Ifor Owen (nofel)/Pennod XVII

← Pennod XVI

Ifor Owen (nofel) gan Henry Emlyn Thomas (Emlyn)

Pennod XVIII →

Pennod XVII

AR ol i effaith y darganfyddiad pwysig hwn lonyddu ychydig, digwyddodd dau beth pwysig a phell-effeithiol ym mywydau dwy o'r rhai yr adroddwn eu hanes. Yr oedd Delyth Kyffyn mor brysur a difrifol yn chwilio am oleuni a chyfarwyddyd ar bwnc mawr Pabyddiaeth, fel yr aeth un bore am y chweched neu'r seithfed waith i Eglwys y Llan er darllen y Beibl Cymraeg. Yr oedd Beibl Saesneg ganddi, ac yr oedd Beibl Cymraeg yn Neuadd Urien, ond yr oedd yr Eglwys yn nes na'r Neuadd, felly yno yr ai pan am ddarllen Gair Duw yn Gymraeg. Pan ar hanner y ffordd i lawr trwy rodfa ganol yr Eglwys, gwelodd ddrws y Wisgfa yn agor yn araf, ac er ei dychryn anesgrifiol, gwelai ben a gwyneb y Tad Meurig y tu ol iddo.

Yr oedd y weledigaeth mor sydyn ac anisgwyliadwy, fel y cafodd waith caled i beidio llewygu yn y fan, ond yn ffodus, sylweddolodd ar unwaith os mai ei diweddar gyffesydd oedd, a'i fod wedi ei dilyn er cyrraedd rhyw amcan anheilwng, mai'r unig ffordd i'w orchfygu oedd bod yn barod i'w gyfarfod. Felly, gafaelodd yn y bidog a ddygai gyda hi bob amser, ac arhosod i'r offeiriad wneyd ei hun a'i neges yn adnabyddus. Ond iddi aros amser hir, ni ddaeth neb allan o'r Wisgfa, ac ni chly odd neb yn symud y tu fewn iddi. Cymerwyd gafael ynddi. foment gan ysbryd ofergoeliaeth yr ardal, a dechreuodd gredu mai drychiolaeth a welsai. Ond nid merch lwfr oedd Delyth. i roi ffordd o flaen pob bwgan a groesai ei llwybr, felly, ar ol gwrando yn astud drachefn os oedd rhywun yn symud o fewn y lle, aeth yno yn hyf, ac er nad oedd yr un drws i'r ystafell ond yr hwn oedd yn agor i'r eglwys, na'r un ffenestr ond un fechan yn y tô, yr oedd yn hollol wâg pan aeth i fewn!

Ceisiai ddarbwyllo ei hun ym mhob ffordd ddarfod iddi gamsynied ynghylch yr hyn a welodd, ond nid oedd yr un esboniad i'w roddi ar y digwyddiad ond fod rhywbeth allan o le ar ei synwyr, neu fod y Tad Meurig yno yn rhywle.

Nid oedd dim yn y Wisgfa ei hun i brofi fod ymwelydd wedi bod yno, oddigerth darn o bapur gwyn ar y bwrdd a'r enw "Elis Vychan yn ysgrifenedig arno.

Elis Vychan oedd enw tad Arthur Vychan, y dyn ieuanc y dywedid yn yr ardal iddo lofruddio ei gariadferch a'r mynach yng nghapel Llys Dirlwyn.

Yr ail brynhawn ar ol y braw yn yr eglwys yr oedd Delyth, yn ol ei harfer ar brynhawnau cynnes, yn ymlithro yn araf yma a thraw yn ei chorwgl gan wylio'r haul yn machlud yn araf ar y gorwel draw, a meddwl am Ifor a'r rhyfel. Yr oedd cysgodion yr hwyr yn dechreu disgyn ar yr afon, sŵn lleisiau yr amaethdy gerllaw yn distewi, a natur fel pe yn gwrando ar ei phlant yn mynd i gysgu, pan, heb yr arwydd lleiaf o'i ddynesiad, ymsaethodd corwgl heibio iddi, a'r Tad Meurig yn ei rwyfo i lawr tua chyfeiriad Llys Dirlwyn fel pe am ei fywyd. Os nad oedd yn sicr mai efe welodd yn yr eglwys, yr oedd yn berffaith sicr y tro hwn, ac er na chydnabyddodd ei phresenoldeb mewn un modd, gwelodd ei wyneb yn berffaith eglur, a dywedai wrth Gwladys fod golwg ellyll arno.

