Ifor Owen (nofel)/Pennod XIX

← Pennod XVIII|

Ifor Owen (nofel) gan Henry Emlyn Thomas (Emlyn)

Pennod XX →

Pennod XIX.

"Y MAE rhywbeth yn dweyd wrthyf fod Ifor yn fyw er cymaint ei berygl, ac er dued yr amgylchiadau," meddai Delyth wrth Arthur Vychan, yn ddiweddarach, "ac y mae rhywbeth yn dweyd wrthyf hefyd fod yn rhaid i mi wneyd rhywbeth i'w waredu, ac nis gallaf orffwys munud yn hwy nag sydd raid cyn dechreu gweithredu. Mae'r adnoddau angenrheidiol i'r daith yn fy meddiant, ac os nad oes arnat ofn y cyfrifoldeb o gymeryd dwy ferch ieuanc dan dy ofal, bydd Megan a minnau yn barod i'th ganlyn mewn byrr amser. Ein dyledswydd gyntaf ydyw rhybuddio Sesyl Ifan a'i ferch o'u mawr berygl, ac yna cyflymu i wersyll Fairfax gyda llythyr cymeradwyaeth oddiwrth Sesyl."

"Wyt ti'n cofio mai Pabyddion ydym, a'i fod yn bosibl na wna arweinyddion y Seneddwyr ddim trafferthu eu hunain gyda'n hachos?"

"Nid wyf yn sicr, hyd yn oed yn fy meddwl fy hun, mai Pabyddes wyf mwyach."

"Wyt ti'n barod i broffesu dy hun yn Brotestant?"

"Nac wyf, yn hollol. Ond y mae yn amheus gennyf a alwaf fy hun yn Babyddes mwyach."

"Yr wyf fi yn yr un sefyllfa!"

"Diolch i Dduw!"

Nid wyf yn credu y bydd yna fawr o'r Cymry yn aros yn Babyddion ar ol i'r rhyfel derfynu, yn enwedig pan glywant rai o'r pethau glywais i neithiwr ynghylch y modd y ceisiai Pabyddion y Werddon brynnu Siarl, ynghyda'r amodau gwaradwyddus trwy ei gydsyniad â pha rai, y cynhygient eu cynhorthwy iddo."

"Os oes ynnot amheuaeth ynghylch ein derbyniad gan Cromwel a Fairfax, oni fyddai yn well i ni gymeryd rhyw ffordd arall i gyrraedd ein hamcanion?"

"Gad i ni yn gyntaf gyrraedd tŷ dy gyfaill a'i ferch, i'r rhai yr ydwyf, yn ol pob tebyg, yn ddyledus am fy mywyd. Yna cymeraf fy nghyfarwyddo ganddo ef ynghylch y cam nesaf. A dweyd y gwir wrthyt, pe bawn yn gwybod nad yw fy anwyl frawd yn fyw,—fy mrawd, yr hwn wyf wedi ei ddiraddio a'i niweidio mor fawr,—ofnaf na byddai gennyf nerth i fynd gam ymhellach. Ond fel y dywedaist ti am Syr Ifor, y mae rhywbeth yn dweyd wrthyf ei fod yn fyw yn rhywle, ac os ydyw, y mae yn ddyledswydd gysegredig arnaf i fynnu gafael arno, gofyn ei faddeuant ar fy ngliniau am y blynyddau o boen a gwarth a achosais iddo, a mynnu ei weld yn byw yn Llys Dirlwyn, cartref ei dadau."

Bu yn demtasiwn gref i Delyth i ddweyd wrtho am y cyffelybrwydd tarawiadol oedd rhwng yr hyn a wyddai o hanes Wil Pilgwenlly, a'r desgrifiadau a roddasai ef o'i frawd colledig, ond gan nad oedd Gwladys wedi gweld yn ddoeth i'w hysbysu, cadwodd yr hyn a wyddai iddi ei hun.

Cyrhaeddasant dŷ Sesyl Ifan heb un anffawd na siomedigaeth. Ond cawsant y tŷ yn wâg, a'r holl ddinas fechan yn ferw o gynnwrf oherwydd fod y Brenin yng Nghaerdydd.

