Ifor Owen (nofel)/Pennod XVIII

← Pennod XVI|

Ifor Owen (nofel) gan Henry Emlyn Thomas (Emlyn)

Pennod XIX →

Pennod XVIII.

AETH misoedd meithion heibio cyn i " gardotyn " Llys Dirlwyn ddyfod ato'i hun. Gofalwyd am dano yn gyson gan Gwladys a'i chyfeillesau. Rhoddwyd dyn cryf a gofalus i fyw yn y Plas gydag ef, i edrych ar ol ei anghenion, ac i gadw rhyw gymaint o drefn ar yr adran ym mha un y preswyliai. Bu yn hir mewn math o dwymyn, a chafwyd meddyg i'w weld droion. Yn ei bensyfrdandod, cyfeiriai ambell waith at "Eluned" mewn llais tyner, wylofus, a hiraethlon. Bryd arall, ceisiai ymresymu yn ddifrifol â rhyw "Frawd Iestyn," a chrynai drwyddo bob tro yr enwai ef; ond yr enw oedd amlaf ar ei wefusau oedd "Gwyn." Galwai yn aml arno gydag awydd angerddol, a gwrandawai am ei atebiad fel un yn gwrando am ei fywyd.

Wedi hir nychu, daeth yn araf ato'i hun, dechreuodd wella, a daeth yn raddol i sylweddoli yr hyn a ddigwyddasai iddo, pa le yr oedd, ac fod dieithriaid wedi gofalu am dano. Gyda'i ddychweliad i ymwybodolrwydd, dychwelodd ei ochelgarwch a'i fudanrwydd. Holai lu o gwestiynau am y Plas, yr ardal, y cymdogion, ond nid atebai yr un cwestiwn cyffelyb roddid iddo ef, os gallai ei osgoi.

O'r diwedd, penderfynodd Gwladys, ar ol ymgynghori â Delyth, i ofyn iddo'n ddioedi ai nid efe oedd Arthur Vychan, a gwynebu'r canlyniadau. Ond cyn iddi gael cyfle i gario allan ei phenderfyniad, cymerodd dau ddigwyddiad le barodd iddi ei ohirio i adeg amhenodol.

Yn gyntaf, bu farw Syr Urien Owain yn ei gwsg. Yr oedd ei farwolaeth yn hollol sydyn ac anisgwyliadwy, a chan nad oedd wedi gadael cyfarwyddiadau i'r perwyl, teimlai Sesyl Ifan nas gallai aros yn Neuadd Urien ar ol ei gladdedigaeth. Gwyddai nad oedd neb yn y wlad fuasai yn fwy awyddus i'w ymgeleddu na Ifor,—Syr Ifor, bellach,—ond gan nad oedd wedi trefnu gydag ef i aros yno beth bynnag ddigwyddai, symudodd i'r Neuadd Fach, nes y cai amser i wneyd ei feddwl i fyny ynghylch y dyfodol.

Yr oedd wedi bod yn bur anesmwyth ei feddwl am hir amser cyn marwolaeth ei letywr. Taenid sôn trwy'r gymdogaeth nad oedd y Seneddwyr yn dal eu tir yn y rhyfel. Haerid fod y Brenhinwyr, er wedi colli Marston Moor, yn ennill mewn mannau ereill, fod Iarll Morgannwg yn ennill y Werddon, a Montrose yn ennill yr Alban i achos y Brenin, ac os na fyddai Fairfax yn fwy penderfynol na'r Iarll Essex, yr enillai Siarl yn ol bopeth oedd wedi golli yn Lloegr. Haerid hefyd, ac nid heb lawer o brawfion, fod Cymru yn fwy teyrngarol i'r Brenin nag erioed, a bygythid yn awr ac yn y man y cai gelynion ei Fawrhydi deimlo min ei gledd cyn hir.