Nid aeth Delyth ymhellach na'r ardd a'r buarth am wythnosau ar ol yr ail fraw, ac yr oedd bob amser yn arfog, a Megan neu Gwladys gerllaw; ond ni chafwyd trydydd gip ar yr offeiriad; ac ni ddigwyddodd dim yn yr ardal dawel a eglurai ei bresenoldeb.

Pan yr oedd arswyd "drychiolaeth yr offeiriad" yn dechreu diflannu, cyffrowyd, ac yn wir, dychrynwyd holl breswylwyr yr amaethdy yn gynnar un noswaith gan waith Mwynwen Huw yn dychwelyd i'r tŷ ar ol cyrraedd dim ond hanner y ffordd i'r amaethdy agosaf, tua'r hwn y cychwynasai ar neges. Pan yn cerdded darn o'r brif-ffordd, y ffordd a arweiniai o'r eglwys i gyfeiriad Neuadd Urien, gwelodd Ganwyll Gorff tua dwy lath o'i blaen, yn symud yn araf i gyfeiriad y fynwent. Yn sydyn, cafodd ei hun ynghanol angladd. Clywodd sŵn llu o gŵn yn udo o bob cyfeiriad, a theimlodd wasgfa'r cynhebrwng i'r fath raddau nes mai o'r braidd y gallai anadlu. Ar ol cerdded llathenni lawer i gyfeiriad y fynwent yn y dull poenus hwn, y dorf mor liosog fel ag i'w chodi weithiau oddiar ei thraed, clywodd sŵn traed meirch yn dynesu. Yn y man, aethant heibio, ac ar eu hol gerbyd trwm, olwynion yr hwn oedd yn malurio'r cerrig mân a'r graian mor agos i'w thraed fel y ceisiodd eu tynnu'n ol rhag i'r olwynion fynd drostynt. Eto, er yn clywed ac yn teimlo hyn oll, nis gwelai ddim, na neb, ond y Ganwyll oleu o'i blaen, yr hon a barhaodd i symud yn araf nes yn y diwedd iddi fynd trwy'r porth i'r fynwent, a diffodd yn ymyl beddgor Neuadd Urien. Y funud y diffoddodd, ymwahanodd y dorf, distawodd udain ofnadwy y cŵn, a chafodd Mwynwen ddigon o anadl i gyfeirio ei chamrau adref mor fuan ag oedd yn bosibl i'w thraed ei chludo.

"Beth wyt yn feddwl ydyw ystyr yr ymddanghosiad?" gofynnai Delyth, dan ei hanadl.

"Mae'n anhawdd gwybod yn amser rhyfel," oedd yr atebiad. "Feallai mai yr hen Syr Urien sydd i gael ei gasglu at ei dadau, ac y mae'n bosibl y gall y mab gael ei glwyfo a'i ladd yn y rhyfel. Un peth sydd sicr, caiff beddgor teuluol Neuadd Urien ei agor i dderbyn rhywun cyn hir. 'Dyw'r Ganwyll byth yn ymddangos heb angladd i'w dilyn."

