Ifor Owen (nofel)/Pennod XXII

← Pennod XXI

Ifor Owen (nofel) gan Henry Emlyn Thomas (Emlyn)

→

Pennod XXII.

NID oedd yn holl Gymru ar y pryd hen garchar mwy rhyfedd, mwy henafol, a mwy afiach, na charchar Bŵr, yr hwn a ddefnyddiwyd am oesau fel Eglwys Babyddol, ac a gymhwyswyd yn ddiweddar i ateb dibenion carchar. Gorfodid y rhai a garcharid ynddo i ddioddef pethau anhygoel.

Y gred gyffredinol am Mathew Gloff, ceidwad yr hen gaerfa ryfedd hon, oedd, mai ellyll wedi cymeryd ffurf ddynol ydoedd. Yr oedd golwg ellyllaidd arno. Dywedid mai oherwydd yr enw a wnaethai iddo ei hun fel bygylwr creulon y cafodd ei swydd. Fodd bynnag am hynny, ni ddefnyddiodd neb y swydd yn fwy uniongyrchol i arddangos creulonderau ei natur nag efe.

Un peth anesboniadwy yn ei hanes oedd ei gasineb at ferched ieuainc, yn enwedig os byddent yn brydferth, yn foneddigaidd, ac atyniadol. Eglurai rhai y nodwedd hon ar ei gymeriad trwy ddweyd fod rhyw un ieuanc o'r fath wedi ei dwyllo, a gwneyd gwawd o hono yn ei ieuenctid, ac mai wrth ymladd â'i dyn dewisedig y collodd ei glun.

Fodd bynnag am hynny, pan welodd Delyth Kyffyn yn cael ei dwyn gan awdurdodau y sir i'w rhoddi dan ei ofal, addawodd iddo ei hun y pleser o roddi "amser twym a phrysur" iddi. A bu cystal a'i addewid, hyd y gallodd.

Wedi ceisio "torri ei hysbryd" trwy bob math o fân greulonderau, gwael gyhuddiadau, ensyniadau a bygythion, a methu'n hollol yn ei amcan, meddyliodd Mathew Gloff am ffordd newydd a mwy effeithiol o ddarostwng y "ferch ffroenuchel hon" i'w ewyllys. Er yn ellyll creulon yn ei ymddygiadau at ei gydddynion, proffesai y creadur anesboniadwy hwn ufudd-dod hollol i'r grefydd Babaidd, a chyfrifai ei hun yn un o brif golofnau y ddiadell a addolai ar y pryd yn y rhan honno o'r hen eglwys oedd heb ei chymeryd i mewn yn hollol at anghenion y carchar.

Wedi iddo gael ar ddeall mai'r prif gyhuddiad yn erbyn ei garcharor newydd oedd,—" Gwneuthur trefniadau cyfreithiol rhwng ei diweddar dad â boneddwr cyfrifol yn ddiwerth, trwy dorri ei haddewid i'w briodi," ni orffwysodd nes cael gwybod pwy oedd y "boneddwr cyfrifol;" a phan gafodd afael ar Breddyn Kemys, yr hwn oedd erbyn hyn yn esgymunedig o'r fyddin, ac allan o ffafr gan bawb o'i hen gydnabyddion, oddieithr Hywel Kyffyn yn unig, cafodd afael ar offeryn wrth fodd ei galon. Cymerodd yn ganiataol ar unwaith nad oedd eisieu iddo ond amlygu ei fwriad i roddi cenad i'r fath ddyhiryn i ymweld â hi, y cai y pris a fynnai am bopeth y dewisai roddi pris arno. hyn hefyd cafodd ei siomi. Wedi defnyddio pob cyfrwng, yn fyrr o'i dyrnodio a'i fflangellu, a methu "ei phlygu" yn y radd leiaf, penderfynodd ganiatau i Breddyn ei ddymuniad o gael ei gweld wrtho'i hun yn ei chell, a hysbysodd hi un bore fod "un a barhaodd ei serch yn ffyddlon tuag ati am flynyddau " yn dyfod y noson honno i adnewyddu ei gyfeillgarwch â hi. Gwydda oddiwrth ei hedrychiad ei fod wedi llwyddo i'w dychrynnu o'r diwedd, ac yr oedd y wybodaeth "yn fêl ar ei fara."

