Ifor Owen (nofel)/Pennod XX

← Pennod XIX

Ifor Owen (nofel) gan Henry Emlyn Thomas (Emlyn)

Pennod XXI →

Pennod XX.

WEDI cyrraedd y gwersyll, a gorffwys ychydig, eglurodd yr hen wraig ei bod wedi gweld y milwyr yn aros yn y fan honno ar ol y brwydrau gwaedlyd ymladdwyd ganddynt dros eu gwlad, a'i bod wedi meddwl y buasai ychydig ffrwythau yn dderbyniol ganddynt, yn enwedig y claf a'r clwyfus, ar y fath dywydd poeth, a'i bod wedi sicrhau cynhorthwy dwy neu dair o wragedd i gasglu'r mefus a'r ceirios oedd yn y fasged, ac wedi dod a'r oll i fyny i'r gwersyll. Gofynwyd iddi nodi pris y fasgedaid, ac atebodd,

"Nid er mwyn eu gwerthu y cesglais hwynt, ond er mwyn y pleser o gael gwneyd rhywbeth i ddangos fy niolchgarwch i'r dynion sydd wedi aberthu cymaint dros eu gwlad a'u crefydd."

Rhoddwyd banllef o ddiolchgarwch i'r hen wraig garedig am ei meddylgarwch, a gofynnodd Syr Ifor iddi rannu'r melusion rhwng y fintai, yr hyn a wnaeth yn ewyllysgar, gan roddi cyfran gyffelyb i swyddog a milwr cyffredin.

Ar ol mwynhau'r ffrwythau, gofynnodd rhyw un i'r hen wraig pwy ydoedd, a pha beth oedd ei henw, fel y gallent ei chofio hi a'i gweithred garedig yn yr amser i ddyfod.

"Fy enw," meddai, " yw Beto Hysbys, ond y mae fy nghartref yn sir Gaerfyrddin, ac, fel llawer cartref arall ar hyn o bryd, yn wâg ac yn anghyfanedd, oherwydd trahausrwydd Syr Siarl Gerard."

"Beto Hysbys! ddywedaist?" gofynnai un o'r is—swyddogion. "Os wyt yn byw i fyny â'th enw, gelli hysbysu pob un o honom o'i dynged."

"Na, nid ydwyf yn honi y gallaf wneyd hynny. Ar yr un pryd, yr wyf yn hysbys o rai pethau ym mywydau dau neu dri o honoch y byddai yn werth i chwi eu gwybod, feallai."

Gofynnodd pawb ar unwaith,

"Pwy ydynt?"

"Nis gallaf eu henwi, na chwaith eu nodi allan fel y gall ereill eu hadnabod. Ond gallaf eu hysbysu o bethau y byddant hwy eu hunain yn gwybod am bwy a pha beth yr wyf yn datgan."

Wedi cael cenad y swyddogion i wneyd yn hysbys y pethau a wyddai, a chael eu haddewid na chyfrifent hi, ac nac ymddygent ati fel dewines, adroddodd wrthynt y pethau canlynol,—

"Y mae, neu yr oedd yna swyddog ym mintai Rolant Lacharn yn credu iddo gymeryd bywyd henafgwr mewn cweryl teuluol. Pe buasai hynny wedi digwydd, nid y swyddog y cyfeiriaf ato fuasai'n gyfrifol, gan i'r un fuasai'n colli ei fywyd osod magl i rwydo y swyddog. Yn yr ymgyrch, collodd yr henafgŵr ei droed ar lawr marmor, a syrthiodd fel un marw. Ond wedi cael ar ddeall fod y gŵr ieuanc achosodd ei gwymp wedi ffoi yn y dybiaeth ei fod yn ddyn-leiddiad, daeth yr henafgŵr i lawn feddiant o'i alluoedd yn fuan, a bu fyw am amser hir. Wedi ei farw, aeth ei ferch dorcalonnus, yr hon a roddasai ei chalon i'r gŵr ieuanc er gwaethaf ei thad, i chwilio am ei chariadddyn dros fryn a dôl, i ddinas a phentref, yn ei henw ei hun, a than enwau ereill, fel boneddiges Gymreig, fel lleianes, ac fel Morus-ddawnswraig; ond ar ol hir grwydro a mawr ddioddef, y mae wedi dychwelyd heb gael gafael arno, nac ar neb oedd yn ei adnabod, ac y mae ar hyn o bryd yn gwywo ar ei thraed, wedi colli pob dyddordeb mewn bywyd, am ei bod yn argyhoeddedig nad ydyw ei chariad-ddyn diniwed ar dir y byw."