Rhwng popeth, yr oedd Gwladys a Delyth ymhell o fod yn ddedwydd yn eu hamgylchiadau presennol; ac oni bai am ysbryd uchel, natur chwareus, a sylwadau ffraethbert Megan ar bawb a phopeth, buasent yn fwy yn y cysgodion nag oeddent. Cai Megan ddifyrrwch ym mhob sefyllfa, ac o bob digwyddiad. Yr oedd ganddi ddawn bron diderfyn i wneyd pobl i chwerthin, hyd yn oed am ben eu gwendidau eu hunain. Wedi cael ei dwyn i fyny gan fam yn berchen digon o synwyr cyffredin, nid oedd arni ofn dim na neb ond y diafol a phechod; ac yr oedd gweld a chlywed ofergoeliaeth pobl y wlad yn rhoddi digrifwch diderfyn iddi. Aeth mor bell wrth watwar rhai ohonynt fel y cyhuddid hi o gabledd gan y mwyaf anwybodus, a disgwylient i rywbeth ofnadwy ddigwydd iddi. Pan glywodd stori ei modryb am y Ganwyll Gorff, gofynnodd pwy oedd yn talu am y gwêr a'r pabwyr yn y fath ganhwyllau. Pan ddesgrifiai bugail o'r ardal yn ei chlyw weledigaeth a ddaeth iddo un noswaith ar ol camu dros fedd yn y fynwent, ac y safai ysgerbwd gwyn o'i flaen ar y groesffordd heb fymryn o gnawd, na llinyn o ddillad, dim ond yr esgyrn a goleu yn nhyllau y llygaid, gofynnodd Megan mewn llais difrifol, pa le y cadwai hen greadur fel hwnnw ei giniaw? Ac unwaith, gan y ceisiai ei meistres ei darbwyllo fod clywed ceiliog yn canu am chwarter i hanner nos yn ddieithriad yn golygu fod rhyw gyfaill wedi troi yn fradwr, datganodd Megan ei syndod fod y gallu proffwydol a roddai Duw yn yr hen amseroedd i ddynion fel Esaiah ac Ezeciel yn cael ei roddi yn eu dyddiau hwy i geiliogod!

Ond er cymaint oedd talent Megan i dynnu heulwen o amgylchiadau tywyll, gwnaeth darganfyddiad Llys Dirlwyn, ymddanghosiadau y Tad Meurig, a gweledigaeth Mwynwen Huw o'r Ganwyll Gorff, ynghyda'i hesboniad o'r canlyniadau tebygol i'w hymddanghosiad, effaith dwfn ar feddyliau y ddwy ferch ieuanc.

I wneyd pethau yn waeth,—yn enwedig i Gwladys,—taenid newyddion trwy'r ardal fod achos y Brenhinwyr yn llwyddo ym mhob ardal yng Nghymru, ac fod coelcerthi yn cael eu cynneu ar y bryniau i ddathlu buddugoliaethau y Brenin. Dywedid fod Siarl ei hun yn y wlad ar y pryd, a'i fod yn gobeithio gwneyd i fyny am ei holl golledion yn Lloegr trwy gyfrwng y fyddin o deyrngarwyr Cymreig a ddilynai ei faner.

Un diwrnod, wedi i Sesyl Ifan ddychwelyd o'r gwesty, lle y gadawai y llythyr—gludydd lythyrau Neuadd Urien, ac yn dychwelyd, fel y gwnaethai ers hir amser bellach, heb yr un epistol, daeth ar draws y cardotyn rhyfeddaf a welodd, neu a glywodd am dano, yn ei fywyd. Safai yn ymyl y brif fynedfa i barc esgeulusedig Llys Dirlwyn. Ymddanghosai fel pe mewn dau feddwl pa un ai mynd i fewn ai aros allan wnai. Edrychai yn hen a blinedig, a newynllyd, ac eto yr oedd rhywbeth o'i amgylch yn awgrymu dyn ieuanc, dyn wedi gweld dyddiau gwell, a dyn yn gwybod beth oedd anianawd boneddwr.

Desgrifiodd Sesyl ef mor fyw a llwyr, fel pan orffennodd ei ddesgrifiad, aeth Gwladys i'w hystafell i geisio meddwl allan y dyrysbeth a'i poenai er y dydd y darganfyddodd Lys Dirlwyn ac y clywodd ei hanes.

