John Ceiriog Hughes: ei Fywyd, ei Athrylith, a'i Waith/Gweithiau—''Cant o Ganeuon''

← Gweithiau—Oriau'r Bore

John Ceiriog Hughes: ei Fywyd, ei Athrylith, a'i Waith gan Isaac Foulkes

Gweithiau—Oriau Eraill →

Gweithiau—Cant o Ganeuon

Trydydd llyfr Ceiriog ydyw y Cant o Ganeuon, a'i ragymadrodd wedi ei ysgrifenu yn "9, Parker Street, Hyde Road, Manchester, Ionawr 17, 1863." Y mae ynddo fwy o amrywiaeth nag sydd yn y ddau lyfr arall, a mwy o ddarpariaeth i chwaeth y cerddor. Cynwysa 34 o ganeuon ar gyfer hen alawon Cymreig, heblaw caneuon eraill a darnau annghanadwy. Erbyn hyn, ceir lluaws o'r caneuon ar gof a llafar y wlad, eu hymadroddion ar flaen ei thafod ac yn eigion ei chalon, a llinellau ohonynt fel diarhebion. yn llywodraethu ei hymddygiadau. Rhwng cromfachau megys, bu "Llongau Madog," cân a argraffwyd gyntaf yn y llyfr hwn, yn achlysur cynghaws cyfreithiol pwysig yn Llundain rhwng dau gerddor er gwybod pa un ohonynt biau yr hawl ar ei chanu; ac fel y bu'r anffawd, collodd y blaid a gollodd, a'r unig enillwyr oedd gwyr y gyfraith. O flaen pob cân, rhydd y bardd ychydig o hanes yr alaw, ei tharddiad a'i threigliad; ac fel y dywed ef ei hun yn tudal. 55—"Ceisiais hyd eithaf fy nghallu addasu y geiriau i yspryd y dôn, a chadw mewn golwg fod i'r syniadau weddu i fab a merch fel eu gilydd, ac hefyd fod iddynt weddu i gôr a chydgan yn gystal ag i un llais, ond gadewais i'r rheolau hyn gael ychydig eithriadau Yn fwy na dim, ymdrechais anadlu syniadau pur, a goleddir gan hen ac ieuanc, y proffeswr a'r dibroffes, y dirwestwr a'r cymedrolwr." Cyflwynir adran o'r llyfr i roddi byr hanes am rai o'r hen gerddorion Cymreig a fuont yn offerynol i gadw rhag difancoll ein hen donau cenedlaethol, megys Bardd y Brenin, John Parry Rhiwabon, Bardd Alaw, Miss Williams o'r Ynys Las, Ieuan Ddu, &c.

Gadewch ini yn y fan yma droi ychydig oddiar ein llwybr. Tra y parheir i gyfoethogi llenyddiaeth Gymreig hefo caneuon tlysion tebyg i "Ddringo'r Wyddfa," "Yr Eneth Ddall," Wele goelcerth," "Drws y nefoedd," "Peidiwch byth a d'wedyd hyny," "Y fynwent yn y coed," &c., y rhai oll a welir yn y Cant o Ganeuon, nid oes berygl y bydd farw'r iaith Gymraeg. Ychydig mewn cydmariaeth o ieithoedd y byd, os oedd ganddynt lenyddiaeth, sydd wedi marw; a cholled i lenyddiaeth y byd oedd eu marwolaeth; a cholled fwy i'r cenedloedd oedd piau hwynt. Ni ddylem ychwaith annghofio mai y dosbarth mwyaf arwynebol, difeddwl a diwerth o genedl y Cymry sydd yn trydar ar hyd yr oesau mai anfantais a cholled ini ydyw y Gymraeg. Pe difodid hi yfory nesaf, pwy fyddai ar ei enill? Nid nyni ein hunain; canys y mae'r Cymry hyny a'i collasant hi eisioes tua'r Gororau, ar gyffiniau Lloegr, wedi myned mor baganaidd ac anwybodus fel y danfonir cenhadon ar eu holau gan eu brodyr Cymreig, fel pe byddent drigolion canolbarth Affrica. Pwlpud ac awen Cymru sydd wedi cadw'r iaith yn fyw er's canrifoedd, a phan y daw diffyg ar y ddau oleuad mawrion hyn, daw gwir berygl am ei bodolaeth hithau. Os oes rhywun yn anmheu hyn, gofyned i Gymro dysgedig, cwbl hyddysg yn y ddwy iaith, pa un ai pregeth Gymraeg neu Saesneg (y ddwy yn gyfartal o ran nerth a hyawdledd) fyddai goreu ganddo; neu pa un a afaela dynaf yn ei serchiadau, darn o waith Tennyson neu o gyfansoddiad John Ceiriog Hughes. Yn ffodus, nis gellir dadwreiddio iaith fel y diwreiddir pren. Dyledswydd pob Cymro ydyw chwanegu ei wybodaeth; ac y mae dysgu iaith arall yn chwanegiad pwysig at wybodaeth pob dyn; ond y mae'r hwn a ddysgo iaith arall ar y draul o esgeuluso ei iaith ei hun mor ddireswm a hurtyn arall a dorai yn wirfoddol ei aelod ymaith er mwyn cael coes bren.