Gwyddai Sesyl Ifan, er wedi colli gwasanaeth amhrisiadwy Wil Pilgwenlly fel gwyliedydd, fod yna deimlad gelyniaethus cryf yn bodoli yn yr ardal yn erbyn Syr Urien, ac fod yna rywun, neu rywrai, wedi bod yn brysur wrth y gwaith o greu rhagfarn yn ei erbyn fel un oedd "wedi troi yn Biwritan penboeth yn ei hen ddyddiau, wedi anfon ei fab i ymuno â'r Seneddwyr, ac yn llochesu teyrnfradwyr yn ei dŷ." Bu yn ddigon cyfrwys i gael hyn oll allan; ond er eanged ei brofiad fel sylwedydd craff o ddigwyddiadau gymerent le y tu ol i'r llen, methodd ddarganfod na dyfalu pwy oedd y cyhuddwr prysur. Pwy bynnag oedd gwnaethai ei waith mor effeithiol nes y daeth i glustiau Sesyl. Bod cwmni o filwyr wedi eu hanfon i gymeryd meddiant o dŷ a pherson Syr Urien, yn ogystal a thŷ a pherson preswylydd Llys Dirlwyn, yn enw'r Brenin. Fel y digwyddodd, yr oedd Syr Urien wedi ei gladdu, a Sesyl Ifan a'i ferch wedi symud i'r Neuadd Fach cyn iddynt gyrraedd. Pan gymerasant feddiant o'r ddau Blas, gwnaethant garcharor o'r "cardotyn," a chymerasant ef i'w canlyn. Chwiliasant yn daer am " y teyrnfradwr peryglus fu yn llochesu dan gronglwyd y Neuadd er dechreu'r rhyfel, ond er yn meddu desgrifiad manwl o hono, methwyd,—diolch i gyfrwysdra Mwynwen Huw,—a chael gafael arno, na neb na dim oedd yn perthyn iddo.

Gorchymyn y Cadfridog Gerard oedd cymeryd meddiant o bersonau Syr Urien Owain a phreswylydd Llys Dirlwyn, ynghyd â'r person arall a ddesgrifid mor fanwl; cloi a selio eu preswylfeydd, a'u gadael heb eu llosgi hyd nes y ceid cyfarwyddyd pellach.

Wedi i'r milwyr ymadael gyda'u carcharor, penderfynodd Sesyl Ifan a Gwladys ddychwelyd i Landâf, lle nad oedd neb yn chwilio am danynt ar y pryd.

Cyn ymadawiad ei chyfeillion, gwawriodd ar feddwl Delyth Kyffyn mai eu cyhuddwr i'r Cadfridog Gerard oedd y Tad Meurig. Yr oedd hi a Gwladys wedi cael eu llyncu i fyny gymaint gan y "cardotyn" yn Llys Dirlwyn, fel, ar ol gweld wythnosau yn mynd heibio a dim arwydd am ddychweliad "y ddrychiolaeth " oedd wedi peri cymaint o arswyd yn ei dri ymddanghosiad, cymerasant yn ganiataol mai'r offeiriad ydoedd, ac fod yna reswm neilltuol yn cyfodi oddiar ryw gysylltiad gorffennol rhyngddo â'r "cardotyn" yn ei ddychrynnu rhag datguddio ei wir hunandeb. Tra yr oeddent hwy felly yn ymarferol wedi anghofio yr offeiriad, teimlai Delyth yn sicr wrth adolygu y digwyddiadau diweddar yng ngoleuni ei gwybodaeth o hono, iddo ef fod yn brysur gyda'i hoff orchwyl o weithredu y tu ol i'r llen, a bradychu pobl y tu ol i'w cefnau. Wrth feddwl am dano yn y goleu eangach a daflai ar ei ymddygiad a'i symudiadau, teimlai yn hollol argyhoeddedig yn ei meddwl ei hun mai efe oedd yr "offeiriad" y credai'r bobl ddarfod i Arthur Vychan ei lofruddio a thaflu ei gorff i'r afon. Yr oedd yn fwy na thebyg bellach mai Vychan oedd y "cardotyn," a'i fod yn credu iddo ladd llofrudd ei gariadferch, ac yn ei ymdeimlad o euogrwydd, wedi ffoi a gwneyd ei hun yn "Bechodfwytawr" am flynyddau; tra ar yr un pryd yr oedd yr offeiriad cyfrwys wedi dianc rhag ei ddialedd, ac yn awr yn ofni cael ei gymeryd i fyny fel llofrudd y ferch ieuanc fu yn achos yr holl alanas. Cydunai Sesyl â'i thybiaeth, a datganai ei farn fod argraff boneddwr ar y "cardotyn" hyd yn oed yn ei garpiau. Hyd yma, fodd bynnag, nid oedd wedi gweld y tebygolrwydd tarawiadol oedd rhyngddo â Wil Pilgwenlly,—yn enwedig ar ol ei adferiad o'r dwymyn,—a chan na ddarfu ddarganfod hynny ei hun, ni ynganodd neb air wrtho.

Ymhen ychydig ddyddiau ar ol eu hymadawiad, daeth y newydd i'r Neuadd Fach am fuddugoliaeth fawr Cromwel yn Naseby, a dechreuodd y bobl gyfeirio at yr "Hen Nol" dan eu hanadl gyda dychryn, a chredent y byddai yn sicr o ddyfod gyda'i fyddin a'i fagnelau mawrion i ddryllio castelli'r wlad, a dial ar ei elynion trwy eu hysbeilio, eu carcharu, a'u lladd.