Edrychodd y dynion,—yn swyddogion a milwyr cyffredin,yn daer i wynebau eu gilydd ar derfyn yr hanes cyffrous, ond nis gallent weld yr arwydd lleiaf ar neb oedd yn bresennol mai efe oedd y gŵr y cyfeirid ato.

Ond yr oedd rhywbeth, naill ai yn yr hanes neu yn yr hanesydd, wedi tynnu sylw y Milwriad Pil mewn modd eithriadol. Tra y yr oedd yn hawdd gweld nad efe oedd y gŵr ieuanc y cyfeiriai yr hen wraig ato, yr oedd rhywbeth yn Beto Hysbys oedd wed gwneyd argraff ryfedd arno. Edrychai arni yn ddibaid, gwrandawai ar bob gair a lefarai fel un yn gwrando am ei fywyd ond ni fynnai ymddiddan â hi, a chadwai ei hun mor bell ag y gallai oddiwrthi.

Aeth rhai munudau heibio cyn i neb wneyd sylw na gofyn cwestiwn. Y cyntaf i dorri ar y distawrwydd oedd Syr Ifor.

"Beto," meddai, "pe bawn i yn Ddyn Hysbys,' ac wedi dod i wybod y pethau yr wyt wedi adrodd wrthym am rywun oedd, er yn ddiniwed, yn aros dan gwmwl hunangyhuddiad am flynyddau, a'i gariad-ferch yn torri ei chalon mewn anwybodaeth am dano, buaswn yn carlamu dros fil o rwystrau, ac yn anghofio enwau ac ystyr cwsg a gorffwysdra nes ei hysbysu."

"Gŵyr pawb sydd yn adnabod Syr Ifor nad ydyw wedi dweyd ond gwirionedd llythrennol am yr hyn a wnai dan yr amgylchiadau y cyfeiriai atynt. Ond pe byddai yn 'Ddyn Hysbys,' byddai yn gwybod fy mod i wedi gwneyd y brys mwyaf yn bosibl i gyrraedd y gwersyll hwn ar ol dyfod i feddiant o'r ffeithiau a ddatguddiwyd i mi ar yr un llaw, ac ar ol dyfod i wybodaeth am y personau â pha rai y deil y ffeithiau gysylltiad ar y llaw arall."

"Maddeu fy myrbwylldra, Beto. Dywedaist dy fod yn hysbys am ffeithiau cyffelyb am ddau neu dri o honom. Wnei di adrodd wrthym yr hyn a wyddost am ereill yn ein mysg?"

"Gwnaf. Y mae swyddog yn rhywle ym mintai Rolant Lacharn yn credu fod ei gariad-ferch, oherwydd ei chrefydd, wedi ymddwyn yn anesboniadwy o greulon tuag ato, ac, oherwydd y gred hon, y mae ef wedi ymddwyn yn greulon ati hi heb wybod hynny. Mae ef yn credu ei bod hi wedi derbyn nifer o'i lythyrau o'r rhyfel, ac heb ateb yr un ohonynt. Mae hithau yn credu iddo roddi i fyny ysgrifennu ati heb gymaint ag anfon un gair i egluro paham. Y rheswm o'r anealltwriaeth poenus ydyw fod diafol dynol ar lun offeiriad Pabaidd wedi derbyn yr holl lythyrau, a'u cadw heb ddweyd gair wrth neb, gan adael i'r ferch ieuanc gredu fod ei dyweddi wedi ei hanghofio, newid ei feddwl, neu ei hesgeuluso; ac y mae hi heddyw yn torri ei chalon mewn carchardy uffernol trwy ddichellwaith yr un adyn maleisddrwg."