Y mae yn Cant o Ganeuon un darn y bu aml i ddadl rhyngom â'r awdwr parth ei syniadau. Gelwir ef, "Caethwasiaeth, neu ymgom ar yr heol rhwng y ddau S. R. [S. R. o Lanbrynmair ac S. R. o Tennessee]." Ceir ynddo lawer o ddigrifwch ffraeth ac o wawdiaith lem. Ond nid dyn i'w oganu oedd Samuel Roberts, gan ei fod, i'n tyb ni, yn ddyn da od ond od o dda. Perthynai i'r dosbarth hwnw o ddynion sydd yn rhy ddifrifol a chydwybodol i wneud cyff cler ohonynt. Chwi ellwch annghytuno â hwynt a'u gwrthwynebu, eu condemnio, ie, eu merthyru; ond y mae saethau dychan rywfodd yn mennu arnynt. A chyhuddo yr hen S. R. o bleidio'r gaethfasnach! —dyn a dreuliodd ei holl oes yma a thu draw i'r Werydd yn dadleu hawliau y ddynoliaeth orthrymedig. Na, y mae digonedd o destynau gogan i'r beirdd yn mysg plant dynion heb iddynt anelu eu saethau at wroniaid penwyn, y rhaid hyd yn nod i'w gwrthwynebwyr gydnabod eu bod yn onest os nad ydynt yn gywir. Os digiodd S. R. yn aruthr wrth y bardd, ac os bu yn lluchio ato trwy y wasg am y gweddill o'i oes, nid yw hyny unrhyw esgusawd tros yr ymosodiad. Dywedir mai un o neillduolion gwroniaid ydyw eu bod yn dra anfaddeuol. Pa fodd bynag, buom yn gresynu ganwaith fod Ceiriog erioed wedi rhoddi achlysur digofaint i awdwr "Yamba, y Gaethes Ddu."

Y cyfansoddiad meithaf yn y llyfr hwn ydyw Cantawd Tywysog Cymru. Ysgrifenwyd hono ar gais pwyllgor Eisteddfod Genedlaethol Caernarfon, 1862, mewn pryd fel y cai'r cerddorion amser i gystadlu ar y miwsig, ac y byddai'r gantawd fuddugol wedi ei hargraffu ac yn barod i'w chanu yn yr Eisteddfod. Yr oedd y penodiad yn un cwbl annisgwyliadwy iddo, ac yn anrhydedd i graffder y pwyllgor yn ei ddewis at y gwaith. Nid gormodiaith ydyw dweyd mai dyma y libretto oreu yn y Gymraeg. Cystadleuodd saith ar y gerddoriaeth, ac Owain Alaw oedd y buddugol. Yr oedd ei datganiad yn un o hits yr Eisteddfod lwyddianus hono; a bu llawer o ganu arni ar ol hyny.

Ond am bertrwydd Celtaidd, nid ydym yn meddwl fod yn holl waith Ceiriog ddim mor hapus a "Penillion y Misoedd," y rhai sydd ar ddiwedd y Cant o Ganeuon. Cyfansoddwyd hwynt ar y cyntaf. i wasanaethu fel penawdiau i'r misoedd mewn Almanac a gyhoeddid yn 1860, '61, a '62. Y mae yn anhawdd dweyd pa un ai mewn dwysder neu ynte ffraethineb y rhagorant. Crynhoir synwyr ynddynt i gylch mor fychan a phe buasent wedi eu cyfansoddi yn y gynghanedd gan y cywreiniaf yn y gelfyddyd. Dyma rai ergydion ohonynt:—

Prophwydi'r tywydd:—

Mae brutwyr gwlaw yma a thraw,"
Mewn goleu'n cael eu cau:
A blwydd 'rol blwydd yn claddu
Ein holl brophwydi gau.

Gwyliwch Ebrill:—

Os gwyn fydd yr haul, os glas fydd y nen,
Os na bydd un cwmwl yn hongian uwchben-
O cofiwch mai Ebrill yw'n awr.
Os elwch o'r tŷ, rhybuddio 'ry'm ni
Fod cawod pur wleb, heb ofyn i neb,
Yn sicr o ddisgyn i lawr.

Nid i weision ffermwyr:—

Wrth olchi defaid, nid di les
Yw scrwb go dda i groen sydd nes.

Llafur a segurdod:—

Sut bynag hauir llafur ei egin welant ddydd,
Ond braenu byth wna'r segur a llygru'r man lle bydd.