Yr oedd y ddau ddigwyddiad, colli Sesyl Ifan a darganfyddiad presenoldeb Siarl,—mor hollol anisgwyliadwy, fel y dymchwelasant eu holl gynlluniau, a bu dda iddynt fod Megan ymarferol gerllaw i awgrymu iddynt pa gwrs i'w gymeryd Cyngor doeth Megan oedd i'r boneddwr fynd i aros i Westy neilltuol yng Nghaerdydd, ac i'w meistres fynd yn syth at Brenin i ymofyn ei gennad a'i nawdd i chwilio am y swyddo clwyfedig.

Gweithredodd y ddau ar yr awgrym. Gan fod Delyth yn alluog i nodi yn ei chais fod ei thad wedi bod o wasanaeth arbennig i Siarl yn ystod ei ymweliad â Spaen, ni chafodd fawr drafferth i gyrraedd ei bresenoldeb. Ac wedi ei gyrraedd, gan ei bod mor brydferth, a'r Brenin gymaint dan lywodraeth prydferthwch, ni bu dim anhawster i ennill ei gydymdeimlad. Wedi ei holi am ei thad, ac am achos y Brenhinwyr yng Nghasnewydd, anfonodd am Ysgrifennydd Rupert. Nid oedd y gŵr hwn wedi anghofio yr amgylchiad, ac er cymaint gofid y Brenin ar y pryd, gwnaeth iddo chwerthin nes oedd yn gorfod dal ei ochrau wrth ddesgrifio Wil Pilgweally a Twm Dwt yn dyfod yn eu hol i'r gwersyll gyda'r asyn Kemys" yn hongian o ddannedd y ceffyl cyfrwys. "Ni fuasai dim yn rhoddi mwy o foddhad i'r Tywysog," meddai, "na chadw'r ddau swyddog yn ei fyddin; ond wedi i'r un clwyfedig wella ychydig, dychwelasant at Fairfax, ac nis gwn ragor o'u hanes, ac nis gwn chwaith beth ddaeth o Kemys."

Wrth i Megan a Delyth fynd trwy'r dref drannoeth i gyfeiriad y Gwesty lle'r arhosai Arthur Vychan, gwelent hen wrach oedrannus yn dynesu atynt â basgedaid o wyau ar ei braich. Bu bron i'r ddwy ysgrechain pan welsant nad hen wraig ydoedd, ond Sesyl Ifan, wedi ymwisgo i gynrychioli un. Wedi gweld nad oedd neb yn ddigon agos i glywed, sibrydodd wrth Delyth," Cadw'th lygaid arnaf, a dilyn fi. Mae gennyf newyddion. Cerddaf ychydig lathenni o'th flaen."

Ar ol ymgloffi'n araf a methiantus trwy amryw fân heolydd, daeth yr "hen wraig" allan o'r dref i ymyl cae bychan, ynghanol yr hwn y safai bwthyn tô gwellt, a golwg esgeulusedig dros ben arno. Wedi mynd i fewn, clodd Sesyl y drws, goleuodd ganwyll, a gofynnodd iddynt ei ddilyn ychydig ymhellach cyn dechreu ymddiddan. Nid oedd i'r bwthyn yr oeddent ynddo ond un ystafell, ac nid oedd ynddi ond ychydig ddodrefn, a'r rhai hynny a golwg wir esgeulusedig arnynt, fel y bwthyn ei hun. Yn eu mysg yr oedd darlun mawr o'r Brenin Iago, tad Siarl, yng nghongl yr hwn y gafaelodd Sesyl gan ei symud fel pe yn agor drws. Tu ol iddo yr oedd drws derw henafol, yr hwn drachefn a agorodd eu harweinydd gan ofyn i'r ddwy ferch ieuanc ei ddilyn. Er yn ofnus, ac yn llawn syndod, ufuddhasant, ac wedi i Sesyl dynnu'r darlun yn ei ol a chau'r drws, aeth i lawr nifer o risiau cerrig i berfeddion y ddaear, fel yr ymddanghosai. Cyn hir daeth at ddrws arall, ar yr hwn y curodd saith waith. Pan agorwyd ef, llonwyd calon y ddwy ferch wrth weld gwyneb Gwladys y tu cefn iddo.