Ni chafodd Ifor gymaint gorchwyl erioed i gadw ei hun dan lywodraeth ag ar ol gwrando'r hysbysiad hwn, edrychai fel pe bai llu o ofyniadau yn dawnsio ar ei wefus, ond ni ddywedodd air mewn atebiad. Gwyddai fod Beto yn berffaith hysbys mai efe oedd y gŵr a ddesgrifiai, ond nid oedd neb yn y cwmni, oddigerth Wil ac Idris, yn ei gysylltu ef â'r "rhamant." A chan ei fod, fel mwyafrif mawr ei gydgenedl, yn cyfrif materion carwriaethol yn rhy gysegredig i'w gwneyd yn destynau ymddiddanion cyhoeddus, cymerodd arno fod rhamantau Beto yn rhy gynhyrfus i fod yn wir am bersonau mor syml a difrifol ag aelodau y fintai honno. Ond cymerodd ofal i ychwanegu,—

"Os ydynt yma, ni ddylem golli dim amser i'w darganfod. Ac os gwnei orffwys ychydig ar ol dy ludded, mynnaf ymddiddan pellach â thi."

Ond nid oedd Beto am orffwys. Yr oedd ganddi ragor o "ramantau " i'w traethu, ac fel un yn mwynhau y cyffro oedd eisoes wedi greu, atebodd nad oedd yn rhy luddedig i hysbysu'r cwmni am ffeithiau pwysig iawn mewn cysylltiad âg un arall o'u nifer cyn y byddai iddi ddychwelyd i'r dyffryn.

Unwaith eto edrychodd Wil yn daer arni, ond ni chymerai arni ei ganfod, ac heb aros am ganiatad neb, dechreuodd adrodd ei thrydydd " rhamant."

"Y mae," meddai, "neu yr oedd, ymysg swyddogion Lacharn, ŵr ieuanc o Babydd.———"

"Aros! Aros!" meddai Syr Ifor, "nis gallwn gredu ynnot fel Gwraig Hysbys' ar ol y fath haeriad. Dylet wybod, os wyt yn deilwng o'th enw, fod y Pabyddion oll yn y fyddin arall,

"Nid wyf yn dweyd ei fod wedi parhau yn Babydd, Syr Ifor, gobeithiaf nad yw, ond cafodd ei eni a'i addysgu'n Babydd, a pherthyna i un o'r hen deuluoedd Pabyddol Cymreig mwyaf selog yn y wlad. Bu ar grwydr er yn fachgen.

Cred fod enw parchus ac anrhydeddus ei deulu wedi ei ddiraddio gan ei unig frawd, yr hwn, yn ol ei dyb ef, a channoedd ereill, sydd yn gorwedd ym medd llofrudd ar lan, neu yng ngwaelod yr afon Ty Gyda balchder nodweddiadol ei bobl, pan glywodd am y math ddrwg gyflawnodd ei frawd, penderfynodd, er nad oedd ar y pryd ond bachgen ieuanc yn yr ysgol, na chai neb ei adnabod bellach wrth enw ei dadau. Gadawodd ei ysgol, torrodd bob cysylltiaa â'i gyfeillion a'i gydnabod, aeth i ardal ac i fysg pobl ddieithr, gadawodd blas ei dadau yn llawn trysorau teuluol heb neb i agor na chau ei ddrysau,—gymaint oedd ei gywilydd am y gwarth ddygwyd ar ei enw,—a cherfiodd iddo ei hun enw a safle mewn galwedigaeth anrhydeddus drwy ei dalent, a'i ymroad, a'i gymeriad dilychwin. Ac yn awr, ar ol blynyddau meithion o ing meddyliol try allan fod ei frawd yn fyw, ac yn hollol ddiniwaid o waed ei gyd-ddyn, yr hwn sydd hefyd yn fyw ac yn iach!"