Diwedd blwyddyn:—
Mae ia yn yr awel, ac ias yn y tarth,
Rhaid gadael y meinciau yn nghanol y barth.
Tyn ymaith dy 'sgidiau, os nad ydynt lân,
A thyred i'r aelwyd at ochr y tân:
Ac os yw'th 'sguboriau yn llawnion o ŷd,
Tydi yw'r dedwyddaf o bobol y byd.

Alegori brydferth ydyw'r penillion i 1861: y flwyddyn ar gyffelybiaeth pendefiges,—" gwlaw Ionawr ylch ei gwyneb, a'r gwynt a sigla'i chryd." Yn Chwefror, "Dilladwyd hi mewn gwrthban, o eira, cynes tew, a chap â bordor llydan, a startsiwyd gan y rhew." Yn Mawrth y mae yn cropian efo'r coed." Yn Ebrill, "gwisga'r llances, os na fydd ryw an hap flaguryn ar ei mynwes, a blodyn yn ei chap.”

Daw Mai â llon'd ei breichiau o'r ceinion tlysaf wnaed
Gan wlith, a gwlaw, ac haulwen, a thafl hwy wrth ei thraed.

Erbyn Gorphenaf:—

Yn awr mae'r eneth fechan òrweddai yn ei chryd,
Yn ddynes gyflawn oedran gynefin gyda'r byd.

Yn Awst, ar fil o faesydd ei bryd ar gasglu roes,
Ar gyfer dyddiau cystudd a llesgedd diwedd oes.

Yn Medi:—

Hi wisga'i phen â thwysen, o haidd a gwenith gwyn,
A bonet wellt bleth-felen yw'r ffasiwn y pryd hyn.
Yn Hydref ddail-angladdol i'w chader wellt yr ä,
Fel pob hen wreigan siriol, i feddwl am yr ha'.
Hi drefna'i thŷ yn Nhachwedd, a selia'r 'wyllys rôl,
Gan adael ei holl gyfoeth i'w chwaer sydd ar ei hol.

Ond mae'r hen flwyddyn wedi myn'd,
Yn oer a gwyw ei gwedd;
Hi gloddiodd fedd i lawer ffrynd—
Mae hithau yn y bedd.

Nodweddion y misoedd a geir drachefn yn y penillion i'r flwyddyn 1862, yn nghydag addysg neu ffraetheb yn codi'n naturiol oddiar hyny:—

Elusengarwch (Ionawr):—

Mis oer yw hwn i'r trwyn a'r traed,
A'r dwylaw sydd heb fenyg;
Os hoffech ei gynesu ef,
O, rhowch i'r tlawd galenig.

Awgrym lednais:

Afreidiol dweyd i'r ystlen deg,
A'r llanciau sydd yn caru,
Fod y pedwerydd dydd ar ddeg
Yn ddydd i'r adar baru.

Ergyd lawchwith (Ebrill):—

Y cyntaf eto o'r mis hwn
Yw diwrnod yr ynfydion;
Gan fod y Sais mor dlawd o wyl,
Fe roddwn hon i'r Saeson.

Llawchwith ergyd (Awst):—

Y mae amaethwyr Cymru wen
Yn edrych ar eu cnydau;
Os ânt i'r capel ar y Sul,
Mae'r galon efo'r ydau.

Digwyddiad damweiniol" (gwel tudal. 59):—

Anadla'r Hydref ar y byd,
A'r ddeilen werdd dry'n felen;
Ac O mae ambell gyfaill gwan
Yn cwympo efo'r ddeilen.

Tachwedd:—

Mae gwynt y gauaf yn rhoi bloedd,
I alw ei fyddinoedd,
A breichiau'r dderwen eto'n noeth
I ymladd â'r tymhestloedd.

O ddydd i ddydd, o nos i nos,
Daeth Rhagfyr ar ein gwarthaf;
A dolen ydyw ef sy'n dal
Dolenau'r flwyddyn nesaf.

Y llyfr olaf o'i waith ei hun yn unig a gyhoeddodd pan yn Manchester oedd Y Bardd a'r Cerddor; gyda Hen Ystraeon am danynt. Fel hanesydd a chofnodydd traddodiadau yr ymddengys yn y llyfryn hwn, ac nid fel bardd, oddigerth yn y dechreu, pan y cawn ganddo y rheolau at gyfansoddi caneuon y dyfynwyd ohonynt eisoes; ac yn y diwedd, lle y ceir tair cân mewn perthynas â Thywysog Cymru. Yr oedd yn mryd Ĉeiriog er's blynyddau wneud casgliad helaethach nag yr un oedd genym cyn hyny o enwau yr hen Alawon Cymreig. Er dwyn hyn oddiamgylch, ysgrifenodd luaws o lythyrau at hen delynorion, datganwyr, a phobl o'r fath, yn gofyn eu cymhorth yn y gwaith; a rhoes hysbysiad mewn pedwar newyddiadur, wedi ei gyfeirio at y Cerddorion, i'r un perwyl, Gwelir ffrwyth yr ymchwiliadaeth ddyfal hon yn y Bardd a'r Cerddor, lle y ceir enwau agos i ddeuddeg cant o hen alawon, ac wedi eu trefnu yn ol y wyddor. Costiodd y rhestr hirfaith hon lafur mawr iddo; a diau y bydd yn dra gwasanaethgar i haneswyr cerddorol yn ol llaw.