Wedi cael eu hanadl ar ol y profiad rhyfedd, edrychasant o amgylch, a gwelsant eu bod mewn ystafell helaeth gyda nenfwd uchel a dodrefn teilwng a gweddaidd.

"Dyma ein hymguddfan er ein dychweliad," meddai Sesyl, yn awr wedi ymddiosg o ddillad yr hen wrach.

Rhag pwy 'rydych yn ymguddio? "

"Rhag ysbiwyr y Brenhinwyr. Mae rhyw un wedi fy nesgrifio iddynt fel arch—fradwr, llochesydd gelynion fy Mrenin, a llawer o bethau ereill, ac y maent yn chwilio'n daer am danaf ym mhob congl."

"Wyt ti'n ddiogel yma?"

"Ydwyf, ar hyn o bryd, os na thry neb o'm cyfeillion diweddar yn fradwyr."

"Pa le 'rydym?"

"Yn un o hen ystafelloedd dirgel y Castell."

"Faint o bobl y dref sydd yn gwybod am ei bodolaeth?

"Ychydig iawn, ac y maent oll ar hyn o bryd ym myddin y Senedd. Y mae crybwyll am y Senedd yn f'adgofio fy mod wedi cael llythyr oddiwrth Wil Pilgwenlly y dydd cyn i mi ffoi yma." Yr oedd yn llythyr maith a manwl, a Wil yn dod i'r golwg ym mhob paragraff o hono. Wrth gwrs, yr oedd Meistr Ifor (nis gwyddai yr ysgrifennydd am farwolaeth Syr Urien) yn dod i mewn i bob desgrifiad o'i brofiad, ac yr oedd yn amlwg fod ei syniadau am dano yn uwch nag erioed. Ond ar ol i Delyth ddarllen am Naseby, bradwriaeth Kemys, eu harhosiad yng ngwersyll Rupert, a hir wendid Ifor ar ol ei ddychweliad i wersyll Fairfax, daeth at y paragraff canlynol, ac aeth ei gwyneb mor welw a chorff wrth ei ddarllen, ac wedi gorffen, ymddanghosai fel un a'i gobaith olaf wedi diflannu.

"'Rwy'n ofni," meddai'r ysgrifennydd, "na sylweddolir ein disgwyliadau am Meistr Ifor a Meistres Kyffyn wedi'r cwbl. Nid wyf yn gwybod yr achos, ond yr wyf yn casglu ei fod yn cyfod oddiar ei Phabyddiaeth hi yn hollol. Carwn fanylu, ond nid o gennyf amser y tro hwn. Gobeithiaf dy weld cyn hir. Y mae Meistr Ifor, Idris a minnau, wedi cael caniatad Cromwel i ymuno â chatrodau Rolant Lacharn yn Neheudir Cymru, a bwriadwn gychwyn gyda mintai o Gymry ereill tuag yno yfory."

Druan o Delyth. Hanner awr yng nghynt nid oedd merch ieuanc yn yr holl wlad yn fwy byw, yn fwy llawn o ddyddordeb mewn bywyd, yn fwy aiddgar i aberthu cysur personol, i wynebu peryglon a dioddef llafur a lludded taith fawr er cael gwybod a allai fod o'r gwasanaeth lleiaf i wrthrych ei serch, ond ar ol darllen yr ychydig eiriau hynny, yr oedd y byd wedi troi yn fyd arall, a'i holl ddyddordeb yn ei fywyd a'i symudiadau wedi darfod.