Hyd yn hyn, nid oedd Delyth wedi colli ei chalonogrwydd fawr o amser. Er wedi rhoi ffordd i ryw fath o ofn ac amheuaeth pan glywodd y cyfeiriad at ddyweddiad Ifor a hithau, barn yr ysgrifennydd yn ei gylch, yn llythyr Wil Pilgwenlly at Sesyl Ifan, yr oedd ei hymddiried yn anrhydedd, ffyddlondeb a gwirioneddolrwydd ei chariad-ddyn wedi dychwelyd cyn iddi fod ddiwrnod cyfan yng ngharchar Caerdydd, ac er fod y dyddiau'n hir a'r nosweithiau'n flin heb glywed gair oddiwrtho, yr oedd ei ffydd wedi cynyddu er gwaethaf popeth.

Ond pan sylweddolodd mai diwedd y dioddef, yr ymddiried, a'r aros amyneddgar oedd cael ei hun unwaith yn rhagor yng nghrafangau Breddyn Kemys, bu bron a cholli ei ffydd yn Nuw a dyn. Credai fod y diwedd wedi dyfod, a bod ei hoes ar ben; oblegid yr oedd mor benderfynol yn awr ag erioed na syrthiai yn fyw i ddwylaw yr archlofrudd gwael hwn. Ac er wedi colli ei llawddryll, yr oedd wedi cadw ei bidog a'i chostrel wenwyn.

Bu Mathew Gloff cystal a'i fygythiad. Pan oedd y mwyafrif o bentrefwyr Bŵr wedi mynd i orffwys, sŵn drysau celloedd yr hen garchar tywyll wrth agor a chau wedi distewi, a lleisiau Mathew a'r gwarchodwyr wedi tawelu, clywodd sŵn troed yn dynesu at ei chell, ac ar ol peth sibrwd y tu allan, agorwyd y drws, ac wedi cyfnod maith o absenoldeb safai yr adyn a gyfrifai hi yr engraifft iselaf a mwyaf dirmygus o ddyn yn yr holl fyd, yn ei phresenoldeb.

Tra yr oedd popeth yr aeth hi drwyddo yn ystod y cyfnod hwn wedi ategu ei swyn a pherffeithio ei phrydferthwch, yr oedd yr hyn aeth ef trwyddo wedi argraffu gwedd y dyhiryn arno yn fwy eglur nag erioed. Yr oedd yn anhawdd dychmygu am greadur mwy gwrthun ar lun dyn na'r cyn-swyddog hwn o fyddin y Brenhinwyr. Danghosodd ar unwaith fod ei hunan-hyder mor fawr ag erioed.

Dechreuodd trwy ddatgan ei lawenydd i'w gweld ar ol cyfnod mor faith a phwysig. Blinai yn fawr fod amgylchiadau wedi trefnu eu cyfarfyddiad yn y fath le, ond gobeithiai allu ei chymeryd allan gydag ef i ryddid a dedwyddwch ar unwaith ar ol yr ymweliad presennol, ac yn y cyflawnder o fwynhad oedd yn eu haros, byddai iddynt anghofio y gorffennol, a phopeth a berthynai iddo. Nid atebodd Delyth iddo yr un gair, a chyda'r eithriad ei bod yn gwylio ei symudiadau rhag iddo ddyfod yn rhy agos at ei pherson, ni chymerai arni wybod mai wrthi hi yr oedd yn llefaru.