Dilynir y rhestr gan yr "Hen Ystraeon," y rhai sydd wedi eu hysgrifenu mewn arddull boblogaidd, ac yn ddyddorol iawn; a phe buasai Ceiriog wedi ymroi i gynull ac adrodd chwedlau a thraddodiadau Cymreig, gallasai wneud llyfr llawn mor ddifyr a dyddorol a'r Tales of the Irish Peasantry, gan Wm. Carlton. Prawf y dull deheuig yr adroddir yr ystraeon hyn, fod yr adroddwr bron cystal rhyddieithwr ag oedd o fardd. Y mae dwy farn yn mhlith ysgrifenwyr; un a ddywed y dylai'r iaith fyned ar ol y bobl, a'r llall y dylai'r bobl fyned ar ol yr iaith. Coleddai Ceiriog y syniad cyntaf; a chan mai'r bobl a biau'r iaith, dichon mai dyna'r syniad cywiraf. Pa fodd bynag, defnyddia luaws o estron—eiriau wedi eu sillebu yn Gymreig; ac ambell waith, pan fo gair Cymraeg llawn mor ddealladwy wrth law. Ar ol y cyfan, cyfrwng i egluro meddwl y naill ddyn i'r llall ydyw iaith, a synwyr yr ysgrifenydd neu y llefarydd sydd i benderfynu pa un a ddywed ef ei feddwl mewn un iaith neu rhwng dwy neu ragor. Gwell ganwaith yn yr oes brysur hon ydyw dweyd y meddwl yn syml ac yn eglur nag arfer geiriau heglog, haner marw, yn tywyllu'r ymadrodd, ac yn peri i ddyn adgofio am ei daith trwy dwnel hir, heb ddim yn tori ar ei nos ddu ond ambell wreichionen o'r peiriant.

Heblaw y pedwar llyfr a nodwyd,—Oriau'r Hwyr, Oriau'r Bore, Cant o Ganeuon, a'r Bardd a'r Cerddor—bu ei ben yn feddylgar a'i bin yn ddiwyd gyda lluaws o orchwylion eraill tra yr oedd yn Manchester. Cyfansoddodd eiriau i gantawd ar "Warchae Harlech," i'r cerddorion gystadlu arni yn Eisteddfod Abertawe, ac ar yr un telerau ag y darparodd gantawd "Tywysog Cymru" i Eisteddfod Caernarfon. Mr. Lawrance, o Ferthyr, a enillodd ar y gerddoriaeth. Ymddangosodd y gantawd hon, flynyddau ar ol hyny, yn Oriau'r Haf, gyda chyfieithiad Seisnig gan yr awdwr. Efallai, ar y cyfan, nad yw mor groyw loyw ei hawenyddiaeth a'i chwaer flaenorol; ond cynwysa hithau rai darnau effeithiol. Darlunir cyfyngder y dewrddyn Dafydd ab Einion, amddiffynydd pybyr y gaer, yn rymus annghyffredin; ac y mae ei gŵyn wrth weled ei wyr yn trengu o'i amgylch gan newyn a syched yn deilwng o Ceiriog ar ei uchelfanau. Gan fod y cyfieithiad o'r gân hono bron cystal a'r Gymraeg, ni a'i dyfynwn, fel y gwelo'r darllenydd pa fath Sais oedd y bardd Cymreig:—

How many days, how many nights
And months is this to last!
My men, with famished sunken cheeks,
Their eyes upon me cast;
Oh God! how many days and weeks,
And months is this to last!

Must I not see her ever more
Who for a soldier prays?
And shall I ask my men to make
Their tombs within this place!
Grim Famine follows in their wake-
Death looks them in the face!

Ye clouds that rise in God's blue skies,
With water from the main:
Will you pass o'er my gallant corps,
Who die of thirsting pain.
For me the raven brings no food,
Nor even a cloud has rain!