Gwnaeth Gwladys a Megan eu gore i'w hargyhoeddi mai Wil oedd yn tynnu camgasgliad oddiwrth rywbeth a welsai neu a glywsai, ac mai nid yr esboniad oedd hi yn roddi i'r geiriau oedd yr un iawn, ond nis gallent ei darbwyllo. Adgofiai hwynt am y syniadau cryf a goleddai Ifor am Babyddiaeth, dygai ar gof iddynt y modd y condemniai y cyfryngau oedd Rhufain yn ddefnyddio i gyrraedd ei hamcanion, a'r iaith gref a ddefnyddiai pan yn priodoli ofergoeliaeth ac anghrefyddoldeb ei genedl i waith yr offeiriaid Pabyddol yn ei wneyd yn amcan penodol i gadw'r werin mewn anwybodaeth.

"Na," meddai, "nid wyf yn camesbonio geiriau Wil. Y mae Ifor wedi gwneyd ei oreu i ddygymod â'r ffaith mai Pabyddes oedd ei ddyweddi, ond y mae yr hyn a welodd neu a glywodd yn y fyddin, ac yn y rhyfel, wedi agor ei lygaid i'r ffaith mai ieuo anghydmarus ydyw ieuo Pabyddes â Phrotestant, faint bynnag fyddo eu serch at eu gilydd. Dyna sydd yn cyfrif am y misoedd meithion aeth heibio er pan anfonodd ei lythyr diweddaf."

Wedi rhai munudau o ddistawrwydd poenus heb i neb gynnyg ameu yr haeriad oedd yn ymddangos mor resymol yn y gole yr edrychai ar bethau, ychwanegodd mewn llais oedd mor llawn o falchder personol ag oedd o hunan—dosturi,

"Pe buasai wedi aros ychydig, ac wedi ymarfer ychydig mwy o amynedd, mae'n ddigon tebyg y buasai profiad a gwybodaeth, wedi eu hennill trwy hir ddioddefaint, yn symud y rhwystr a dybia ef mor ansymudol oddiar ei lwybr."

Yr oedd Megan wedi bod yn ddistaw hyd yn hyn, ond pan welodd ddagrau ei meistres, cauodd ei dwrn, tarawodd ei throed yn erbyn y llawr, a dywedodd mewn llais digllawn,

"Mae rhywbeth yn dweyd wrthyf ein bod yn gwneyd cam â Syr Ifor, wrth briodoli'r fath ymddygiad iddo. 'Rwi'n credu ei fod yn ddyn, yn foneddwr, ac yn Gristion, er gwaetha'r llythyr a'r distawrwydd. Os try allan nad oes sail i fy nghred, ni chredaf dystiolaeth fy synhwyrau fy hun byth mwy. Beth bynnag yw y gwir esboniad ar y llythyr a'r distawrwydd, yr oedd, ac y mae Syr Ifor, yn caru fy meistres i'r fath raddau, fel pe byddai'n baganes wyllt o'r coed, heb son am Babyddes, ai trwy ddwfr a thân, ie, trwy angeu ac uffern, er mwyn ei chael yn wraig." "Ond Megan, beth am yr amser hirfaith aeth heibio, heb iddo anfon yr un gair?"

"Pan geir eglurhad, 'rwi'n sicr y try allan ei fod wedi ysgrifennu, a'i lythyrau heb gyrraedd, neu fod rhyw rai wedi dweyd anwiredd wrtho."

"Ond os yw wedi credu———."

"Nid yw wedi credu yr un anwiredd yn erbyn fy meistres, nis gallai pe ceisiai; rhyw anwiredd arall sydd———."

"Ardderchog Megan!" meddai Sesyl Ifan, "mae gan Syr Ifor gyfeilles wirioneddol a theyrngarol ynnot ti, fodd bynnag, a phan fydd y cwmwl hwn wedi ei symud, caiff wybod, os bydd yn fy. ngallu i i'w hysbysu, am dy deyrngarwch iddo yn ei gefn."