Ni fu yn hir cyn colli ei dymer dan y driniaeth hon, ac o ychydig i ychydig, aeth i'r fath nwydau ofnadwy fel y tystiodd y byddai yn bleser ganddo ei mathru dan ei draed, a dangos iddi mor llwyr y dirmygai hi. Tystiai y buasai yn gwneyd hynny yr awr honno oni bai ei fod wedi penderfynu cadw y llw wnaeth amser yn ol i'w gwneyd yn wraig iddo. Nid oedd dim na neb bellach allai ei rwystro i gadw ei lw, yr oedd yn hollol at ei drugaredd! Edrychodd Delyth arno yn arllwys y bygythiad ofnadwy hwn. dros ei wefusau geirwon heb symud amrant, na dangos y dyddordeb lleiaf yn yr hyn a ddywedai. Gyrrodd ei hymddygiad dirmygus ef i'r fath radd o wallgofrwydd fel yr oedd ar ruthro ar ei pherson, pan gyfododd ar ei thraed, a chan ddal y bidog gloew, blaenllym, a welsai gynt yn ei llaw dde, gwaeddodd arno sefyll yn ol, os nad oedd am gael yr arf drwy ei galon.

Pan yn dal ei braich i fyny yn barod i amddiffyn ei hun hyd yr eithaf, gafaelwyd ynddi o'r tu cefn gan freichiau cryfion, a chyn iddi gael munud i sylweddoli yr hyn ddigwyddodd iddi, cafodd ei hun ar ei chefn ar y llawr, ei thraed a'i dwylaw wedi eu rhwymo, a gwyneb creulon ei chyn-gyffesydd yn edrych i lawr arni gyda gwatwarwen fuddugoliaethus a gwawdiol.

Cododd ei hysbryd dewr i gyfarfod ei honiad o fuddugoliaeth, a dywedodd mewn llais tawel, treiddiol a chlir,

"Ac y mae llofrudd Eluned am ychwanegu un llofruddiaeth arall at nifer ei gyfres. Gwnaed ei waethaf a'i eithaf, nis gall mwyach gyfnewid y ffaith fod fy rheswm yn gwrthod ei grefydd am byth, fod fy nghalon yn caru Syr Ifor Owain hyd farw, fod fy enaid yn eiddo Iesu Grist, yn yr Hwn yr ymddiriedaf am dragwyddoldeb. Gellwch wneyd eich gwaethaf i'm corff, ond yr wyf fi fy hun yn ddiogel o'ch gafael, ac yn ymadael o'r byd hwn gan eich dirmygu â'm hanadl olaf."

Gyda hyn, plygodd ei phen i gymeryd gafael yn ei chostrel wenwyn a guddiai yn ei gwisg mewn man y gallai afael ynddi â'i gwefusau unrhyw funud y dewisai. Chwarddodd yr offeiriad yn uchel a gwatwarllyd pan welodd ei siomedigaeth wrth ganfod y gostrel yn ei law ef.

"Feallai y credi bellach," meddai, "nad oes modd i unrhyw greadur marwol herio gallu y Wir Eglwys. Am unarddeg o'r gloch bore yfory, caf y pleser mawr o'th wneyd di a Meistr Breddyn Kemys yn ŵr ac yn wraig yn y fan hon. Feallai nas gwyddot dy fod mewn eglwys yn ogystal ag mewn carchar, fel deiliad y gell hon. Gosodwn di i orffwys heno yn dy rwymau, a chei gwmni dymunol i'th wylio. Ar ol dy briodi dan awdurdod y gyfraith, a than fendith y Wir Eglwys, yn y bore, cei dy ddewis wedyn i fyw neu farw fel y mynnot. Hyd hynny, ' Da y byddot a di-bechod,' a chofia mai'r Wir Eglwys sydd yn fuddugoliaethus."