Yn Manchester hefyd y trigianai pan yn casglu ac yn dethol y llyfryn swllt, Gemau'r Adroddwr: o bob lliw, o bob llun, ac o bob lle. Mewn ystyr lenyddol, nid oedd y llyfr hwn yn gymaint llwyddiant a'i lyfrau eraill. Yn wir, yr oedd yn anhawdd i Ceiriog ddethol dim o waith eraill a fyddai mor dderbyniol gan y wlad a'i waith ef ei hun. A braidd na thybiem fod rhywbeth yn sibrwd hyny yn ei glust pan wrth y gwaith o ddethol, canys o'r 53ain darn sydd yn y llyfr, y mae deg ohonynt yn dwyn enw y detholydd. Oddiwrth weddill y cynwysiad gellir gweled pwy oeddynt ei awdwyr anwylaf; neu yn hytrach, pa feirdd oeddynt yn rhagori, yn ol ei farn ef, fel awdwyr adroddiadau. Safant fel hyn:—

Roger Edwards, 6 darn; Dewi Wyn, 5; Glanygors, 4; Caledfryn, 3; Hiraethog, 3; Dafydd Ionawr, 2; Blackwell, 2; Derfel, 2; a cheir darn bob un gan 13 o awduron eraill; ac yn mysg y dosbarth olaf nid yw Dafydd ab Gwilym, Goronwy Owen, Lewys Morys, Bardd y Nant, Daniel Ddu o Geredigion, Eben Fardd, Nicander, ac amryw eraill allem enwi. Fe welir fod cylch y detholydd yn llawer rhy gyfyng; ac na ddeil y llyfr i'w gydmaru â detholion adroddiadol J. D. Jones a Rhydderch o Fon. Ond diau fod ganddo ef rhyw reswm neu ffansi tros yr hyn a wnaeth.

Yn fuan ar ol cychwyn Baner Cymru, yn 1857, penodwyd Ceiriog yn "Ohebydd Manchester " i'r newyddiadur hwnw; a llanwodd y swydd, o wythnos i wythnos, am flynyddau lawer. Os oedd rhyw fai ar ei lythyrau, rhy dda oeddynt i lenyddiaeth ddarfodedig fel papur newydd. Ac wedi rhoddi i fynu yr ohebiaeth leol, parhaodd i ysgrifenu i'r Faner ar wahanol bynciau hyd o fewn ychydig fisoedd i'w farwolaeth. Mewn llythyr a dderbyniais oddiwrtho yn Chwefror diweddaf, dywed, "This general dyspeptic debility has been hanging about me for two years; and there is no doubt, that with business and the Baner work (weekly) for 27 years, I have over-worked my nervous system." A thra yn son am y Faner, dylem grybwyll iddo ysgrifenu rhai erthyglau hefyd i'r Gwyddoniadur, a'i waith ef ydyw y llith gampus ar "Dafydd ab Gwilym," sydd yn y llyfr gwerthfawr hwnw.

Wedi treulio cymaint o'n gofod i son am fywyd y bardd trylen yn Manchester, ni ddylem annghofio dweyd mai yno y cyflawnodd un o weithredoedd callaf ei fywyd, sef ymuno mewn glân briodas gydag un o rianod teg ei wlad ei hun—Miss Roberts, merch Mr. Thomas Roberts, fferyllydd, o'r Lodge, treflan ar odreu Dyffryn Ceiriog, a cherllaw Castell y Waun. Cymerodd y briodas le Chwefror 22, 1861, wrth allor Eglwys St. Martin, Amwythig; ac yr oedd ei gyfaill, Owain Alaw, wedi myned yr holl ffordd o Gaerlleon i gymeryd rhan flaenllaw yn y seremoni. Trodd yr undeb allan yn un tra hapus. Seliwyd y fendith â phedwar o blant hawddgar, dau fab a dwy ferch. Clywsom ef yn tystio yn fynych na fendithiwyd dyn erioed gan ei wraig a'i blant â serch cryfach. Parhaodd y serch hwnw i dynhau tra parhaodd yr undeb; a phan dorwyd ef gan angau ar derfyn 26ain mlynedd, yr oedd y rhwygiad bron yn annyoddefol. Yr oedd eistedd wrth wely'r claf ddydd a nos am fisoedd, lliniaru ei boenau arteithiol, er yn ymwybodol fod bywyd o awr i awr yn graddol gilio, yn nefoedd mewn cydmariaeth i'r tawelwch gorlethol hwnw pan aeth y frwydr drosodd—pan safodd calon y priod serchus ac y tywyllodd llygaid y tad tirion.