Pe buasai yn berchen teyrnas y dyddiau hynny, rhoddasai ei hanner, os nad yr oll o honi, am gael gwybod beth oedd y cysylltiad rhwng Wil Pilgwenlly a'r plas dadfeiliedig gerllaw. Fod yna gysylltiad, cysylltiad agos, rhyngddo â'r lle, nid amheuodd am funud ar ol gweld y darlun y cyfeiriwyd ato. Holai ei hun ddydd a nos os oedd bosibl y gallai Wil fod yn fab y tŷ. Oedd ef yn un o'r ddau frawd? Ai efe a laddodd llofrudd ei gariad, boddi ei gorff, a dianc? Ai dyna oedd yr eglurhad ar ei benderfyniad rhyfedd i gadw ei wir enw a'i hunandeb dan gêl?

Ar ol gofyn y cwestiynau hyn iddi ei hun yn ddifrifol, galwai i gôf wyneb a llygaid,—yn enwedig llygaid,—Wil Pilgwenlly, a chochai hyd ei chlustiau gan gywilydd wrth feddwl ei bod wedi cysylltu unrhyw weithred neu ymddygiad anheilwng â pherchen y llygaid diofn hynny.

Rywfodd, daeth desgrifiad byw ei thad o'r cardotyn welodd, a'r holl ddyrysbwnc gerbron ei meddwl drachefn y prynhawn hwnnw, ac er nas gallai yn ei byw egluro paham, teimlai y gallasai fod rhyw fath o gysylltiad rhwng y cardotyn ddesgrifiodd ei thad a'r mater oedd wedi cymeryd y fath afael ar ei meddwl, a chyn gwybod yn iawn pa beth oedd ei hamcan, na'r hyn a obeithiai ddarganfod, gwisgodd ei chlogyn a chyfeiriodd ei chamrau tua Llys Dirlwyn.

Ni bu fawr amser cyn cyrraedd porth y parc, ond er ei mawr siomedigaeth, yr oedd y cardotyn wedi diflannu. Ei meddwl cyntaf oedd dychwelyd ar unwaith, a galw ei hun i gyfrif am ei ffolineb; ond ufuddhaodd yn hytrach i ryw lais mewnol a'i cymhellai i fynd ymhellach, aeth i fewn i'r parc, a dilynodd y ffordd tua'r Llys nes dod i ymyl y porth mawr yn ffrynt y tŷ, ac yno, er ei mawr ddychryn, canfyddodd y cardotyn yn eistedd ar y gris uchaf, a'r olwg fwyaf resynol arno a welodd ar fôd dynol erioed.

Naill ai yr oedd yn rhy ddifater i gymeryd sylw, neu yn rhy wan a newynog i allu sylwi. Fodd bynnag, ni roddodd yr arwydd lleiaf ei fod yn ei gweld na'i chlywed pan ddaeth i fyny ato. Edrychai arni â llygaid agored mor uniongyrchol ag yr edrychai hi arno ef, ond nid oedd yn ei gweld. Aeth ias o ryw ddychryn aneffiniol trwy ei henaid pan sylweddolodd ei sefyllfa. Beth os oedd y creadur truenus yn wallgof? Beth os gwnai ymosod arni? Beth os mai hwn oedd y brawd hynaf, y llofrudd,hwn?

Wedi iddi gyrraedd mor bell yn ei hunanymholiad, aeth y ffaith ei bod yno rywfodd adref i ymwybodolrwydd y cardotyn, a chododd ei ben i fyny i edrych arni. Edrychodd hithau arno yntau, a gwelodd rywbeth a'i gwnaeth yn amhosibl iddi ddweyd gair, na symud modfedd o'r fan lle safai. Yn y pentwr brwnt o wallt, barf, carpiau a chnawd oedd yn anadlu rywfodd yn ei hymyl, gwelodd adlewyrchiad gwan ac aneglur o Wil Pilgwenlly. Yr oedd y cyffelybrwydd mor anhawdd i'w olrhain ag oedd cyffelybrwydd rhwng adlewyrchiad o'i gwyneb ei hun welodd unwaith ar waelod ffynnon ddofn o ddwfr llwyd, a hi ei hunan! Eto, ar ol canfod y cyffelybrwydd unwaith, nis gallai ddarbwyllo ei hun mai creadigaeth ei dychymyg ydoedd. Diflannodd ei holl ofn gyda'r darganfyddiad hwn, a safodd am funud gyfan i geisio darllen y weledigaeth ryfedd. Dyn cymharol ieuanc oedd yn dal y carpiau a'r manylion grybwyllwyd wrth eu gilydd. Dyn nad oedd ellyn, gwelleifyn, sebon, dwfr na chrafell wedi bod yn gweinidogaethu ar ei gorff ers hir amser! Dyn oedd wedi anghofio, neu wedi methu sylweddoli, ei fod yn ddyn. Yr un pryd, nid oedd raid edrych ddwywaith yn graff arno er canfod olion digamsyniol y boneddwr ynddo, mor eglur ag y canfyddir olion delw ei Greawdwr yn y pechadur pennaf.