Yr oedd yr argraff wnaed gan yr adroddiad hwn tu hwnt i ddesgrifiad. Yr oedd Beto ei hun yn ei adrodd gyda theimladau mor gynhyrfus nes y teimlai pob gwrandawr rywbeth tebyg i adsain y cynhyrfiad yn treiddio trwy ei enaid ei hun.

Ond yr oedd yr argraff wnawd ar Wil a Syr Ifor yn gyfryw nas gallent, er eu holl arddanghosiadau o hunanlywodraeth, ei daflu ymaith mewn un modd. Edrychai Wil yn union fel dyn wedi ei hollol syfrdanu. Methai, er pob ymdrech, dynnu ei lygaid oddiar Beto, ac yr oedd rhywbeth yn ei edrychiad yn dweyd ei fod yn ei hadnabod, a'i fod yn ymdrechu â'i holl egni i gelu'r ffaith, ac yn methu. Am y tro cyntaf er pan oedd Syr Ifor yn ei adnabod, methai edrych yn ei wyneb. Rhag i rywun yn y cwmni ofyn cwestiwn fuasai yn datguddio pethau nad oedd ef na Wil am eu gwneyd yn destynau ymddiddan rhwng ereill, dywedodd Ifor gyda'i gallineb arferol,

Clywsom lawn ddigon o ramantau am un diwrnod, ac yr ydym yn wir ddiolchgar i Beto Hysbys am drafferthu mor fawr i ddringo i fyny o'r dyffryn a'u hadrodd wrthym. Os gesyd hynny o anrhydedd arnaf, carwn iddi ddyfod i'm pabell lle y bydd yn bleser gennyf gynnyg iddi giniaw plaen milwr. Yna, ar ol bwrw ei lludded, caiff ddychwelyd i'r dyffryn, a dyfod i fyny yfory eto, os mynn, gyda basgedaid arall o ffrwythau, ac ychwaneg o'ramantau.'"

Gwelodd y rhai y perthynai iddynt, amcan a doethineb yr awgrym, ac ni ddywedodd yr un ohonynt air mewn atebiad. Cyfododd Beto, a dilynodd arweiniad Ifor ar unwaith. Arhosodd Wil am ychydig i fwynhau ei ran o'r mefus a'r ceirios, a llwyddodd, i raddau helaeth, trwy ei sylwadau chwareus, i symud yr argraff fod rhamantau Beto yn hanesion gwirioneddol am rywrai oedd yn bresennol.

Pan gafodd gyfle, aeth i mewn i babell ei gyfaill, a gwelodd, fel disgwyliai, fod Beto wedi diosg gwisg yr hen wraig yn yr hon y aeth i'r gwersyll, a'i bod yn sefyll ynghanol y babell, nid yn furf hen wraig luddedig, ond yn ffurf boneddwr tal, gwelw, a phruddglwyfus. Y mae'n amhosibl desgrifio ei edrychiad angerddol awyddus pan gerddai Wil i fyny ato a'i freichiau yn agored fel plentyn yn dynesu at fam neu dad a gâr â'i holl enaid. A llawn mor amhosibl ydyw desgrifio gwyneb Wil, pan, yn lle rhuthro i'w freichiau, y plygodd y llall ar ei liniau ar lawr y babell o'i flaen.

"Arthur!"

"Gwyn! Fy anwyl a fy unig frawd. Ar fy mhenliniau yr wyf yn erfyn am dy faddeuant!"

Aeth Syr Ifor allan o'r babell, a gadawodd i'r ddau frawd, canys dyna oeddent,—er ein bod wedi adnabod un am ychydig amser wrth yr enw "Beto Hysbys," a'r llall am flynyddau wrth yr enw "Wil Pilgwenlly," i egluro i'w gilydd achos a hanes eu gwahaniad.