Dichon mai dyma'r fan oreu i roddi rhyw amcan ddarluniad ohono fel dyn i'r darllenydd na chafodd erioed y pleser o edrych arno ond mewn dychymyg, na'r fraint o'i adnabod ond trwy ei waith. Ni welsom ni erioed ddarlun gwir foddhaol ohono; y photograph goreu o ddigon, i'n bryd ni, ydyw yr un o'r hwn y cymeryd yr arlun sydd ar ddechreu y llyfr hwn; ond tynwyd hwnw er's llawer blwyddyn yn ol, a'i ragoriaeth ar y rhai a gymerwyd yn ddiweddarach ydoedd ein hunig reswm tros ei ddewis. Yn y lleill a welsom, y mae rhyw osgo ac agwedd annaturiol arno, yswatia i'w blyf, y mae fel cefnder neu gyfyrder iddo ei hun, ac yn debygach i'r Ellmyn llydanrwth nag i'r Cymro cyfluniaidd. Er cystal portreadydd ydyw'r haul, metha'n fynych gael gafael ar neillduolion gwynebpryd rhai dynion. Yn yr arlun hwn a ddewisasom, daliwyd y bardd mewn mynyd o naturioldeb diofal a myfyrgar; a chredwn y dywed pawb a'i hadwaenent bumtheg mlynedd yn ol, ei fod yr un fath ag ef yn union y pryd hyny. Canodd Ceiriog benillion tlysion ar Godiad yr Haul, a rhoes ddarluniad ardderchog o'r weledigaeth a gafodd arno o Ben y Wyddfa, ac ni fuasai fawr iddo yntau am y tro droi'r gymwynas yn ol.

Yr oedd ein cyfaill yn ddyn lluniaidd cymesurol, tua phum' troedfedd a deng modfedd o daldra, ac yn ei flynyddau olaf braidd yn dewychus ac yn gwargrymu ychydig. Anfynych y cyfarfyddech â gwr o ymddangosiad mwy rhadlon, boddlon, serchus a boneddigaidd. Gwisgai ei wynebpryd gwelw fynychaf fath o brudd-der tawel, tyner; ond pan y cai ei ddifyru neu ei foddhau, deuai gwên hyfryd tros y cyfan. Yr oedd "Gwên Ceiriog" yn ddiarhebol o ddymunol yn mysg ei holl gyfeillion, a'i chwerthiniad iach ac uchel yn diaspedain calon lân. O tan dalcen uchel, ac aeliau braidd yn drymion, pefriai dau lygad dwysfyfyriol, mwynion; ac yr oedd yn hawdd i'r sylwedydd weled trwyddynt yr athrylith oedd megys am y gwydr âg ef.

Pe dywedem yr oll a wyddom am dano fel dyn teg, a chyfiawn, a chymwynasgar, yn ei fasnach, ofnem y tybiai rhai dyeithr iddo ef a ninau ein bod yn gwenieithio, ac yn gwyngalchu ei goffadwriaeth. Ond y gwir yw ni welsom erioed ddyn tecach ac uniawnach yn mhob trafodaeth; ac yr oedd yr un mor ddihoced yn ei gyfeillgarwch. Yr adyn ffieiddiaf o bawb yn ei olwg oedd y rhagrithiwr ffals—y bradwr dauwynebog:—

Yr hwn sy'n d'od yn fwyaf rhwydd,
I ganu'ch clod tra yn eich gwydd,
Yw'r un parotaf sydd drachefn
I blanu'r ddagr yn eich cefn.

Yr oedd llon'd ei galon o gydymdeimlad â'r tlawd, yr adfydus a'r gorthymedig; a llon'd ei yspryd o barch at yr arch, y drugareddfa, a'r Shecinah. Meddai deimladau tyner a meddwl defosiynol. Yr oedd yn ddyngarwr dilys, yn enwedig yn Gymrogarwr; yn caru daioni, a'r moddion a ddefnyddiodd ef i ddangos ei gariad ato ydoedd ei ganmol ar gân. Y mae'r hwn all ein difyru heb ein llygru yn werth cant o'r gau athrawon cibddall hyny na fedrant wahaniaethu rhwng difyrwch a serthedd. O'r holl filoedd llinellau a adawodd efe yn gymunrodd anmhrisiadwy i'w genedl, nid oes yn eu mysg yr un syniad atheistaidd, annuwiol, brwnt, na llygredig; tra y mae ei holl waith yn gyforiog o feddyliau tlysion, swynol, addysgiadol, ie ac adeiladol yn ystyr onestaf y gair. Ac eto, fel y dywed Trebor Mai am un arall:

"O! fel bu enllib filain—yn dadwrdd
Ei wendidau bychain;
Enllibiaeth, all hi ubain
Newydd i'r Ior faddeu 'rhai'n!"

Ac felly, fel llawer o'i flaen, aeth yntau i'r Cyfrif Mawr yn sain canmoliaeth y miloedd a chrawcian yr haner dwsin; gan deimlo'n ddigon sicr na thycia y naill mwy na'r llall i wyro y Cyfiawnder a geir yno.