Gydag ymdrech boenus, cyfododd ar ei draed a threiodd foesymgrymu i Gwladys, a rhybuddiodd hi mewn llais gwan, crynedig,

"Foneddiges brydferth," meddai, "gochel bresenoldeb halogedig y pechod-fwytawr!"

"Pechod-fwytawr?"

"Ie, dyna ydwyf, oherwydd fy mhechod mawr fy hun, cymerais arnaf bechodau rhai ereill, bwyteais bechod fel y bwytaodd y Brenin Dafydd ludw; bwyteais ef fel bara; ond y mae fy euogrwydd yn aros, a fy nhrueni yn fawr arnaf."

"Dy euogrwydd am ba beth?"

Aeth geiriau'r cwestiwn drwyddo fel cynifer o fwledau. Crynodd fel deilen, ac edrychodd dros ei ysgwydd i gyfeiriad y capel yn y coed fel pe yn disgwyl i ryw ysbryd colledig i ddyfod oddiyno i'w gyhuddo, ac wedi boddhau ei hun nad oedd neb na dim yn dyfod, rhoddodd ei law ar ei hysgwydd, a sibrydodd,

"Ni raid i mi gyffesu ond wrth Dduw!"

Dywedodd hyn gyda phwyslais ac edrychiad un oedd wedi bod yn meddwl yn hir ar y mater, ac wedi dyfod i benderfyniad terfynol yn ei gylch.

Wrth geisio cyfrif am ei eiriau rhyfedd a'i ymddanghosiad eithriadol, daeth i gôf Gwladys fod ei thad wedi ei hysbysu droion fod "Pechod-fwytawyr" yn sefydliadau digon cyffredin yng Nghymru Babyddol; ac er fod y gred ynddynt yn marw yn yr ardaloedd lle y darllennid y Beibl ac y taenid goleuni Protestanaidd, yr oedd miloedd o'r Pabyddion yn parhau i gredu ynddynt hyd y dydd hwnnw. Yr oedd llawer math ohonynt, a chyflawnent eu swydd erchyll mewn llawer dull a modd Y dull mwyaf cyffredin oedd i berthynasau yr ymadawedig roddi pryd o fwyd ar fynwes corff marw. Trwy ryw fodd, nad oes neb wedi cynnyg ei egluro, tybid fod pechodau yr un marw yn mynd i'r bwyd. Yna rhoddid ef i'r "Bwytawr," ynghyda swm o arian. Wedi iddo ei fwyta, ai'r pechodau unwaith eto o'r bwyd i'r "Pechod-fwytawr," ac efe fyddai bellach yn euog ohonynt, ac yn gyfrifol am danynt, ac nid y sawl a'u cyflawnodd! Dywedodd ei thad wrthi fod llawer o greaduriaid anwybodus a hynod ofergoelus wedi cymeryd arnynt gyflawni dyledswyddau arswydol y swydd hon yn y gorffennol yn y gobaith y buasai eu penyd gwirfoddol mewn rhyw ffordd ddirgel yn cael ei gyfrif" iddynt "yn gyfiawnder." Gallai ddeall y posibilrwydd i bersonau fel hyn gredu'r fath athrawiaeth; ond methai weld pa fodd y gallai unrhyw ddyn fedrai ddarllen ac ysgrifennu, heb son am bersonau a gyfrifid yn hyddysg a diwylliedig, gredu y fath ffiloreg. Rhaid fod naill ai euogrwydd neu benboethni wedi eu gyrru yn ynfyd.