Dygodd y newydd y byddai i fuddugoliaeth fawr Naseby derfynu y rhyfel, yn ol pob tebyg, yn ffafr y Seneddwyr, deimlad o waredigaeth a llawenydd i Delyth. A chware teg iddi, yr oedd ei llawenydd yn codi oddiar rywbeth mwy na'r ffaith fod Ifor yn perthyn i'r ochr fuddugoliaethus. Bu adeg pan yr edrychai hi a miloedd ereill ar y rhyfel fel yr ymgyrch oedd i benderfynu tynged Pabyddiaeth ym Mhrydain. Oherwydd credai y Pabyddion, os byddai Siarl yn fuddugoliaethus, y cyhoeddai ei hun yn Babydd ar unwaith, neu o leiaf y rhoddai y grefydd Babaidd ar uwch safle yn y wlad nag y bu ers canrifoedd. Felly, yr oedd holl ganlynwyr y Pab yn gweddio am i'r Brenhinwyr gario'r dydd yn yr ymgyrch fawr. Dyna hefyd oedd gweddi Delyth pan ddesgrifiwyd amcan yr ymgyrch iddi gan ei thad a'i chyffesydd ar y cyntaf. Ond yr oedd dysgeidiaeth Wroth a Cradoc, esiampl ddynol Ifor, ac athrawiaeth iachus Sesyl Ifan a'i ferch, wedi gwneyd eu gwaith, ac wedi ei gorfodi i edrych ar yr holl gwestiwn mewn goleuni ac oddiar safbwynt uwch.

Ni wnaeth dim ddioddefodd hyd yn hyn argraff mor ddwfn phoenus ar ei meddwl a hir ddistawrwydd Ifor yn ystod y tymor hwn. Ofnai yn aml ei fod yn garcharor, a methai gysgu am oriau ambell noswaith gyda'r drychfeddwl noeth fod Breddyn Kemys wedi llwyddo i gael gafael arno. Arswydai weithiau gan ofn ddarfod ei ladd heb i neb fod yn gwybod. Yr oedd Wil Pilgwenlly hefyd wedi bod yn ddistaw yn ystod yr un amser.

Bu agos iddi wneyd ei meddwl i fyny unwaith neu ddwy i fynd i Swydd Efrog fel yr aethai y Forus-ddawnswraig, er gwneyd ymchwiliad personol i achos y distawrwydd; ac nid yw yn anhebyg na fuasai wedi cario allan ei bwriad pe buasai lawer yn hwy heb eglurhad.

Un bore, pan yn synfyfyrio ar lan y Tywi pa beth i wneyd, gwelodd greadur yn symud yn ei chyfeiriad barodd iddi gredu ar y cyntaf fod y Tad Meurig wedi dychwelyd i'r ardal, a'i fod yn dyfod i ymddiddan â hi. Ei bwriad cyntaf oedd ffoi, am y gwyddai os mai yr offeiriad ydoedd, na fyddai ei bywyd yn ddiogel am foment yn ei bresenoldeb, os y buasai o unrhyw fantais iddo i'w gymeryd. Ond ar ol ail feddwl, penderfynodd sefyll ei thir, gan ei bod yn arfog, gan obeithio y cai gyfleusdra i ddweyd ei meddwl wrtho am ei ymddygiad melldigedig fel yr oedd yn wybyddus iddi ar hynny o bryd, ac am y gyfundrefn ofnadwy a gynrychiolai. Ond fel y dynesai ati, gwelai, er ei syndod, mai nid yr offeiriad ydoedd yno, ond y "cardotyn," y "cardotyn mewn gwisg pregethwr teithiol! Deallodd ei bod wedi ei adnabod, a chyfarchodd hi fel yr arferai wneyd cyn ei garchariad. Ar ol ei longyfarch ar ei ddiangfa, y peth cyntaf ofynnodd Delyth iddo oedd,

Wnei di ganiatau i mi dy gyfarch dan dy enw priodol, Meistr Arthur Vychan?"

"Yr wyt ti a'th gyfeilles, a'th forwyn bersonol wedi profi eich hunain y fath noddwyr caredig, yn wir, y fath chwiorydd, i mi, fel pa ffafr bynnag ofynnai yr un o honoch, ni ddymunwn bleser mwy na'i chaniatau. Ond am fy ngalw wrth fy enw, fe wna pawb o honoch gymwynas â mi os parhewch i fy ngalw wrth yr hen enw' Dieithryn,' hyd nes y caf amser a chyfle i brofi fy hunaniaeth a'm diniweidrwydd."