Disgleiriai'r haul fore'r diwrnod yr oedd Delyth i gael ei phriodi, trwy'r gwydrau lliwiedig oedd yn ffenestr ei chell, fel pe yn ei gwawdio neu yn anwybodus o'i ffawd. Treuliodd y noson mewn gweddi, ac yr oedd rhyw dangnefedd hyfryd wedi llanw ei mynwes gyda thoriad y wawr. Nid oedd am foment wedi ameu bwriad ei gelynion i gario allan eu bygythiad, ond yr oedd y teimlad o ddiogelwch a'i meddiannai ar ol treulio'r nos gyda Duw wedi cymeryd ymaith yr ofn gwyllt fu ymron a'i llethu wrth geisio sylweddoli yr haenau o greulondeb bwystfilaidd oedd yn natur Breddyn Kemys. Credai yn ddiysgog nas gadawai Duw i'r fath ellyll o ddyn gael ei ewyllys, ac yr oedd yn aros yn amyneddgar yn awr, nid er gwylio am gyfleusdra i wneyd rhywbeth ei hun, ond i gael gweld beth wnai Duw,

Ychydig cyn unarddeg o'r gloch, daeth y Tad Meurig i'w chell yng nghwmni offeiriad arall a Hywel Kyffyn, yr hwn a wnaeth ei oreu i ddarbwyllo ei gyfnither i roddi i fyny ei gwrthryfel a phlygu i ewyllys ei thad, ac awdurdod yr eglwys. Ni chymerodd Delyth arni ei weld na'i glywed, a phan welodd mai hollol ofer oedd ei ymdrech, aeth allan o'r gell, a dychwelodd ymhen ennyd gyda Breddyn Kemys, mewn gwisg priodfab, yn ei ganlyn.

Pan welodd y ferch druenus ei hawr wedi dyfod, ei ffawd ar gael ei selio, pob ymdrech ddynol i'w rhyddhau o afael yr un dyn a ffieiddiai yn fwy na holl ffiaidd-fodau y byd wedi methu, pob câr a chyfaill ymhell oddiwrthi, a neb yn agos i ddweyd gair o gydymdeimlad wrthi, gwnaeth ymgais i godi ar ei heistedd er gwaethaf ei rhwymau, a gwaeddodd â'i holl nerth,

"Ifor! Fy Ifor, fy anwyl Ifor! pa le yr wyt?"

Fel mewn atebiad i'w gwaedd wyllt, agorwyd drws ei chell, a daeth Syr Ifor Owain ei hun yn ei wisg filwrol, yn arfog o'i ben i'w draed, i fewn, gyda gwedd ofnadwy ar ei wyneb, ac atebodd mewn llais mwy tyner na'i ymddanghosiad,

'Rwyf yma, Delyth, i'th amddiffyn hyd farw, ac i'th waredu rhag pob gelyn."

Yna mewn llais taranllyd a digofus trodd at y milwyr oedd yn ei ganlyn, a dywedodd,

"Filwyr! Yn enw'r Senedd, gwnewch eich dyledswydd!" A chyn i neb gael amser i droi ar ei sawdl, yr oedd Gwyn Vychan wedi cadwyno Breddyn Kemys; ac Arthur Vychan, er wedi ei glwyfo yn yr ymdrech, wedi llorio'r Tad Meurig, ac yn brysur wrth y gwaith o rwymo'i draed a'i ddwylaw, tra'r oedd Idris yn gwneyd yr un dyledswydd tuag at Hywel Kyffyn. Gofalwyd am yr offeiriad arall a Mathew Gloff gan y milwyr a'u canlynent.

Pe byddai'n bosibl trosglwyddo gwedd-wyneb y gwahanol chwareyddion yn yr ymdrechfa ryfedd hon i ganfas, gwnai un o'r darluniau mwyaf cyffrous yn y byd. Mae yn amheus a ellid trosglwyddo wynepryd y Tad Meurig, fel ag yr oedd y foment honno, i unrhyw ganfas. Yr oedd digllonedd, siomedigaeth, malais, cenfigen, llid a chwerwedd, yn ymgymysgu yn y fath fodd yn ei edrychiad, nes oedd yr olwg arno yn wir arswydus. Yr oedd mynegiadau cyffelyb yn ol y cryfder neu wendid eu cymeriadau ar wynebau pob un o'r lleill. Ond yr oedd gwyneb

"Daeth Syr Ifor trwy'r drws, yn arfog o'i ben i'w draed."
Tud. 170.