Pan oedd y pethau hyn yn gwibio trwy ei meddwl a'i chôf, anghofiodd am funud y creadur truenus gerllaw iddi, er fod ei lygaid gwyllt yn syllu arni o'i phen i'w thraed fel un yn edrych ar ryw wrthrych na feddyliodd am weld ei fath erioed. Gwelodd ei fod yn disgwyl iddi gadarnhau neu nacau ei haeriad ynghylch pwy i gyffesu ei euogrwydd iddo, ac atebodd,

"Na raid. Duw yn unig sydd yn deilwng i wrando cyffes yr enaid."

"Pwy ddywedodd hynny wrthyt?"

Ei air Ef Ei Hun, a fy synwyr cyffredin innau."

"Wyt ti yn sicr o hyn?"

"Ydwyf, os nad yw'r euogrwydd yr wyt yn son am dano yn cyfodi oddiar dy waith yn torri deddfau dy wlad, neu yn gwneyd niwaid i'th gyd-ddyn, yna———."

"Yna rhaid cyffesu i'r offeiriad cyn cael maddeuant?"

"I'r offeiriad! Nid oes rhwymedigaeth arnat i gyffesu pechod i offeiriad, er cael maddeuant, dan unrhyw fath o amgylchiad mewn bywyd:'

"Hyd yn oed pe baet wedi———"

Yr oedd ar fin dweyd rhywbeth pwysig, ond gwnaeth sŵn o'r tu ol beri iddo dynnu ei hun at ei gilydd, a chau ei wefusau fel un yn penderfynu na chai neb na dim lusgo ei gyfrinach i'r amlwg.

Edrychodd Gwladys ac yntau i gyfeiriad y sŵn, a gwelsant ddrws y plas yn agor yn araf a distaw, ac er eu mawr ddychryn, gwelsant wyneb dyn,—gwyneb eilliedig offeiriad neu fynach,—yn edrych allan yn y modd mwyaf gochelgar, i gael gweld pwy oedd yn ymddiddan yn y porth. Pan welodd y cardotyn y gwyneb, syrthiodd fel un marw wrth draed Gwladys, a phan welodd perchen y gwyneb ef yn syrthio, rhuthrodd yntau yn ei ol trwy'r tŷ gwag fel euogddyn yn rhuthro a dialydd y gwaed ar ei sodlau. Wedi i sŵn ei ffoedigaeth ddistewi yn y pellter, rhedodd Gwladys i gyfeiriad arall i chwilio am ddwfr er ceisio dwyn y truan wrth ei thraed i ymwybodolrwydd. Bu yn hir cyn sicrhau ei hun ei fod yn fyw, ond ar ol ei glywed yn anadlu'n araf, nid arhosodd funud i ofyn cwestiynau iddo am yr hyn a ddigwyddodd. Gwnaeth ei ffordd mor gyflym ag y medrai symud i'r Neuadd Fach. Cyn pen fawr o amser, yr oedd wedi dychwelyd gyda Delyth a Mwynwen Huw, a rhingyll Mwynwen yn ei chanlyn. Wedi cael y cardotyn i lyncu cymaint o luniaeth ag oedd yn bosibl dan yr amgylchiadau, rhoddodd Mwynwen ymarferol a meistrolgar nifer o orchmynion pendant i'w rhingyll, yr hwn oedd yn ddyn cryf, a chymerodd y ddwy ferch ieuanc i'w chanlyn er dangos iddynt rai o ryfeddodau y plas, â pha rai yr oedd yn gyfarwydd er pan yn blentyn. Sicrhaodd Gwladys, yn y cyfamser, y cymerai y rhingyll ofal o'i chardotyn hyd nes y dychwelent.