Yn 1865, wedi trigiant o agos i ugain mlynedd yn "mhrifddinas y gwlaw a'r cotwm," rhoes ei fryd ar ddychwelyd i fyw i Gymru; gyrodd gais am y swydd o orsaf-feistr at gwmni y Cambrian Railway; a phenodwyd ef i gymeryd gofal gorsaf Llanidloes. Yr oedd hon yn swydd bwysig a thrafferthus, gan fod cwmni y Cambrian a'r Mid-Wales yn cyfarfod yn ngorsaf Llanidloes; ac felly yr oedd ganddo ddau feistr i'w gwasanaethu. Ac os mwy o lonyddwch a geisiai, trwy y symudiad, i ymhwedd â'r awen, y mae lle i ofni iddo "neidio o'r badell ffrio i'r tân;" ond dywed ei gyfaill Idris Fychan, yn ei erthygl ar y bardd a ymddangosodd yn y Darlunydd, mai "ffit o hiraeth am Gymru, ac am awyr iach y mynyddoedd i fagu ei blant," a barodd iddo adael Manchester. Pa fodd bynag, ni bu nemawr hwyl ar ei delyn awenyddol am fisoedd wedi'r symudiad. Gadawodd i'w alluoedd barddonol orwedd am yspaid yn fraenar ha'; tynodd bedolau ei Begasus, a throes hi i'r borfa; dychwelodd yr awen fel boneddiges i Gymru i fyw am dymhor ar ei henillion yn Lloegr. Ofnai ei gyfeillion iddo droi pen ar ei fwdwl, gan dybied oddiwrth y cnwd toreithiog a gawsai eisoes ar faes ei athrylith fod y cynhauaf weithian drosodd. Dywedai ambell un, heb fod yn gyfaill neillduol iddo, fod ei lyfrau yn myned yn wanach, wanach, o Oriau'r Hwyr hyd Gydymaith y Cerddor; a'i fod "wedi rhacio'r tân i gyd o'r grât." Ond pe gwybuasai y cyfryw, trwy brofiad, am drybini a helbulon meistr gorsaf lle cyferfydd buddianau dau gwmni; ac am yr ymenydd yn llosgi beunydd beunos gan bryder mân ofalon dirif, ac awyddfryd dyn cydwybodol i gyflawni ei ddyledswyddau yn drwyadl, yr ydym yn sicr y buasai eu beirniadaeth yn dynerach.

Yn ystod y cyfnod difarddoniaeth a ddaeth trosto ar ol ymsefydlu yn ei gartref newydd, cymerodd cyfnewidiad amlwg le yn ei chwaeth at y mesurau caethion. Cyn hyn, defnyddiai'r gynghanedd yn unig i wneud ambell i englyn, a "cloi synwyr mewn clysineb mewn llinellau yma ac acw yn ei ganeuon. Ond pan ddadebrodd ei awen o'i chyntun, un o'r profion cyntaf a roddes o hyny ydoedd canu cywydd i'w chartref newydd—Llanidloes. Estyna y cywydd hwnw i dros chwech ugain o linellau; ac y mae ynddo luaws o ddrychfeddyliau tlysion wedi eu gwisgo mewn iaith seml a chynghanedd ystwyth. Teimla'r awen yn sionc a nwyfus, fel un wedi ei rhyddhau o gaethiwed:

Diolch 'rwyf wedi dwad
I iawn le yn yr hen wlad;
O fy mro hardd, am ryw hyd,
Wele fi'n ol, f'anwylyd!
Mae byw gerdd yn mhob gwig;
O! goedydd bendigedig,
Yn ein hoes byw'n hoyw'n hir
Allan o'r Wlad ni ellir.

Ai dichonadwy rhagori ar y darn canlynol fel desgrifiad o orsaf-feistr awenyddol yn mwynhau yspeidyn o dangnefedd yn nghanol ei fywyd helbulus: Hyfryd yw min yr Hafren

I roi tro 'rol gyru'r trên
A dilyn hyd y dolydd,
Efo'n nhrwyn a'r afon rydd—
Rhoi llafn o bren ar y llif,
Ei gynllwyn i'r gwyn genllif;
A'i weled yn d'od eilwaith
Ar y dwfr i nofio'r daith-
Fel bardd yn ngafael y byd,
A buan donau bywyd.

Sonia am dano ei hunan yn ymneillduo i "gŵr y coed i greu cân," a'r adar yn ymrithio ger ei fron gan dynu oddiarno rhyw gyfarchiad neu ddarnodiad pert, cyn dlysed a dim a ymddangosodd yn yr iaith er pan ganodd Emrys ei awdl ar y "Greadigaeth":—

O dirion fron, daw'r Fronfraith
O gyll frig, ac Asgell Fraith ...

Un fedr wrando ac edrych
Yn lled graff yw Llwyd y Gwrych...

Ac o'r drain gwasgaru dros
Y llwyn wna nodau'r Llinos
Aderyn dau nodyn ydyw,
Greulon ei chalon i'w chyw;
Ond er ei thôn undonog,
Y wlad gâr glywed y Gog...

Onid hardd gwel'd Deryn Tô!
Rhyw grwtyn byr o gritig
Yw ef yn nghyngerdd y wig-
Un gwell am ganfod gwallau
Yn lleill, nag am eu gwellhau.