Syr Ifor, pan ar ol tynnu ei gleddyf trwy y rhwymau oedd am Delyth, ei chodi yn ei freichiau, a'i gwasgu at ei fynwes, y trodd at ei chyn-gyffesydd, yn wir anarluniol.

Bellach," meddai, "bydd yn rhaid i'r diafol gario'i waith ymlaen yn y byd heb gynhorthwy ei ddirprwywr ffyddlonaf. Cafodd offeryn wrth fodd ei galon ynnot ti, a gweithiaist â'th holl egni i ddod i fyny â'i ofynion. Ni arbedaist ddim er gwneyd dy hun yn deilwng o'th feistr a'i waith. Ac nid yw yn debyg fod ganddo weision ffyddlonach na chwi eich tri yn y pwll, nac allan o hono. Ni phetrusodd yr un o honoch rhag lladrata, llathludo, llythrodi na lladd. Mae'n fwy na hen bryd i chwi dderbyn eich gwobr. Ar yr awdurdod uchaf yn y wlad, carcharir di, Breddyn Kemys, mewn cadwynau yn y carchar hwn hyd adeg y Frawdlys nesaf, pryd y bydd i ti sefyll dy brawf fel llofrudd ar gyhuddiad tystion o bob cyfeiriad. Cymerir di, Iestyn neu Meurig, i garchar dy sir, carchar Caerfyrddin, i sefyll dy brawf ar waeth cyhuddiadau na'th gynffonwr penfeddal, a'r tro hwn ni ddiengi hyd oni thalech y ffyrling eithaf. Dylai fod yn gynhorthwy i ti edifarhau i gael gwybod fod dy holl fywyd, er pan adewaist dy hyfforddwyr Jesuitiaid hyd y dydd hwn, wedi ei ddadorchuddio. Ma un cyfrwysach na thi, y Milwriad Gwyn Vychan, wedi dilyn dy gamrau, wedi darganfod dy holl anturiaethau, dy frad-gynllunia. dy ddyfeisiadau, dy ymgeisiadau lladronllyd, a'th fradwriaetha digydwybod o'r dechreu i'r diwedd, heb eithrio, hyd yn oed dy ystryw felldigedig yn derbyn fy llythyrau i at Delyth, ac yn ffug-ysgrifennu atebion anwireddus i mi yn ei henw. Mae'r hawlysgrifau i Neuadd Urien, Llys Dirlwyn, ac i etifeddiaeth Delyth Kyffyn er meddiannu y cyfryw i'th eglwys, y lleddaist ac y lladrataist gymaint, oll yng nghadw gan Gwyn Vychan. Mae Breddyn Kemys, dy ddisgybl ffyddlon, wedi ei ddal, byth i ddianc mwy. Mae y ferch ieuanc y treuliaist gynifer o flynyddau i'w thwyllo, a chymaint o'th nerth a'th amser i'w bradychu, wedi gwrthod dy grefydd, ac yn mynd i briodi un y gwnest ymdrechion egniol i'w wenwyno a'i ladd. Ac y mae Arthur Vychan, ar yr hwn yr ydwyt yn awr yn ysgyrnygu dy ddannedd mewn nwydau ofnadwy, yn meddu yr holl brawfion gofynnol i'th gondemnio fel llofrudd ei anwyl Eluned. Gobeithio dy fod yn cael gweledigaeth eglur mor galed yw ffordd y troseddwr, ac mor amhosibl yw i Jesuit Cymraeg fyw i fyny â'i broffes."