Hyd yn hyn, nid oedd Gwladys wedi dweyd gair am y gwyneb a ymddanghosodd y tu ol i'r drws nac am ffoedigaeth ei berchennog. Ar ol tramwy trwy amryw ystafelloedd, llychlyd a thywyll, daethant yn sydyn i ystafell oleu, lân a threfnus. Yr oedd tân yn y grat, llyfrau ar y bwrdd, awrlais bychan yn tipian ar astell gerllaw, a chath ddu fawr yn canu ei chrwth ar yr aelwyd. Pan welodd Delyth y gath, rhoddodd ysgrech, a thynnodd allan ei llawddryll mewn dychryn mawr. Ond nid oedd yno neb iddi ymosod arno, ond y gath ddu. Wedi iddi gael ei hanadl, eglurodd mai cath ei chyn-gyffesydd oedd y gath, ac yr adnabyddai hi yn unrhyw le a than unrhyw amgylchiad.

Wedi clywed hyn, adroddodd Gwladys hanes y drws yn agor, a'r gwyneb eilliedig yn edrych allan, a'r holl bethau ddilynodd, a theimlai Delyth yn berffaith sicr oddiwrth ei desgrifiad,—yn enwedig wrth ei gysylltu â'r ddau ddigwyddiad diweddar yn ei phrofiad ei hun, fod y Tad Meurig yn yr ardal, a'i fod yno i ryw amcan rhyfedd ers hir amser.

Yr oedd yn amlwg nad oedd am gael ei adnabod, ac yn wir, ei fod yn ofni cael ei adnabod, am ryw reswm neu gilydd.

Hyd yma nid oedd Delyth wedi ei gysylltu, hyd yn oed yn ei hofnau, gyda'r offeiriad y cyfeirid ato yn y desgrifiadau roddai Syr Urien Owain a Mwynwen Huw o'r alanas ddarostyngodd Llys Dirlwyn i'w sefyllfa bresennol, ond pan glywodd Gwladys yn desgrifio effaith ei ymddanghosiad sydyn ar y "cardotyn," dechreuodd gysylltu pethau na feddyliodd am eu cysylltu o'r blaen, ac i ymresymu oddiwrth achosion at effeithiau yn y fath fodd, a chyda'r fath gyflymdra, nes iddi deimlo'n derfynol argyhoeddedig yn y fan a'r lle fod y Tad Meurig, naill ai yn gwybod holl helynt yr erchyllwaith yn Llys Dirlwyn, neu wedi cymeryd y rhan honno yn yr helynt briodolid i'r offeiriad credai y cymdogion iddo gael ei daflu i'r afon Tywi.

Yn y man, daeth y rhingyll i'r ystafell ar eu hol, a dywedodd fod y "cardotyn" wedi goddef iddo ei olchi, torri ei wallt ewinedd, a'i ail-wisgo mewn dillad y daeth o hyd iddynt yn un o'r ystafelloedd gerllaw. Aeth trwy y cyfan heb ymddangos ei fod yn gofalu nac yn gwybod beth oedd yn digwydd iddo. Ni ddywedodd air, ac nid agorodd ei lygaid yn ystod yr holl amser y bu y rhingyll yn ei drwsio, ei drefnu, a'i ddilladu.

Pan gariodd y rhingyll ef, fel y cariai blentyn, a'i osod ar esmwythfainc yn yr ystafell oedd y boneddigesau wedi darganfod, o'r braidd y credent mai yr un dyn ydoedd. Ni roddai un math o ateb i'w gofyniadau, ac nid ymddanghosai ei fod yn eu clywed pan yr holent ef, ond cymerai yr ymborth roddent iddo yn union fel y gwna claf ei gymeryd mewn twymyn, neu faban wrth fynd i gysgu.

Trefnwyd i'r rhingyll aros yn Llys Dirlwyn i'w borthi a'i wylio am ddiwrnod neu ddau, yn y gobaith y doi ato ei hun yn y cyfamser; ond yn hyn, siomwyd hwy oll.