Cyn i neb arall yngan gair, dychrynwyd hwy yn fawr gan sŵn nifer o ddyhirod yn cablu a rhegu a chilgwthio eu gilydd wrth geisio dyfod i lawr dros y grisiau cerrig oedd yn arwain i'r ystafell danddaearol oeddent ynddi. Nid oedd un ddiangfa o'r lle, ac os mai gelynion oedd yn dyfod ar eu hol, byddent wedi eu dal fel llygod mewn magl. Yr oedd y merched ieuainc oll yn arfog, yn ogystal a Sesyl, ac yr oeddent mor hunanfeddianol, ac eithrio Megan feallai, yng ngwyneb perygl, a neb o'u rhyw.

Gwelsant ar unwaith mai milwyr oedd wedi eu dilyn, ac yr oedd yno gynifer ohonynt fel mai gwallgofrwydd fuasai meddwl am eu gwrthwynebu. Yr oedd ganddynt awdurdod i'w dal, a'u carcharu ar unwaith. Y cyhuddiad yn eu herbyn oedd eu bod "yn euog o ledaenu anwireddau mewn modd dirgelaidd am ei Fawrhydi y Brenin, a thrwy hynny wneyd y Cymry yn anfoddlon i ymuno â'i fyddin."

Nid oedd yng Nghymru ar y pryd yr un carchar mwy ofnadwy na'r hen adeilad llwyd, maluriedig, afiach, oedd yn mynd dan yr enw hwnnw yn nhref Caerdydd. Ar adeg ymweliad Si â'r dref, yr oedd mor llawn o garcharorion fel yr oedd llawer cell yn fwy tebyg i drigle dreigiau nag i ddim arall.

Yr oedd sawyr afiach y lle wedi cychwyn llawer twymyn farwol yn yr ardal, ac eto ychwanegid at nifer y trueiniaid oedd yn dioddef, yn gwywo a marw, y tu fewn i'r muriau bob tro y methai pleidwyr y Brenin lwyddo yn eu hamcanion y tu allan.

Gwnaeth ymddygiad arweinwyr y genedl trwy wrthod cadw eu haddewid i godi dwy fil o filwyr i Siarl, ond ar amodau a ystyriai efe yn ddarostyngol, i Frenhinwyr y dref a Sir Forgannwg ddigio wrth bawb a phopeth. Rhoddent y bai ar "y Pengryniaid cul-feddwl" oedd yn "creu rhagfarn ym meddyliau y werin," yn lle addef mai cynrychiolwyr y Brenin, trwy eu hysbeilio a'u gwatwar mewn trahausrwydd, oedd wrth wraidd y cyfan. Ac er profi eu sêl a'u ffyddlondeb yng ngwyneb siomiant dwfn y Brenin, gwysiwyd nifer o bersonau ger bron hedd-ynadon y dref, ac heb roddi iddynt y fantais leiaf i egluro nac amddiffyn eu sefyllfa, llusgwyd hwy i'r carchar. Yn eu mysg yr oedd Sesyl Ifan a Gwladys ei ferch, ynghyda Delyth Kyffyn a Megan.

Ar ol tri mis o gaethiwed, gwenwynwyd cyfansoddiad gwanaidd yr henafgwr gymaint gan awyr ddrewllyd a chyflwr ffiaidd ei gell, pruddhawyd ei ysbryd i'r fath raddau gan ei ymwahaniad oddiwrth ei unig blentyn, a chan y cwmni llygredig oedd o'i amgylch ddydd a nos, fel y cafwyd ef un bore ar ei wely gwellt yn oer, yn syth, ac yn fud! Ni chafodd Gwladys, mewn cell ddrewllyd arall, gymaint a chlywed am ei farwolaeth, hyd nes oedd wedi bod yn ei fedd,—bedd carcharor dienw,—am wythnosau!

