigwyddasai i Ifor? Os oedd yr hysbysiad ar y papur roddwyd dan ddrws ei hystafell wely yn gywir, paham na ddanghosai ei hun. Paham nad anfonai ryw genadwri ati hi? Mor wâg oedd y byd, ac mor feichus oedd bywyd yn ei absenoldeb! Y fath resyn na fyddai dyn fel Ifor yn Babydd. Yr oedd mor ddewr, mor anrhydeddus, mor llawn o wybodaeth, mor onest ac egwyddorol,—yn wir, yr oedd yn bopeth y credai hi y dylai "dyn dynol" fod. Ac er y tybiai ei fod yn anweddaidd ynddi i'w gyfaddef, hyd yn oed iddi ei hun, y gwir oedd ei bod yn ei garu â'i holl enaid. Credai weithiau ei bod yn ei garu er pan welodd ef gyntaf. Fodd bynnag am hynny, gwyddai ei bod yn ei garu'n awr â chariad cryfach nag angeu. Dirgel gredai hefyd fod Ifor yn ei charu hithau, ac y buasai wedi mynegu ei serch ers hir amser oni bai y gwahaniaeth yn eu crefyddau. Llawenychai ei holl fodolaeth wrth feddwl am gael ei charu a'i hanwylu gan ddyn fel Ifor Owain. Ond pa ddiben oedd meddwl am y fath bosibilrwydd! Wnai ef byth briodi Pabyddes. Ac nis cai hithau briodi Protestant. Yr oedd ffawd, neu Ragluniaeth, neu rywun, neu rywbeth, yn greulon ati hi,—ac ato ef. Bu bron a darbwyllo ei hun i gredu, cyn i Ifor ymadael, yr agorai cariad ffordd rywfodd i orchfygu y rhwystrau oedd yn eu gwahanu. Beth, wedi'r cwbl, oedd Pabyddiaeth a Phrotestaniaeth yng hgwyneb cariad fel yr eiddynt hwy? Ond pan oedd ei gobaith ddewraf, diflannodd Ifor o'i bywyd heb air o eglurhad; heb roddi un arwydd o'i serch. Y nefoedd fawr! Beth os oedd yn wirionedd wedi'r cwbl ei fod wedi ei wenwyno,—ei fod wedi marw, ac wedi ei gladdu?

Nis gallai gario ei hunanymddiddan ymhellach. Torrodd allan i wylo nes bron torri ei chalon yng ngwyneb y posibilrwydd noeth na chai weld Ifor mwy, a dywedai wrthi ei hun, os felly y byddai, y dymunai farw yn hytrach na byw.

Rywfodd, daeth geiriau cryfion William Wroth yn ol i'w meddwl drachefn, a phenderfynodd, fel pe mewn ufudd-dod i lais oedd yn galw arni, i fynd i ofyn cyngor y dyn santaidd hwnnw, ynghylch dau neu dri o'r pethau yr oedd hi mewn cymaint o dywyllwch yn eu cylch.

Trwy fod mam ei morwyn bersonol yn byw yn ymyl Llanfaches, yn aelod o eglwys Wroth, ac wedi ei chymeryd i'w wrando yn pregethu unwaith, gwnaeth ei meddwl i fyny i ofyn i'r hen wraig i'w chyflwyno i'w gweinidog fel un oedd mewn angen am ei gyngor a'i arweiniad. Pan gyrhaeddodd y bwthyn ar Heol Casgwent, y newydd cyntaf adroddwyd wrthi oedd fod William Wroth yn wael yn ei wely,—mor wael fel yr ofnai ei gyfeillion na chyfodai mwyach. Yr oedd ei siomedigaeth mor fawr nes mai prin y gallai ymatal rhag wylo. Wrth weld ei gofid, tosturiodd yr hen wraig gymaint wrthi, fel yr aeth ei hun i dŷ'r gweinidog i erfyn am iddo wneyd ymdrech i weld y foneddiges. Pan glywodd yr Apostol fod yna berson ieuanc yn teimlo angen am ei gyfarwyddyd a'i gyngor fel gweinidog Duw, er ei fod yn rhy wan i symud, erfyniodd am gael mwynhau'r fraint i ddangos y ffordd i un enaid ychwanegol, cyn gadael ei waith am ei wobr.

O holl ddigwyddiadau ei bywyd, ni wnaeth un ohonynt argraff mor ddofn ar feddwl Delyth Kyffyn a'r olwg gafodd ar yr Hybarch William Wroth ar ei wely angeu, neu yn ei geiriau hi,—"ar drothwy'r nefoedd."