Yn y cyfamser, aeth Syr Ifor i chwilio am Gruffydd Powel, yr hwn oedd arwr y rhamant gyntaf, a chafodd ef yn ei babell yn paratoi yn brysur ar gyfer taith. Fel Wil, yr oedd yn swyddog uchel yn y fyddin Seneddol, ac wedi ennill ei safle trwy wroldeb a medr personol heb ffafr na chynhorthwy neb. Edrychodd yn hynod gythryblus pan welodd ei Filwriad, a dechreuodd ymddiheuro ac esgusodi ei ymddygiad yn paratoi i ymadael cyn gwybod a gaffai gennad, ond torrodd Ifor ar draws ei eglurhadau trwy ddweyd ei fod yn gwybod y cyfan, ei fod yn adnabod, ac yn mawr barchu ei gariad-ferch, er pan welodd hi gyntaf. Wedi ei hysbysu pwy oedd y Milwriad Pil a Beto Hysbys, ychwanegodd ei fod am i'r Milwriad ac yntau ymadael yn ystod y nos ddyfodol, gan nad oedd galw am eu gwasanaeth ar y pryd, ond ei fod yn ymddiried y dychwelent mor fuan ag y byddai amgylchiadau a'u hymdeimlad o ddyledswydd yn caniatau.

Wrth Wil, ychydig yn ddiweddarach, dywedodd,—

"Byddwn yn rhywbeth llai na dynol pe na chenfigeny wrthyt ti a Powel heddyw. Ond mae y ffaith dy fod yn adnabod Delyth a minnau o'r dechreuad yn gwneyd i fyny i raddau am. methiant i fynd gyda thi. Gwyddost bopeth wyf am egluro wrthi, ac er ei bod ar hyn o bryd yng ngharchar, bydd yn hynod os na ddarganfyddi ryw ffordd i'w chael hi a Gwladys allan cyn y byddant lawer yn hynach. Oni bai am lwyredd fy ymddiried ynnot, buasai bron yn amhosibl i mi aros gyda fy nyledswydd dan yr amgylchiadau."

"Aros! Aros fy nghyfaill anhunanol, nid oeddwn wedi gwneyd fy meddwl i fyny i ofyn am gael mynd ymaith."

"Wyt ti yn sylweddoli fod Gwladys yng ngharchar?"

"Ydwyf i waelod fy enaid, ond nis gwn a fyddai'n foddlon i mi ymyraeth a chymeryd arnaf

"Gwn beth wyt yn mynd i ddweyd, ond os nad wyt yn sicr eisoes, gad i mi dy hysbysu; y mae Gwladys Ifan yn caru Wil Pilgwenlly â'i holl.———"

Ni fynnai Wil, neu Gwyn, fel y rhaid i ni ei alw bellach, wrando ychwaneg yn y cyfeiriad hwn. Ond mynnodd Arthur adrodd holl hanes ei gysylltiad of â'r ddwy ferch o'r dydd y daeth adref i Lys Dirlwyn i farw, fel y tybiai ar y pryd, hyd y dydd hwnnw. Danghosodd fod Gwladys nid yn unig wedi achub ei fywyd, yr hwn nad ystyriai yn werth ei achub, fel yr oedd yr adeg honno, ond ei anrhydedd, enw da ei deulu, a hunan—barch Gwyn ei hun. "Nid oes mymryn o amheuaeth," meddai, "pe gadawsai i mi gael fy ffordd fy hun pan ddarganfyddodd fi, mai marw a wnaethwn, a hynny yn fuan. Pe byddai hynny wedi digwydd, buasai enw fy nheulu yn aros dan warth ansymudol, fy unig frawd yn mynd trwy fywyd fel alltud, a hen gartref ac ystâd ein tadau yn mynd i ddwylaw gelynion. Bu Meistres Delyth Kyffyn yn llawn mor garedig wrthyf a'i chyfeilles. Oni bai iddi fy nghyflenwi âg arian, er gwaethaf pob gwrthwynebiad a wnawn, buasai yn amhosibl i mi allu dyfod i feddiant o'r ffeithiau adroddais i chwi heddyw, ac yn fwy amhosibl na hynny i mi allu cymeryd y daith hon i sir Benfro i'w mynegu i chwi."