Pan oedd y tair merch ieuanc yn torri eu calonnau yn y carchar wedi methu, er llawer ymdrech, a chael gan awdurdodau y dref roddi un math o gyfleusdra iddynt i brofi eu diniweidrwydd yng ngwyneb y cyhuddiadau ar gyfrif pa rai y carcharid hwynt, yr oedd y rhyfel wedi dyfod i lawr i Gymru yn llythrennol, a'r Brenhinwyr wedi cael eu gorfodi i gredu fod dewrder, athrylith filwrol, ac ysbryd cenedlaethol yn nodweddu yr ychydig Bengryniaid Cymreig oedd wedi magu digon o wroldeb i "ddangos eu hochr," ac ymladd drosti, i raddau helaethach nag oeddent wedi breuddwydio. Dan arweiniad Rolant Lacharn, danghosodd y Cymry i Syr Iorwerth Stradling a Syr Siarl Gerard fod ganddynt eu syniadau eu hunain parthed y Brenin a Phrotestaniaeth, hawliau a breintiau y Senedd, a meddiannau'r dinesydd; a'u bod yn barod i ymladd drostynt hyd at waed, ac aberthu popeth er eu mwyn, hyd yn oed pan fyddent wrth hynny yn rhestru eu hunain dan faner un a gyfrifid yn fradwr i fawrion ei wlad, a gwrthryfelwr yn erbyn ei Frenin.

Pan ymddanghosai canlyniadau yr ymgyrch yn Neheudir Cymru yn amheus, a'r werin yn fwy na hanner ofni troi yn erbyn prif arweinyddion y wlad, daeth mintai fechan o filwyr yn cynnwys tri neu bedwar o swyddogion enwog, dynion a enillasant iddynt eu hunain safle uchel fel personau o gymeriad unplyg, ac amcanion pur, i lawr o fyddin Fairfax,—yr oll yn ymladdwyr dan Cromwel ym Marston Moor a Naseby. Eu harweinwyr oeddent Syr Ifor Owain a'r Milwriad William Pil, fel yr adnabyddid ef y pryd hwnnw.

Aeth y brwdfrydedd gynheuwyd gan bresenoldeb ac adroddiadau y dewrion hyn trwy'r gwersyll fel gwreichion byw, a rhoddodd syrthni pob llercyn ar dân, gyda'r canlyniad i'r fyddin fechan Gymreig, ar y raddfa oedd yn agored iddi, efelychu cyflawniadau Haiarnwyr Cromwel mewn brwydr ar ol brwydr, a dwyn bron yr oll o Ddeheudir Cymru dan faner y Senedd.

Un diwrnod, tua chanol mis Gorffennaf, pan oedd yr hâf Cymreig ar ei uchel fannau,—er fod enw'r mis yn golygu fel arall, —a meusydd prydferth Sir Benfro yn gwenu yn yr haul, a'r holl wlad o Foel Trigarn i Foel Eryr yn edrych fel pe byddai yn breuddwydio am heddwch, a'i ffrydiau gloewon o'r Deifi deg i'r Nefern a'r cleddy fel pe'n uno i ganu anthem gorffwysdra a thangnefedd, yr oedd cwmni bychan o filwyr Lacharn yn gwersyllu dan gysgod Cwm Cerwyn.

Gan nad oedd gelyn i'w wylio, na thaith i'w chymeryd y bore hwn, treulient eu hamser i adrodd hanesion am y pethau a welsant ac a wnaethant mewn gwahanol fannau yn ystod y rhyfel. Ymhlith pethau ereill adroddodd Syr Ifor hanes y Swyddog gordduwiol, y Forus-ddawnswraig, a Twm Dwt, ond celodd y ffaith fod Twm a'i feistr yr adeg honno yn eu plith, ac ni ddywedodd air i egluro hanes y ddawnswraig. Pan oedd yr holl fintai yn chwerthin nes oedd bryniau Preseli yn adsain, canfu Syr Ifor hen wraig lesg a baich trwm ar ei chefn yn neshau at y gwersyll. Gan gymeryd yn ganiataol mai dyfod yno i gynnyg ffrwythau, neu ryw ddanteithion ereill ar werth, yr oedd, aeth Wil Pilgwenlly, yn unol a'i arfer, ac mewn ufudd-dod i reddfau cryfaf ei natur, swyddog milwrol neu beidio, i lawr dros ochr y bryn i'w chyfarfod, cydiodd yn y fasged oddiar ei hysgwydd, taflodd hi fel pluen dros yr eiddo ei hun, ac arweiniodd hi i'r gwersyll.