Cyn iddi fod yn siarad pum munud gydag ef, teimlai Delyth y medrai adrodd ei holl hanes wrtho, a gofyn ei gyngor ar y profiadau dyfnaf, a'r meddyliau dirgelaf a chysegredicaf a feddai. Ac yn wir, cyn ei bod yn gwybod yn iawn beth oedd yn wneyd agorodd ei chalon iddo heb guddio na chadw dim yn ol. Ni bu erioed mor rydd gyda'i thad. Ni bu erioed mor agored gyda'i chyffesydd.

Gwrandawodd yr hen sant arni o'r dechreu i'r diwedd heb dorri ar ei stori ag un sylw na chwestiwn, ond yn unig wasgu ei llaw mewn cydymdeimlad pan ddatganai ei hofnau am ei diogelwch personol hyd yn oed yn nhŷ a than nawdd a chronglwyd ei thad; a phan fynegai ei amheuaeth ynghylch rhesymoldeb ac ysgrythyroldeb dysgeidiaeth eglwys ei thadau parthed rhyddid cydwybod a chyfrifoldeb personol.

"Wel, fy merch anwyl," meddai yr hen Apostol, mewn llais gwan a chrynedig, ar ol ychydig funudau o ddistawrwydd, yn ystod yr hwn yr ymddanghosai ei fod yn gweddio am gyfarwyddyd pa gynghorion i'w rhoddi i un oedd wedi dangos ymddiried mor fawr ynddo,—"Fel un sydd wedi cael ei erlid am oes gyfan am hawlio rhyddid i weithredu mewn pethau crefyddol yn ol cyfarwyddiadau ei gydwybod, a rhyddid i farnu drosto'i hun pa fodd i ateb hawliau Duw ar ei fywyd, yr wyt wedi gofyn am gyfarwyddyd gan un sydd yn meddu profiad hir, profiad chwerw, ac, erbyn hyn, profiad addfed yn y pethau sydd yn cymylu a dyrysu dy feddwl. Ar yr un pryd, fel Protestant ac Anghydffurfiwr, yr wyf yn teimlo fy hun dan anfantais i gyfarwyddo Pabyddes. Gan dy fod wedi dangos cymaint o ymddiried ynnof fel ag i agor dy galon i mi mor ddiofn a di-amod, bydd i ti fy nghredu, mi wn, pan ddywedaf wrthyt y ceisiaf, dan gyfarwyddyd Duw, ym mhresenoldeb noeth yr Hwn y byddaf yn sefyll ymhen ychydig oriau, dy gyfarwyddo, nid fel Protestant na Phiwritan, ond fel gwas cydwybodol i Dduw, a chanlynwr gostyngedig i Iesu Grist. 'Nawr, gwrando,—pan fyddi mewn amheuaeth pa fodd i ymddwyn gyda materion crefydd, nid oes ond un ffordd, dilyn lais dy gydwybod. 'Rwy'n berffaith sicr pe bai y Crist Ei Hun yma yn fy lle i, a phe baet wedi gofyn Ei gyngor Ef ar y mater, mai dyna fyddai Ei ateb,—dilyn lais dy gydwybod."

"Eto, pan fyddi mewn amheuaeth ynghylch materion y galon, dilyn lais dy galon. Paid, er dim, a rhoddi dy gydsyniad i briodi neb os na fyddi yn medru ei garu yn nesaf at dy Dduw. Yn holl faterion serch, faint bynnag fydd y gost a'r aberth i wneyd hynny, dilyn lais dy galon."

"Dilyn lais dy gydwybod,—dilyn lais dy galon!" oedd y brawddegau fu'n llefaru yng nghlust, yng nghydwybod, ac yng nghalon Delyth am ddyddiau ar ol ei hymweliad â'r hen Apostol duwiol o Lanfaches. A phan glywodd ychydig yn ddiweddarach ei fod wedi marw'n fuddugoliaethus a thangnefeddus, er gwaethaf gwawd Esgob Field, a chreulondeb Archesgob Laud, cymerodd ei ddau gyngor ffurf gorchmynion cysegredig yn ei meddwl.

Daeth adeg, yn gynt nag y breuddwydiodd, pan y galwyd arni i weithredu yn ol gorchymyn yr Apostol.

Cafodd ei hun un prynhawn yn hollol anisgwyliadwy,—ac er ei dychryn ar y cyntaf,—wyneb yn wyneb â Breddyn Kemys. Yr oedd ei morwyn bersonol wedi mynd i Lanfaches i weld ei mam; ei thad a'r offeiriad wedi mynd i Sant Gilian i weld Arglwydd Herbert, a hithau yn cymeryd mantais ar eu habsenoldeb i ddarllen Psalmau Edmwnd Prys,—llyfr roddodd Ifor Owain yn anrheg iddi.