Erbyn i Ifor derfynu llefaru, yr oedd y carcharor ym malu ewyn yn llythrennol mewn cynddaredd o ddigofaint a siomiant, ond ni ddywedodd air. Yr un modd Hywel Kyffyn, yn yr hwn yr oedd rhyw olion o ddewrder yn aros er gwaethaf y cwmni dieflig fu'n cymdeithasu â hwynt. Nid felly Breddyn Kemys a Mathew Gloff, y rhai oeddent yn fygylwyr gwirioneddol wrth natur. Gan lwyr anghofio y gorffennol, gwaeddodd y ddau yn uchel a chroch am drugaredd, a rhoddent y bai am eu holl bechodau ar ereill.

Ar ol ei araeth, gadawodd Syr Ifor y carcharorion i Gwyn Vychan, a chymerodd Delyth ar unwaith i dŷ cyfaill i Sesyl Ifan, lle'r oedd Gwladys a Megan yn ei haros.

Pan oedd ef yn egluro iddi achos y distawrwydd a'r camsyniadau a barodd gymaint o boen iddynt ill dau yn yr amser gofidus aeth heibio, a'r modd cyfrwys y daeth Gwyn Vychan i wybod am ei sefyllfa a'i pherygl yn y carchar trwy ddarbwyllo Megan i gymeryd safle morwyn yn nhy Mathew Gloff, lle y daeth i wybod y cyfan trwy ei meistres, yr oedd Gwyn,—yn fwy tebyg i'r hen Wil nag a fu ers amser hir,—yn arwain y carcharor Iestyn trwy ffair Bŵr gyda chwmni o filwyr, a chynhorthwy Mathew Gloff.

Gan fod gwersyll y milwyr a gymerasai Ifor gydag ef, ar ol clywed trwy frys neges oddiwrth ei gyfaill am berygl Delyth, ychydig y tu allan i'r pentref, cymerwyd y carcharor i'r fan mewn ffordd roddodd gyfle ardderchog i Gwyn ddangos i bobl y ffair y fath geffyl talentog oedd Twm Dwt, a'r fath lwfrddyn gwael oedd Mathew Gloff.

Pan ddeallodd y Jesuit fod yn rhaid iddo gerdded yn ei gadwynau, ac arwyddion ereill ei warth, trwy ganol y ffair lle'r oedd llawer yn ei adnabod, gwrthododd symud yr un cam oni chai ei orfodi.

Gorchmynodd Wil i Mathew Gloff, ar berygl cael ei wneyd yn garcharor am ei holl fywyd, gymeryd yr offeiriad i'r gwersyll. Ufuddhaodd Mathew ar unwaith, ac ar ol iddo sibrwd rhywbeth yng nghlust ei gyfaill, cododd yr olaf ar ei draed trwy gynhorthwy y ceidwad, a cherddodd allan trwy'r cyntedd i'r heol. Wedi cyrraedd y fan lle'r oedd mwyafrif mynychwyr y ffair wedi ymgynnull, arhosodd y ddau gnâf ynghanol y dorf, ac yn ol y ddealltwriaeth oedd rhyngddynt, gwaeddodd Iestyn ar y bobl am gymhorth i'w waredu rhag trahausder gelynion y Brenin, y rhai a roddasant ddwylaw halogedig ar was Duw i'w garcharu, gan geisio ei ddiraddio am ei deyrngarwch i'w wlad a'i Frenin.

Ar unwaith, rhuthrodd nifer o ddynion o bob cyfeiriad i geisio achub "gŵr Duw" o ddwylaw y Pengryniaid hyf, ac am foment edrychai pethau yn wir beryglus, er fod y milwyr oll yn arfog. Gwyn oedd yr unig un yn marchogaeth, ac fel arfer, yr oedd ar gefn ei hoff anifail Twm Dwt. Pan welodd y bobl yn crynhoi o amgylch y carcharor, ac yn dechreu bygwth, a'r milwyr yn dechreu tynnu eu cleddyfau, bloeddiodd yn ei ddull milwraidd,

"Bobl Gwent! Os ydych yn ofni Duw a pharchu Ei ewyllys, syrthiwch yn ol ar unwaith, rhag digwydd i chwi beth a fyddo gwaeth."