"Ni chredodd yr un o honom ni dy fod yn euog o ddim anheilwng."

"Mae hynny i'w briodoli i burdeb eich drychfeddyliau chwi. Yr oedd, ac yn wir y mae,—ymddanghosiadau yn fy erbyn yn hollol."

"Ond yr wyf fi yn adnabod dy gyhuddwr!"

"Yn adnabod y Brawd Iestyn, neu yn hytrach yr ellyll Iestyn?"

Ydwyf, ond y mae hanes yr adnabyddiaeth yn un maith a phoenus. Adrodd i mi yn gyntaf hanes dy ddiangfa ryfedd o'i grafangau, ac yna dywedaf i ti yr oll wn i am dano."

Er yr edrychai Arthur Vychan yn greadur digon ysmala yn ei wisg bresennol,—mor ysmala yn wir fel yr oedd Megan yn cael gwaith caled i ymgadw rhag chwerthin yn ei wyneb bob tro yr edrychai arno,—yr oedd cyfnewidiad dirfawr ynddo er pan gymerwyd ef yn garcharor. Yr oedd wedi dihuno o'r swrthni a'i nodweddai ar ol gwella o'r dwymyn. Cymerai heddyw lawn dyddordeb ym mhob peth. Yr oedd y "Pechod-fwytawr" a'r "cardotyn" wedi ymgolli yn y boneddwr.

Hyd ei garchariad, nid oedd ganddo y ddamcaniaeth leiaf fod y boneddigesau fu mor garedig wrtho yn gwybod nac yn dyfalu dim ynghylch ei hanes gorffennol, felly yr oedd y pethau ddysgodd pan yng nghrafanc y Cadfridog Gerard wedi gwneyd y fath argraff ar ei feddwl nes rhoi bywyd newydd ynddo.

"Pan ddychwelais i Lys Dirlwyn ar ol blynyddau o hunanalltudiaeth," meddai, "fy mwriad oedd dyfod adref i farw. Gwn dy fod di a'th gyfeillesau yn hysbys o achos yr alltudiaeth. Pan yn mynd i'r capel i addoli un bore, cefais fy nyweddi yn gorwedd ar y llawr yn farw yn ei gwaed, a'r Brawd Iestyn, yr hwn oedd cyn hynny wedi dihysbyddu ei allu, ei ddylanwad, a'i gyfoeth o resymau i geisio atal ein huniad, oherwydd fod fy mhriodas i â Phrotestant yn golygu y byddai raid i mi fy hun broffesu y grefydd honno, yn sefyll uwch ei phen â gwên foddhaus ar ei wyneb. Gwnaeth yr olygfa fi'n wallgof. Nis gwn hyd heddyw beth a ddigwyddodd, ond y mae gennyf gôf byw i mi ruthro at wddf y llofrudd, a'm bod wedi gadael y capel, ac yn ddiweddarach y Plas, dan yr argyhoeddiad fy mod wedi cymeryd ei fywyd. Ar y cyntaf, yr oedd hyn yn foddhad i mi. Ond ni pharhaodd y teimlad hwn ond byrr. Er i mi geisio cyfiawnhau y weithred ym mhob modd, galwai fy nghydwybod fi yn llofrudd. Nis gallwn gysgu na gorffwys wrth feddwl ddarfod imi drochi fy nwylaw yng ngwaed fy nghyd—greadur, ac er fod y diafol yn dwyn ar gôf i mi bopeth ddigwyddodd er pan yr adnabyddais fy nghariadferch gyntaf, nis gallwn gyfiawnhau fy hun am hanner awr. Ar ol colli Eluned, colli fy Nuw, a cholli pob dyddordeb mewn bywyd, crwydrais fel Cain ar hyd y wlad nes i mi benderfynu gwneyd rhyw gymaint o benyd am fy erchyllwaith trwy fynd yn Bechod-fwytawr.

Cyn cymeryd i fyny fywyd truenus y cymeriad hwn, ysgrifennais gyffesiad cyflawn i fy mrawd, yr hwn oedd ar y pryd yn ysgol fawr Piode, ac yn fachgen nwyfus, hapus, ac anwyl gan bawb. Hyd heddyw nis gwn ai byw ai marw ydyw. Mae'n debyg pan ddeallodd fod ei frawd yn llofrudd, iddo naill ai mynd i'r fyddin dan enw arall, neu, yn fwy tebyg, adael ei wlad am ryw ysmotyn lle na byddai neb yn ei adnabod.