'Roedd Breddyn wedi gwisgo yn ei wisg filwrol harddaf. Cymerai arno mai yn ddamweiniol yr oedd wedi dod yno y prynhawn hwnnw, a'i fod yn siomedig am nas gallai weld y Cwnstabl. Gyda'i fod yn gwneyd yr esgusawd hwn, gwelodd Delyth fel pe mewn un fflachiad, fod y cyfan wedi ei ragdrefnu. Nid oedd dadl yn ei meddwl nad oedd ei thad wedi hysbysu Breddyn pa ddydd ac awr yr oedd y forwyn yn mynd i weld ei mam, ac wedi cymeryd yr offeiriad i'w ganlyn i Sant Gilian er mwyn rhoi ffordd glir i'r "boneddwr" ieuanc a enillasai ei ffafr mor lwyr gyda'i weniaith a'i dwyll, i ennill llaw a chalon ei ferch.

Penderfynodd ar unwaith, er ei bod heb amddiffynydd, na ddanghosai iddo y gradd lleiaf o roesaw, nac hyd yn oed o oddefiad. Edrychodd arno yn oer ac yn sarrug, a gadawodd iddo fynd ymlaen â'r ymddiddan ei hun.

Ceisiai Breddyn ei oreu i ymddangos yn ddidaro, ond yr oedd ymddygiad oeraidd a dirmygus Delyth tuag ato yn lladd ei hunan-hyder er ei waethaf. Wedi rhai munudau o ddistawrwydd anghysurus, dywedodd,

"Meistres Kyffyn, gan fod ffawd wedi bod mor garedig a' dwyn fel hyn i bresenoldeb ein gilydd, ar brynhawn hyfryd, heb i'r un o honom ofyn iddi wneyd, 'rwy'n cael fy nhemtio i gred mai ei hamcan wrth wneyd hynny oedd rhoddi cyfle i mi ai ddatgan y teimladau adroddais wrthyt ychydig amser yn ol."

"'Roeddwn i yn arfer meddwl, fod yna ryw raddau o synwyr a challineb yng ngweinyddiadau ffawd."

"Ac yr oeddet yn meddwl yn gywir."

"Os mai hi drefnodd y cyfarfod hwn, rhaid i mi edrych arno fel eithriad i'w threfniadau arferol."

"Paham hynny?"

"Am nad oes llawer o synwyr mewn rhoddi cyfleusdra i un dyn i brofi ei hun yn haerllug, di-egwyddor, ac ynfyd."

Nid cynt y daeth y tri ansoddair allan o'i genau, nag y duodd wyneb Breddyn gan ddigllonedd; a chyn ei fod yn gwybod beth oedd yn wneyd, yr oedd wedi neidio ar ei draed, cau ei ddyrnau, a nesu ati mewn agwedd wyllt a bygythiol, a thebyg y buasai wedi cymeryd gafael ynddi oni bai iddi ei rybuddio mewn llais oer a digyffro am gadw draw neu y buasai yn gorff marw wrth ei thraed ymhen dwy eiliad. Gwelodd ei bod wedi arfogi ei hun â bidog bychan, blaenllym, gloew, fel y rhai a gerid gan Yspaenwyr ar eu personau, a'i bod yn barod i'w yrru trwy ei galon os cyffyrddai â'i pherson; felly, enciliodd yn gyflym i'w gadair, gan ddweyd,—

"Nid oeddwn yn bwriadu dy gyffwrdd, ond y mae dy iaith ddirmygus yn ddigon a gyrru dyn llai gwyllt ei dymer na fi yn wallgof."

Yn fwy gwallgof nad ydwyt yn dy gyflwr naturiol?"

"Cymer ofal pa mor bell yr ai yn y cyfeiriad yna, neu bydd yn amhosibl i mi gadw fy nwylaw oddiwrthyt, beth bynnag fydd y canlyniadau."

"Felly, yr wyt yn credu fod ffawd wedi rhoi cyfle arall i ti brofi dy hun yn llwfryn?"

"Yn llwfryn,—y fi yn llwfryn?"

"Beth ond llwfryn, a llwfryn gwael yw dyn,—dyn mewn gwisg swyddog milwrol,—wnai ymosod ar wraig ieuanc ddiamddiffyn."

"A chaniatau y byddwn yn llwfryn, pe ymosodwn arnat ti yn y dull wyt yn ofni,—yr hyn ni fwriedais wneyd o gwbl,—pa bryd arall y gwelaist fi yn ymddwyn fel llwfryn?