Ac un braf oedd y bardd i geryddu "Tom Bowdwr, yr Herwheliwr," yn y gân hono a nodwyd eisoes, pan y dywed ei hun yn mhellach yn mlaen yn y cywydd nwyfus hwn, mai eitha' peth

Yw cario gwn is craig hedd,
A lluchio tân i'r llechwedd;
Gweini angau i'r gwningod,
A'u gollwng yn llogell 'y nghôd.

Wedi cael blas ar y gynghanedd fel hyn, yn fuan ar ol ei sefydliad yn Llanidloes, daeth i'w law restr testynau Eisteddfod Genedlaethol Caerlleon, 1866, a thestyn y gadair ydoedd y “Môr." Penderfynodd Ceiriog ymdrechu am y gamp, a chyfansoddodd awdl o dros fil o linellau. Enillodd awdl waelach y gadair ddegau o weithiau; a phan ystyriom mai dyma ei ymgais gyntaf i gyfansoddi awdl, y mae'r ymdrech yn ymylu ar fod yn wyrth o allu yr awdwr i gyfaddasu ei feddwl at wahanol ddybenion. A phe buasai'r testyn y tro hwn yn ysgafnach, neu pe cynygiasai y bardd drachefn, nid oes anmheuaeth nad enillasai; ond yn anffodus iddo ef y tro hwn, yn ei ymgais gyntaf, gyda thestyn annghydnaws, a hen fardd grymus a phrofiadol fel Ap Fychan ar y maes yn ei erbyn, bu raid iddo gymeryd rhan ceffyl Plas y Maen, y sonia ei hun am dano,

Wrth redeg am y cwpan yn gyru'r llall o'i flaen.

Yn marn Gwalchmai, un o'r beirniaid, efe oedd yr ail oreu. Cyhoeddodd ei awdl erbyn dydd yr Eisteddfod, a gwerthwyd canoedd lawer ohoni yn y fan a'r lle; gyda'r rhagymadrodd canlynol:

NODYN I'M CYDFEIRDD.—Gan nas gallaf ddysgwyl enill, yr wyf yn cyhoeddi fy Awdl Wyryfol i'ch difyru ddydd yr Eisteddfod; ond pe b'ai yr anffawd nad wyf yn ddysgwyl yn dygwydd, gallaf brynu'r awdurfraint, a'i gwneud drachefn yn eiddo y Cyhoeddwr. Eisteddfod ddilwch ini.

Llanidloes, Awst 6ed, 1866.

J. C. H.

Ceir ynddi ddarnau na fuasai raid i'r prif-feirdd penaf gywilydd o'u harddel, megys y desgrifiad o'r "Hêd-bysgodyn," a thrigolion eraill y byd gwlybyrog; angladd yr un "a hunodd ar y waneg," a difrifoldeb yr olygfa yn "y fan y suddodd i fynwes heddwch;" a lluaws eraill. Cyffredinedd teyrnasiad Môr yn more amser a ddarlunir:

'N eglur iawn gwelir ol
Morfanau'n mru y faenol;
A gwelir ef, a'i glai rhydd,
A'i rô mân ar y mynydd.

A wado deued wed'yn—i chwilio
Uchelion y Berwyn,
Gwelir ei waith yn glaer wyn
Yn y creigiau mewn cregyn.

Wedi traethu yn hyawdl am fawredd a nerth yr eigion, terfynir yr awdl gyda'r drychfeddwl canlynol:—

Ond na falchia ychwaith,
O, Fôr erfawr a hirfaith!
Oherwydd o'th gymharu
A'r siriol haul, neu'r sêr lu,

Dyferyn o law Duw fwriwyd,—gronyn
Gryna ac a ysgwyd;
Toddlyn tywodyn ydwyd,
Dafn yw d'oll, er dyfned wyd.

Anhawdd yn wir rhoddi syniad mwy ofnadwy am anfeidroldeb nag sydd yn yr englyn hwn; ac y mae'r drychfeddwl wedi ei weithio allan mor weddus a pherffaith, fel na theimlir, wrth ei ddarllen, fod ynddo ddim yn eisiau. Dyferyn, gronyn, toddlyn tywodyn, dafn, ydyw o'i gymharu â'r Duw Hollalluog a'i bwriodd o'i law.

Y mae y ddau lyfr a gyhoeddodd y Bardd wedi ei symudiad i Gymru, er yn delweddu eu hawdwr, eto yn gwahaniaethu mewn amryw foddau oddiwrth eu rhagflaenoriaid. Fel cynyrch canghenau impiedig, nid yr un a'r unrhyw ydynt o ran blas. Y mae'r naill a'r llall yn beraidd odiaeth, ond nid o'r un pereidd-dra. Plant ydynt megys o ail briodas y Bardd a'r Awen.