"Gwyddost am y weledigaeth fu agos a chymeryd fy synwyr, ac yn wir fy mywyd, y dydd y dilynodd dy gyfeilles fi i borth y Plas? Pan ddychwelodd fy nghôf ar ol y dwymyn, y peth cyntaf ddaeth yn glir i fy meddwl oedd y gwyneb a'm dychrynodd mor fawr. Pan welais ef gyntaf, cymerais yn ganiataol mai drychiolaeth ydoedd wedi dyfod i'm cyhuddo, a dyna paham y cafodd y fath effaith arnaf. Wedi i mi ddyfod ataf fy hun i ryw raddau, a rhoddi y pethau a welais ac a glywais wrth eu gilydd, tywynodd yn raddol ar fy meddwl fod y creadur y cyhuddwn fy hun o fod wedi ei lofruddio, yn fyw. Nis gelli, nis gall neb yn wir,—ddirnad beth oedd y fath bosibilrwydd yn olygu i mi. Nid am fod gennyf y gronyn lleiaf o ddymuniad i gymeryd ail afael yn fy mywyd a'i fwyniant, a'i gyfrifoldeb, ond am y gallwn symud y baich dirlethol o euogrwydd fu yn gorffwys ar fy enaid am flynyddau. Hefyd, os yn ddieuog o'r mawrddrwg hwn, gallai fy mrawd ddychwelyd i'w wlad os darfu iddo gefnu arni, neu os yn ymguddio dan enw arall o fewn ei therfynau, gallai ddychwelyd gartref, a hawlio'r parch a roddwyd trwy'r oesoedd i bawb o Vychaniaid Llys Dirlwyn.

"Dyna oedd sefyllfa fy meddwl pan ddaeth y milwyr i fy nghymeryd, a dyna oedd ei sefyllfa am ddyddiau wedi i mi gyrraedd gwersyll Gerard.

"Un noswaith, pan nad oedd na lloer na seren yn goleuo un ran o'r ffurfafen, clywais fy nau wyliwr yn sibrwd tu allan i'r babell fod y ddau wyliwr arall oedd i ddyfod i newid â hwynt am y nos bron awr ar ol eu hamser. Rhegent hwy yn ofnadwy dan eu hanadl, am eu hysbeilio o awr gyfan o ryw fwyniant a addawsent iddynt eu hunain. Aeth hanner awr arall heibio heb iddynt ddyfod, a chlywais un o'm ceidwaid yn sibrwd wrth ei gyfaill, gan gyfeirio ataf fi, Mae ef yn cysgu fel y graig, a'i gadwyn yn gref a diogel, gad i ni fynd, a gadael y cyfrifoldeb, os digwydd rhywbeth, iddynt hwy.' A mynd a wnaethant. Cyn pen fawr o amser, llwyddais i dorri'm cadwyn a dianc. Ond er fod gennyf glogyn a chap milwr, yr oedd mynd y tu hwnt i linellau y gwersyll yn amhosibl, heb ryw gynhorthwy neu wybodaeth bellach nag oedd gennyf ar y pryd. Wrth symud yn araf ac ymbalfalu rhwng y pabellau, daethum ar draws milwr cyffredin, yr hwn oedd yn gogydd i nifer o swyddogion, ac ar y pryd yn mynd tu allan i'r gwersyll i roddi archebion i'r cigydd ar gyfer drannoeth. Mewn atebiad i'w ofyniad syml, dywedais wrtho ar unwaith mai carcharor oeddwn, fy mod yn ceisio dianc, ac erfyniais am ei gynhorthwy. Cymerodd fi yn ol i'w babell, a rhoddodd y wisg bregethwrol ryfedd hon i mi. 'Bu yn dda gennyf ddianc fy hun, unwaith,' meddai, 'gwnaf â thi fel y gwnawd â mi. Gelli fy nghanlyn i nes awn y tu allan i'r llinellau. Yna, pan gei gyfle, dyro'r wisg hon am danat, a gwna dy oreu am dy ryddid.' Bu cystal â'i air, a diengais. Wedi i mi gerdded rhyw ddwy filltir o olwg y gwersyll, daethum yn sydyn i olwg tŷ bychan ar ymyl y ffordd. Yr oedd y nos mor eithafol dywell fel yr oeddwn yn ei ymyl cyn i mi ei weld. Nid oedd un arwydd o fywyd yn agos ato, oddigerth fod goleu rhyw lusern neu ganwyll wan yn llewyrchu allan o un o'r ffenestri bychain. Wedi hir wrando am sŵn neu sain o rywfath, a chlywed dim, mentrais fynd yn araf i ymyl y ffenestr. Yr oedd erbyn hyn oddeutu dau o'r gloch yn y bore. Cyn i mi ddod i gyffyrddiad â'r adeilad, clywais leisiau dau ddyn yn ymddiddan y tu fewn. Llanwodd un fi â dychryn mawr. Llais y Brawd Iestyn oedd! Er fod blynyddau meithion wedi mynd heibio er pan glywais ef ddiweddaf, adnabyddais ef ar unwaith. Wedi meddiannu fy hun, diosgais fy esgidiau, a nesheais at y ffenestr, yr hon oedd yn hanner agored. Wrth oleu llusern fechan, gallwn weld y rhan fwyaf o'r ystafell. Tŷ yn perthyn i ryw dyddynwr cyffredin feddyliwn oedd y tŷ, yr hwn, yn ol pob tebyg, a ffôdd rhag dynesiad y fyddin, neu a orfodwyd i roddi ei gartref i fyny i hawliau rhyfel. Nid oedd yno fawr dodrefn heblaw bwrdd a chadeiriau. Yn ymyl ychydig dân eisteddai y Brawd Iestyn,—yr offeiriad y credais am flynyddau ddarfod imi gymeryd ei fywyd,—yn edrych mor iach a dichellgar ag erioed. Aeth teimladau anesgrifiol drwyddof pan welais ef, llofrudd Eluned, yn y fan honno yn fyw, yn rhydd, ac yn cael ei barchu fel offeiriad Duw, ac yntau yn llofrudd llawgoch. Ond ni theimlais awydd y tro hwn i ddial gwaed fy anwylyd arno â'm dwylaw fy hun, er i mi deimlo fy ymysgaroedd yn troi ynnof wrth ei weld. Gyferbyn âg ef eisteddai swyddog milwrol o radd uchel, yr hwn oedd yn yfed gwin yn awr ac yn y man o gwpan a lenwid gan yr offeiriad.