Yna aeth dros ei holl hanes yn fanwl wrth y ddau gyfaill, gan eu hargyhoeddi fod ganddynt hwy ac yntau elyn yn y Brawd Iestyn y cymerai bob gallu a dawn a feddent iddynt ei ymladd yn llwyddiannus.

"Oni bai am golli, a'r modd y collaist, dy anwyl Eluned," meddai Gwyn, "ni buasai popeth arall wyt ti a minnau wedi ddioddef yn ormod o dâl am gael ein harwain o'r tywyllwch yr oeddem ynddo i'r goleuni feddiannwn yn awr. Fel dy hunan, yr wyf i wedi hollol ymwrthod â Phabyddiaeth ym mhob ffurf a gwedd, ac yn rhestru fy hun o hyn allan gyda mwyafrif mawr fy nghydgenedl fel gwrthwynebydd di-orffwys i grefydd ddefnyddia'r fath offerynau a'r Brawd Iestyn yn ei gwasanaeth, a'r fath foddion a'r rhai a fabwysiada ef i lwyddo yr hyn a gamenwir yn grefydd."

"Nid oes dim yn fwy sicr ac yn fwy eglur," ychwanegai Ifor, "nad dyna'r gelyn sydd wrth wraidd y rhyfel hwn. Yr un egwyddorion yw y rhai mae Siarl yn eu hamddiffyn, y mae Laud yn eu cyfiawnhau, a'r holl Frenhinwyr Cymreig a Seisnig yn ymladd drostynt, ag egwyddorion sylfaenol Eglwys Rufain."

"Bellach," meddai Arthur Vychan, y mae gennym ni, o leiaf, dri amcan y mae yn rhaid i ni roddi pob meddwl a phob gewyn ar waith i'w cyrraedd. Rhaid i ni gael y tair merch ieuanc allan o'r carchar."

"Y tair?"

"Ie, Syr Ifor! Y mae Megan, morwyn bersonol Meistres Delyth, yng ngharchar gyda hi."

"Duw a'i bendithio, ac a faddeuo i minnau. Y mae Megan yn wir arwres. Rhaid i ti gymeryd Idris i'th ganlyn, Wil-Gwyn. Y mae ef yn ei ffordd yn gymaint arwr a'i gariadferch, ac nid oes ei ffyddlonach yn y fyddin."

Pan ddaeth yr amser iddynt i ymadael, yr oedd y nos wedi rhedeg ymhell wrth ymddiddan am yr aml gynlluniau i waredu'r carcharorion fu dan eu sylw, a'r eglurhadau meithion a manwl y dymunai Syr Ifor ar Gwyn eu gwneyd i Meistres Delyth. Pan ar ymadael, trodd Syr Ifor at Arthur Vychan gan ei adgofio iddo gyfeirio at dri o amcanion oedd o'u blaen, ond nad oedd wedi enwi ond un.

"Y ddau arall," meddai, "ydynt adfeddiannu ein cartrefi a'n tiroedd, a mynnu gafael ar un o'r creaduriaid mwyaf ellyllaidd ymddanghosodd mewn ffurf ddynol erioed, ei gyhuddo'n gyhoeddus o'i erchyllderau, a gwneyd iddo dalu dirwy eithaf y gyfraith am yr hyn a wnaeth."

"Mae son am dano ef yn dwyn ar gof i mi ei offeryn gwael,—Breddyn Kemys. Cadw'th lygaid a'th glustiau yn agored, Gwyn, a gwna dy oreu i wybod pa le y mae, a pha beth yw ei sefyllfa bresennol."

Felly yr ymadawsant.