"Beth ond ymddygiad llwfryn gwael oedd dy ymddygiad pan anelaist dy lawddryll at gefn Ifor Owain, a phan ———

"Aros, aros! Ifor Owain ddywedaist? Dyna'r cyfeiriad i ba un y mae'r gwynt yn chwythu, ai ie? Anelu at Ifor Owain, druan!"

Nage, nid anelu at Ifor Owain a ddywedais. Pe baet ar unrhyw adeg, neu dan unrhyw amgylchiad, wedi anelu at Ifor Owain wyneb yn wyneb, buaswn yn dy gyfrif yn wir arwr. Ond y mae'n amhosibl i neb sydd yn dy adnabod di a Meistr Owain ddychmygu am danat yn gwneyd y fath beth. 'Rwy'n dy alw'n llwfryn am i mi dy weld yn anelu dy lawddryll at ei gefn pan nad oedd yn breuddwydio am dy bresenoldeb. Ac am i ti.———"

"Aros eto! Nid oedd dim ymhellach o fy meddwl i pan yn dod yma heddyw na dod yma i gweryla â thi. Ac yn enwedig i gweryla ynghylch dynion sydd wedi marw, ac wedi cael eu claddu ers hir amser.———"

At bwy wyt ti'n cyfeirio?"

"At y digymhar Ifor Owain!"

'Paid di a bod yn rhy sicr ei fod wedi marw, Breddyn Kemys! Mae'n ddigon gwir, fel y gwyddost ti, iddo gael ei wenwyno. Ond paid bod yn rhy sicr ei fod wedi marw ac wedi ei gladdu. 'Rw'i wedi clywed am ddynion gafodd eu gwenwyno fel Meistr Owain yn dyfod yn eu hol drachefn i gyhuddo eu gwenwynwyr, a'r sawl a roddodd eu gwenwynwyr ar waith o'u gweithredoedd erchyll."

Mae'n amhosibl desgrifio effaith y geiriau hyn ar y dyhiryn euog. Aeth ei wyneb can wyned â'r galchen, cafodd orchwyl caled i beidio gofyn iddi beth oedd yn feddwl, ond er fod ei benliniau yn curo yn erbyn eu gilydd am funud neu ddwy gan effaith ei geiriau, llwyddodd ryw fodd i chwerthin yn ei gwyneb, a throdd yr ymddiddan gan ddweyd mor ddidaro ag y medrai,

"Wel, os daw yn ei ol, bydd yn orchwyl caled iddo gael gafael ar un llwchyn o'r hen Falen Ddu i ddwyn un math o gyhuddiad yn ei herbyn. Ond gwrando, Delyth anwyl, yr oedd gen i amcan mil rhagorach wrth ddod yma heddyw na dweyd dim am Malen Ddu na Ifor Owain———

"Oni ddywedaist funud neu ddwy yn ol mai dod yma'n ddamweiniol a wnest?"

"Hym, feallai im' wneyd. Yr wyt yn rhy gyfrwys i mi o lawer mewn ymddiddan, ond os wyt am wybod y gwir, yr oeddwn wedi edrych ymlaen at y cyfarfod hwn ers llawer dydd, ac ymron colli fy holl amynedd wrth aros am dano i ddyfod, er ———"

"Er pa beth?"

Er dy hysbysu yn derfynol fy mod yn parhau i dy garu â'm holl galon; ac nas gallaf fyw yn hwy heb dy gymeryd yn wraig."

"Wyt ti wedi anghofio i mi dy hysbysu yn derfynol pan roddaist y mater hwn ger fy mron ddiweddaf, na wnawn dy briodi ar un cyfrif yn y byd, na fedrwn oddef dy bresenoldeb, heb son am dy barchu a dy garu, ac nad oedd yn bosibl i mi byth newid fy meddwl."

"Na, nid wyf wedi anghofio i ti ddweyd hynny, ond y mae llawer o bethau wedi digwydd er y pryd hwnnw. Yn un peth, mae dy dad wedi rhoddi ei ganiatad amodol i mi dy gymeryd yn wraig. Mae dy gyffesydd wedi rhoddi ei gydsyniad a'i fendith." "Nid ydyw o un gwahaniaeth i mi pe caet ganiatad, a chydsyniad a bendith pob dyn ar wyneb y ddaear, ni byddaf byth yn wraig i ti. Y funud y rhoddi flaen dy fŷs i gyffwrdd â mi, ni bydd gennyt ragor na chorff marw yn dy feddiant."