"Wedi gwrando ychydig, deallais fod y swyddog yn bresennol ym mrwydr fawr Naseby, a'i fod wedi cael ei anfon gan Rupert ar neges filwrol at arweinwyr y Brenhinwyr yn Neheudir Cymru. Deallais hefyd mai Pabydd oedd, ei fod yn hollol adnabyddus â'r ardal hon, ac fod y Brawd Iestyn ac yntau nid yn unig yn hen gydnabyddion, ond yn gydweithredwyr.

"Ar ol mynd dros hanes Marston Moor a Naseby, a datgan ei farn y byddai i Cromwel ennill bob cam, aeth y swyddog milwrol yn ei flaen i roddi manylion brwydr Naseby, ac yn eu mysg, desgrifiodd ddigwyddiad rhyfedd ym mha un y cymerodd mab fy nghymydog, Meistr,—Syr yn awr,—Ifor Owain ran flaenllaw. Chwareuodd ran gwir arwr, a chafodd wobr llwfryn! Paham yr wyt yn cyffroi mor fawr? Ydwyt ti yn adnabod Meistr Syr Ifor?"

"Ydwyf! Y mae ef a minnau yn ddyweddiedig i'n gilydd!"

"Cymered yr Arglwydd drugaredd arnat———"

"O dywed ar unwaith, ydyw Ifor yn fyw ———"

"Maddeu fy myrbwylldra. Ydyw, y mae yn fyw, ond y mae yn garcharor. Ac y mae y Jesuit acw wedi ei ddedfrydu i farwolaeth!"

"Am ba drosedd? "

"Ei drosedd ydyw ei fod yn 'elyn i'r wir Eglwys.' Ond cymer galon, yr wyf fi fy hun dan yr un ddedfryd. Ti weli fy mod wedi dianc."

"Ond beth am Ifor?"

"Ydwyt ti yn adnabod swyddog ym myddin y Brenhinwyr o'r enw Kemys,—Breddyn Kemys?"

"Yr ydwyf yn adnabod ellyll dynol o'r enw hwnnw. Efe ydyw achos holl ofidiau a threialon fy mywyd. Ydyw ef yn fyw?"