Dechreuodd rhai wawdio, ereill a'i herient ef a'i ddyrnaid milwyr i wneyd eu gwaethaf, tra y rhuthrodd dau neu dri ar amnaid oddiwrth Mathew Gloff i geisio rhyddhau'r carcharor. Cyn iddynt ei gyrraedd, gwaeddodd Gwyn drachefn,

"Yn enw Duw, yr Hwn sydd wedi rhoddi y creadur melldigedig hwn i'n dwylaw i'w gosbi, am bechodau gwaradwyddus, syrthiwch yn ol!"

Yr oedd gwaed y dorf erbyn hyn yn poethi, ac yn lle ufuddhau, rhuthrasant trwy'r milwyr at y carcharor. Yr un foment, plygodd Gwyn ar gefn Twm a sibrydodd yn ei glust, a chyn i un o'r rhai a fynnent ei waredu ei gyrraedd, yr oedd Twm wedi gafael yng ngwarr yr offeiriad, ac wedi ei gyfodi yn uchel i'r awyr, a'i ysgwyd yn ol ac ymlaen o flaen torf o'r bobl fwyaf ddychrynedig welwyd, feallai, erioed ym mhentref Bŵr. Cyn pen tair munud, ffoisant oll, rhai dan ysgrechain, rhai ar lewygu gan ofn, ac ereill yn edrych yn ol dros eu hysgwyddau yr holl ffordd gan ddisgwyl i "fwystfil yr Arglwydd," fel y galwai rhywun Twm Dwt, i'w canlyn a'u llyncu i fyny. Wedi iddynt oll ddianc, gwelwyd Mathew Gloff mewn llewyg ar yr heol, a'r carcharor Iestyn wedi cael ei draed ar y ddaear drachefn yn rhodio'n ufudd i gyfeiriad y gwersyll.

Pan ar ei ffordd i gymeryd Castell Penfro, dair blynedd ar ol y digwyddiad uchod, arhosodd Oliver Cromwel dair noswaith i orffwys dan gronglwyd Neuadd Urien; ac ymhlith y Cymry blaenllaw wahoddwyd gan Syr Ifor Owain a'i briod i'w gyfarfod, yr oedd Arthur Vychan, Llys Dirlwyn; Gwyn, ei frawd, a'i briod; Cadben Huw Idris a'i briod yntau, a'r hen amaethwraig ardderchog, Mwynwen Huw. A dyma yr adeg yr eglurodd Oliver i flaenoriaid ei gyd-genedl paham y newidiodd ei hynafiad hen enw Cymraeg y teulu o Williams i Cromwel.

★ ——— ★ ——— ★——— ★——— ★ ——— ★ ——— ★

Pardduwyd llawer ar gymeriad Cromwel gan y rhai y bu efe yn foddion i ddyrysu eu cynlluniau drygionus, ac ar hyd y blynyddau. bu disgyblion a dilynwyr y pardduwyr yn gwneyd eu goreu i ledaenu'r athrod gwaradwyddus; ond fel y mae addysg yn dod yn fwy cyffredin, a'r werin yn dod yn fwy goleu ac anibynnol ei barn, cydnabyddir fod Oliver Cromwel yn ŵr o egwyddor ddi- wyro, awyddus i ymddwyn yn deg a chyfiawn, yn wladgarwr gwirioneddol, ac yn un o'r rhai y mac Prydain heddyw yn ddyledus iddynt am ei rhyddid gwleidyddol a chrefyddol.

Bendigedig byth fo coffadwriaeth y cyfryw rai.

⊘

"Mi rown i lawer am weld Nofel
ddarllenadwy am Gymru yn amser
Cromwel wedi ei hysgrifennu yn ein
hiaith ni ein hunain."
—WATCYN WYN.

⊘