"Felly bydded. Yr wyf wedi gwneyd fy ngore hyd yma i dy ennill â geiriau teg; ac yr wyt wedi dewis fy sarhau a'm dirmygu, fy ngwawdio a fy narostwng. Y fi, Breddyn Kemys, nad oes eisieu i mi ond mynegu fy nymuniad er cael yn wraig unrhyw un o ferched prydferthaf ac urddasolaf y sir! Dyma'r tro olaf i mi ddarostwng fy hun i ofyn mewn geiriau caredig am yr hyn y mae gennyf bellach hawl ac awdurdod i'w gymeryd pan fyddaf yn dewis. 'Nawr, gwrando! Yr wyt wedi fy herio a'm beiddio yn fy holl ymdrechion i'th ennill yn wraig, hyd yma; ac y mae pob esgus wyt wedi wneyd am dy ymddygiad yn anwiredd. a phob rheswm wyt wedi roddi i geisio cyfiawnhau dy hun yn rhagrith noeth. Ac yr wyt yn gwybod hynny. Y GWIR RESWM YW DY FOD YN CARU IFOR OWAIN! O'r gore, y mae Ifor Owain wedi mynd i'r wlad lle 'ni wreicant ac ni ŵrant,' ond pe bai wedi aros ar y ddaear, ni chai byth dy briodi! Gwnes fy meddwl i fyny pan welais di gyntaf yn Llanfaches y mynnwn dy gael yn wraig i mi. Yn ddiweddarach cymerais lw na chai dim, na neb, sefyll ar ffordd fy mhenderfyniad, ac yr wyf yn awr yn adnewyddu'r llw yn dy bresenoldeb, y mynnaf, a hynny yn fuan, feddiant cyflawn o dy berson. Os na fyddi'n wraig i mi, ni chei fod yn wraig i neb arall, am hanner munud."

"Druan ohonot, medri ddefnyddio geiriau mawrion, ond geiriau llwfryn gwael y'nt i gyd. Nid oes arnaf fwy o'th ofn nag sydd arnaf ofn gwybedyn hanner marw. Yr wyf fi yn ddiogel yn llaw Duw, ac ni ddigwydd i mi ddim niwed. Heblaw hynny, yr wyf,—am fy mod yn dy adnabod di a'th ddichellion mor dda, bob amser yn barod i'th gyfarfod. Gweli fy mod yn arfog â llawddryll a bidog, ac os nad yw y rhai hyn yn ddigon i dy yrru o fy mhresenoldeb, y mae gennyf arfau ereill ar fy mherson yn llawer mwy marwol yn eu heffeithiau. 'Nawr, ymaith a thi ar unwaith, dywysog y llwfrgwn, rhag i mi gael fy nhemtio i roddi gwared i'r ddaear a'm dwylaw fy hun o'th bresenoldeb atgas!"

Pe buasai Breddyn wedi gweld y golofn oedd yn dal nenfwd yr ystafell yn symud o'i lle, ac yn ei wynebu a'i fygwth, nis gallasai synnu mwy.

Yr oedd y fath edrychiad ar wyneb y ferch ddewr a'i gorchmynai i fynd allan fel ci o'i phresenoldeb, fel na feiddiai aros munud. Er mor ddarostyngol y sefyllfa, ni feddyliodd

Downing Williams, 1913
"Nawr, ymaith a thi, dywysog y llwfrgwn.
"Tud. 78.

ddwywaith cyn cerdded allan o'r ystafell gyda chymaint o hunanfeddiant ag oedd yn bosibl i greadur o'i fath ei wisgo.

Ond wedi iddo gael ei hun yn y cyntedd, a chlywed y drws yn cael ei gau ar ei ol, teimlodd ei fod wedi cael ei sarhau tu hwnt i faddeuant.

O'r holl bethau cynhyrfus a herfeiddiol y gorfu arno wrando. arnynt yn ystod ei ymweliad â merch y Castell, ni wnaeth dim y fath argraff ar ei feddwl a datganiad rhyfedd Meistres Delyth y gallai fod Ifor Owain yn fyw! Beth os byddai raid iddo ei gyfarfod drachefn. Beth,—beth os mai y wybodaeth ei fod yn fyw a symbylodd ferch y Cwnstabl i'w herio a'i sarhau ef yn y fath fodd? A mwy na'r cwbl, beth os dychwelai Ifor Owain i gymeryd Delyth oddiarno a'i phriodi? Bu bron llewygu wrth feddwl am y posibilrwydd hwn. Ond ni safodd yn hir i'w ystyried. Arllwysodd gawod o lwon a rhegfeydd o'i enau, cauodd ei ddyrnau mawrion, tarawodd ei droed ar y ddaear, a chyflymodd fel un yn mynd i ddiffodd tân tua chyfeiriad prif dafarn y dref.