"Ydyw, yn fyw trwy drugaredd Syr Ifor. Ond gwrando'r hanes, fel yr adroddai'r swyddog ef. Dywedai fod Breddyn Kemys wedi ei gymeryd yn garcharor gan ddynion Cromwel, y rhai oedd yn mynd i'w saethu am ryw weithred anheilwng o filwr. Cyn iddynt wneyd hynny, daeth Syr Ifor i'r cylch âg awdurdod oddiwrth Ireton i gymeryd meddiant o'r carcharor, a'i anfon yn ol i Rupert yn gyfnewid am swyddog Cromwelaidd oedd ym meddiant y Brenhinwyr,—cyfaill mawr i Syr Ifor, a ffafryn arbennig gan y milwyr. Mae'n debyg fod Kemys yn berffaith sicr yn ei feddwl fod Syr Ifor wedi boddi,—wedi boddi trwy ei gynhorthwy ef, feddyliwn,—yn yr Wysg, flynyddau yn ol, ac i'r olwg arno ei ddychrynnu mor ddirfawr nes y llewygodd yn llythrennol o'i flaen. Cyn ei ddychwelyd, gorfu iddo roddi addewid ar ei lw i Syr Ifor na byddai iddo gymeryd yr un cam na chyflawni yr un weithred yn ei erbyn ar ol hynny. Ac yn ol hanes y swyddog, yr oedd cyn hyn wedi gwneyd tri neu bedwar cynnyg am ei fywyd. Cymerodd y llw, ac addawodd hefyd i'w waredydd y gwnai arwain bywyd gwell yn y dyfodol. Oherwydd rhyw rwystrau ynglŷn â chyfnewid y carcharorion, arhosodd Syr Ifor ddau neu dri niwrnod yng ngwersyll Rupert, a chafodd dri neu bedwar cyfleusdra i ymddiddan â'r Tywysog yn bersonol. Fore'r trydydd dydd, yr oedd ef a'i gyfaill, yr hwn a farchogai geffyl a gyfrifid y cyfrwysaf yn y ddwy fyddin, yn dychwelyd yn eu hol. Yr oeddent wedi marchogaeth o olwg y babell olaf pan y clywsant swn ergyd llawddryll. Y funud nesaf, syrthiodd Syr Ifor oddiar ei geffyl, a throdd ei gyfaill o'r ffordd mewn pryd i osgoi ail ergyd, a anaelwyd o'r un ymguddfan ato ef ei hun. Mewn eiliad yr oedd y ceffyl cyfrwys dan ei gyfarwyddyd wedi llamu dros y clawdd, ae wedi gafael yng ngwarr y llofrudd, a'i ysgwyd i'r fath raddau, nes rhwng y dychryn a'i meddiannodd, a ffyrnigrwydd yr anifail a'i farchog, ysgydwyd pob arwydd o fywyd allan o'i gorff. A phwy feddyliet ydoedd?"

"Y llofrudd? Breddyn Kemys! Ond beth ddaeth o Ifor?' "Trwy drugaredd, nid oedd ei glwyf yn farwol, er i'w ymosodydd fwriadu hynny. Wedi boddhau ei feddwl ar y pen hwn, a thrin y clwyf, rhwymodd ei gyfaill ei ymosodydd draed a dwylaw taflodd ef yn groes i'w geffyl; a chan fod Syr Ifor yn alluog, gyda chynhorthwy, i farchogaeth, aethant yn ol i'r gwersyll. Cyn iddynt gyrraedd pabell y Tywysog, dadebrodd y llofrudd, ac ymwingodd rywfodd nes y syrthiodd i'r llawr. Erbyn hyn yr oedd y swyddogion oedd ym mhabell fawr Rupert oll allan, a chyn i neb gael amser i ofyn am eglurhad, gafaelodd y ceffyl cyfrwys yng ngwarr yr adyn dirmygus, a chan sefyll i fyny ar ei draed ôl, ysgydwodd ef o flaen y Tywysog a'i osgorddlu fel yr ysgydwa ci lygoden fawr, a rhoddodd cyfaill Syr Ifor ddesgrifiad cyflawn o'r hyn gymerodd le. Yr oedd Rupert mor ddigllon fel y gorchmynodd roddi'r adyn mewn heiyrn ar unwaith; a gwnaeth i'w feddyg ei hun drin clwyf Syr Ifor. Ymhen deuddydd, dychwelodd y cyfaill i wersyll Cromwel a llythyr oddiwrth Rupert yn egluro beth a ddigwyddasai i'w swyddog, gan ddatgan ei ofid, a rhoddi addewid y caffai ddychwelyd mor fuan ag y byddai yn alluog. Mae'n debyg er hynny fod y clwyf yn un mwy peryglus nag yr ymddanghosai, ac iddo fynd i dwymyn beryglus ar ol ymadawiad ei gyfaill, yr hwn, pan ddeallodd, a ddychwelodd i'w ymgeleddu trwy ganiatad personol Ireton a Rupert."

"Beth ddigwyddodd ar ol hynny?"

"Terfynodd y swyddog ei adroddiad, mor bell ag oedd a fynno â hwy, ar ol dychweliad y cyfaill."

A pha beth wnaethant i'r ellyll Breddyn Kemys?"

"Trwy ddylanwad Arglwydd Raglan, cafodd ryddhad, ond ni fynnai Rupert gymaint ag edrych arno ar ol ei fradwriaeth, a thyngodd na chai fod yn swyddog o dano ef byth mwyach."

"Oedd gan y swyddog,—y swyddog oedd yn adrodd hyn oll wrth y Brawd Iestyn,—ragor i'w ddweyd?"

Oedd gryn lawer. Aeth yn ei flaen i hysbysu yr offeiriad ei fod yn wybyddus i arweinwyr y Brenhinwyr y byddai i Cromwel ddod i Gymru a dryllio pob Castell oedd yn bresennol ym meddiant pleidwyr Siarl, os na roddent hwy i fyny, a phroffwydodd y byddai yr holl wlad,—yn cynnwys y Werddon a'r Alban,cyn pen nemawr amser dan lywodraeth y Senedd."

"A oedd y Brawd Iestyn yn credu ei broffwydoliaeth?"

Oedd, ac wrth adrodd ei gynlluniau ynghylch diogelu ' iawnderau a meddiannau yr Eglwys,' nes yr elai aflwydd buddugoliaeth y Seneddwyr heibio, y clywais ef yn rhoddi ei ddedfryd arnat ti, Syr Ifor a minnau. Yr ydym ein tri yn rhwystrau bygythiol ar ffordd eu gweision i hyrwyddo llwyddiant y wir Eglwys, ac y mae yn rhaid ein symud.' Y mae Breddyn Kemys wedi ei dynghedu i symud' Syr Ifor. Rhoddodd y swyddog Pabaidd ei air i'r Brawd Iestyn y noswaith honno yr argyhoeddai ef y Cadfridog Gerard fy mod i yn llofrudd, yn lleidr ac yn ysbiwr, ac nad oedd yn ddiogel fy arbed am un awr; ac am danat ti———

"Wel, beth am danaf fi?"

"Yr wyt ti i briodi Breddyn Kemys ar ol iddo lwyddo i 'symud' Syr Ifor, ond nid cyn hynny."

"Wnawd rhyw gyfeiriad yn eu hymddiddan at Syr Urien Owain a Meistr Sesyl Ifan?"

"Do, lawer o gyfeiriadau. Wrth gwrs, y mae gan Iestyn gynllun i gymeryd meddiant o'r ddwy ystâd yma,—Neuadd Urien a Llys Dirlwyn. Ac y mae yn gynllun cyfrwys dros ben, ac os gall fy' symud i a Syr Ifor, y mae yn debyg o lwyddo. Yr oedd carchariad Meistr Sesyl Ifan a'i ferch yn rhan o'r cynllun. Ond y mae'n teimlo'n lled sicr y gall eu sicrhau hwy yn eu cartref yn Llandâf, yr hwn le a eilw yn "nyth teyrnfradwyr!'"

"Pa bryd y clywaist yr ymddiddan hwn?" "Neithiwr, neu yn hytrach bore heddyw."

"Yr wyt yn dyrysu. Nid ydyw ond ychydig wedi boreubryd, ac nis gallet gerdded y pellter dan bron ddau ddiwrnod!" "Gwir, ond cefais afael ar geffyl y swyddog ychydig yn nes i fyny'r ffordd, a marchogais ef am ychydig drwy'r gwaenydd fel na chlywent sŵn ei draed, ac yna cymerais ef i'r ffordd, a gyrrais ef ar garlam am lawer o filltiroedd. Wedyn, disgynnais, a gollyngais ef yn rhydd, a chymerais geffyl rhyw amaethwr, heb gyfrwy, a gyrrais hwnnw drachefn o fewn ychydig i'r lle hwn, ac wele fi."

"A pha beth yw dy symudiad nesaf? "

"Mynd at Cromwel a dweyd fy hanes wrtho, a gofyn am ei gynhorthwy."

"Ond ра fodd?"

"Trwy egluro i Mwynwen Huw pwy ydwyf, a gofyn am ei chynhorthwy."

"Gwrando. Tra yr wyt ti wedi bod yn llefaru, yr wyf i wedi bod yn meddwl a chynllunio. Tyrd yn gyntaf peth i gael lluniaeth, yr un pryd egluraf fy nghynllun, a gwnaf fy nghais."